Pozorne konsultacje i przekroczenie kompetencji. Niezgodne z prawem działania MEN w sprawie podstawy programowej

Kolejny projekt rozporządzenia w ramach „Reformy26”

Na stronie Rządowego Centrum Legislacji opublikowano 21 stycznia 2026 roku kolejny projekt rozporządzenia w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym. Jest to element wdrażanej przez Ministerstwo Edukacji Narodowej tzw. Reformy26. Kompas jutra. Poprzedni projekt rozporządzenia zmieniającego podstawę programową wychowania przedszkolnego oraz podstawę programową kształcenia ogólnego dla szkół podstawowych, pochodził z listopada 2025 r. W związku z prezydenckim wetem ustawy z dnia 21 listopada 2025 r. o zmianie ustawy – Prawo oświatowe oraz niektórych innych ustaw nie doczekał się on jednak podpisu ministra edukacji.

Pozorowane konsultacje publiczne

Ministerstwo wyznaczyło termin konsultacji publicznych obecnego projektu na zaledwie siedem dni, od 21 do 28 stycznia 2026 roku, co stanowi istotne odstępstwo od standardowych procedur legislacyjnych.

Zgodnie z § 40 ust. 3 pkt 3 Regulaminu Pracy Rady Ministrów¹ minimalny czas na konsultacje publiczne projektu rozporządzenia ministra wynosi nie mniej niż dziesięć dni. Wyznaczenie okresu krótszego wymaga szczegółowego uzasadnienia. Tymczasem MEN w Ocenie Skutków Regulacji ograniczyło się do lakonicznego stwierdzenia:

„Projekt rozporządzenia jest procedowany w trybie odrębnym, polegającym na skróceniu okresu uzgodnień, konsultacji publicznych i opiniowania do 7 dni. Rozwiązania zawarte w projekcie rozporządzenia w dużej mierze zostały oparte na rozwiązaniach przyjętych w projekcie rozporządzenia Ministra Edukacji w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, który w okresie od 19 listopada do 18 grudnia 2025 r. był przedmiotem uzgodnień, konsultacji publicznych i opiniowania jako projekt aktu wykonawczego – w ramach procedowania ustawy z dnia 21 listopada 2025 r. o zmianie ustawy – Prawo oświatowe oraz niektórych innych ustaw. W wyniku zawetowana tej ustawy przez Prezydenta RP konieczne stało się opracowanie nowego projektu rozporządzenia, w którym uwzględniono niezbędne zmiany, w tym również zmiany wynikające z uwag zgłoszonych do poprzedniej wersji projektu. Skrócenie terminu uzgodnień, konsultacji publicznych i opiniowania projektu rozporządzenia jest niezbędne aby możliwe było wdrożenie zmian zgodnie z założonym harmonogramem, tj. sukcesywnie począwszy od 1 września 2026 r”.

Trudno to uznać za szczegółowe uzasadnienie skrócenia okresu konsultacji publicznych, wymaganego przez Regulamin Pracy Rady Ministrów. Ministerstwo nie wyjaśniło w jaki sposób zawetowanie ustawy z dnia 21 listopada 2025 r. wpłynęło na konieczność opracowania nowego projektu rozporządzenia ani dlaczego bez skrócenia terminu konsultacji do siedmiu dni niemożliwe byłoby wdrożenie zmian od 1 września 2026 roku. Nie wskazało również, jakie konkretne zmiany wprowadzono w porównaniu z poprzednim projektem rozporządzenia z 19 listopada 2025 roku, co ułatwiłoby uczestnikom konsultacji zajęcie stanowiska w skróconym terminie. Należy przy tym podkreślić, że opiniujący powinni mieć możliwość kompleksowego zapoznania się z całym dokumentem oraz że na poprzedni projekt rozporządzenia o podobnej objętości przewidziano trzydzieści dni konsultacji publicznych.

Co więcej, aktualne konsultacje publiczne wyznaczono w okresie ferii zimowych dla pięciu województw: pomorskiego, warmińsko-mazurskiego, podlaskiego, mazowieckiego i świętokrzyskiego. Wszystko to wskazuje na pozorny charakter konsultacji publicznych. Tymczasem istotne zmiany w systemie oświaty nie powinny być przeprowadzane w pośpiechu, jak czyni to obecne ministerstwo. Takie działania godzą w stabilność systemu edukacji oraz podważają zasadę zaufania obywatela do państwa, wywodzoną z art. 2 Konstytucji RP^2,3.

Swoje stanowisko w ramach konsultacji, przekazał Ministerstwu Edukacji Instytut Ordo Iuris.

Przekroczenie delegacji ustawowej – wprowadzenie „doświadczeń edukacyjnych” bez podstawy prawnej

Kolejnym zarzutem wobec projektowanego rozporządzenia jest przekroczenie delegacji ustawowej. Zawetowana przez Prezydenta RP ustawa z dnia 21 listopada 2025 roku o zmianie ustawy Prawo oświatowe oraz niektórych innych ustaw przewidywała wprowadzenie nowych definicji podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego. Zgodnie z tymi projektowanymi definicjami, przez podstawę programową należałoby rozumieć, między innymi, zestaw wymagań dotyczących doświadczeń edukacyjnych.

W uzasadnieniu projektu⁴ zawetowanej ustawy wprost wskazano, że w art. 4 ustawy Prawo oświatowe⁵ konieczna jest zmiana definicji podstawy programowej wychowania przedszkolnego i podstawy programowej kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół w związku z projektowanym nowym schematem tej podstawy, który oprócz celów kształcenia będzie uwzględniał przede wszystkim oczekiwane efekty uczenia się, a także wymagania w zakresie doświadczeń edukacyjnych. Samo Ministerstwo przyznało zatem, że wprowadzenie do podstawy programowej obowiązkowych wymagań w zakresie doświadczeń edukacyjnych wymaga zmiany ustawy Prawo oświatowe.

Zmiana ta w związku z wetem Prezydenta RP nie weszła jednak w życie, a obowiązująca definicja podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego nie zawiera wzmianki na temat doświadczeń edukacyjnych. Mimo to projekt rozporządzenia z 21 stycznia 2026 roku, zarówno w odniesieniu do podstawy programowej wychowania przedszkolnego, jak i kształcenia ogólnego, przewiduje obowiązkowe doświadczenia edukacyjne, takie jak uczestnictwo w spektaklu teatralnym lub innym wydarzeniu kulturalnym czy realizacja projektu twórczego w związku z przeczytaną lekturą, na przykład odgrywanie scenki.

Stanowi to, po pierwsze, uchybienie art. 92 ust. 1 Konstytucji RP, zgodnie z którym rozporządzenia są wydawane przez organy wskazane w Konstytucji na podstawie szczegółowego upoważnienia zawartego w ustawie i w celu jej wykonania. Upoważnienie powinno określać organ właściwy do wydania rozporządzenia i zakres spraw przekazanych do uregulowania oraz wytyczne dotyczące treści aktu.

Podstawą do wydania rozporządzenia określającego podstawę programową wychowania przedszkolnego oraz podstawę programową kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, jest art. 47 ust. 1 pkt 1 lit. a i b ustawy – Prawo oświatowe, który ogólnie stanowi, że minister właściwy do spraw oświaty i wychowania określi w drodze rozporządzenia podstawę programową w tym obszarze.

Wyznaczając zakres delegacji ustawowej, w tym zakres spraw przekazanych do uregulowania w stosownym rozporządzeniu przez ministra edukacji (vide: art. 92 ust. 1 Konstytucji), należy jednak odnieść się do obowiązującej definicji podstawy programowej określonej w aktualnie obowiązującym art. 4 pkt 24 ustawy – Prawo oświatowe, która, jak już wskazywano, nie przewiduje obowiązkowych wymagań w zakresie doświadczeń edukacyjnych. Minister nie może zatem wprowadzić tego rodzaju wymagań w drodze rozporządzenia określającego podstawę programową wychowania przedszkolnego oraz podstawę programową kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, gdyż zmierzałoby to do przekroczenia delegacji ustawowej zawartej w Prawie oświatowym.

Naruszenie autonomii nauczycieli

Szczegółowe określenie wymagań ogólnych i treści nauczania, poszerzone dodatkowo o obowiązkowe „doświadczenia edukacyjne”, zwiększa i tak już silną centralizację edukacyjną i ogranicza przestrzeń decyzyjną nauczycieli, którzy w praktyce będą musieli realizować program zgodny z odgórnie ustalonymi przez ministerstwo normami, a nie – w większym zakresie – kształtować proces dydaktyczny według własnej oceny potrzeb klasy czy ucznia. Autonomia zawodowa nauczyciela polega m.in. na swobodnym doborze metod, treści i narzędzi dydaktycznych adekwatnych do kontekstu klasy. Projektowane rozporządzenie przez wyznaczenie licznych, szczegółowych wymagań i kompetencji do osiągnięcia, ogranicza tę swobodę, redukując ją do interpretacji ramowych wytycznych.

Taka sytuacja godzi w autonomię nauczyciela gwarantowaną w art. 12 ust. 2 Karty Nauczyciela⁶. Przepis ten stanowi, że nauczyciel w realizacji programu nauczania ma prawo do swobody stosowania takich metod nauczania i wychowania, jakie uważa za najwłaściwsze spośród uznanych przez współczesne nauki pedagogiczne, oraz do wyboru spośród zatwierdzonych do użytku szkolnego podręczników i innych pomocy naukowych. Wyjście z uczniami na spektakl teatralny lub realizacja projektu twórczego w związku z przeczytaną lekturą (na przykład odgrywanie scenki), stanowi z pewnością metodę nauczania, którą nauczyciel może obecnie stosować wedle swojego uznania. Projektowane rozporządzenie ministra edukacji obliguje wszystkich nauczycieli do stosowania wymienionych szczegółowo w projektowanym rozporządzeniu metod nauczania w zakresie doświadczeń edukacyjnych, co pozostaje w rażącej sprzeczności z przywołanym przepisem Karty Nauczyciela.

Możliwość zaskarżenia rozporządzenia do Trybunału Konstytucyjnego

Wskazane uchybienia otwierałyby drogę podmiotom wymienionym w art. 191 ust. 1 Konstytucji, w tym Prezydentowi Rzeczypospolitej, grupie pięćdziesięciu posłów, trzydziestu senatorów, Pierwszemu Prezesowi Sądu Najwyższego, Rzecznikowi Praw Obywatelskich i ogólnokrajowym organom związków zawodowych, do wystąpienia do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem o zbadanie zgodności z Konstytucją i ustawą rozporządzenia ministra edukacji na podstawie art. 188 pkt 3 ustawy zasadniczej.

W razie wyroku Trybunału stwierdzającego taką niezgodność, byłoby to kolejne nielegalne rozporządzenie wydane przez minister Barbarę Nowacką, którego niezgodność z Konstytucją lub ustawą została stwierdzona przez TK. Wcześniej Trybunał wydał podobne wyroki w odniesieniu do rozporządzeń ograniczających nauczanie religii w szkołach⁷.

r.pr Marek Puzio – starszy analityk Instytutu Ordo Iuris

Przeczytaj też:

• Po wecie Prezydenta: MEN omija debatę, udając konsultacje

1 Uchwała nr 190 Rady Ministrów z dnia 29 października 2013 r. – Regulamin pracy Rady Ministrów (M.P. z 2024 r. poz. 806).

2 Zob. P. Tuleja komentarz do art. 2 [w:] Konstytucja RP. Tom I. Komentarz do art. 1–86, red. M. Safjan, L. Bosek Warszawa, 2016, Nb 23.

3 Art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.): „Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej”.

4 Zob. s. 3 uzasadnienia.

5 Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (Dz. U. z 2025 r. poz. 1043 ze zm.).

6 Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela (Dz.U. z 2024 r. poz. 986 ze zm.).

7 Zob. wyroki Trybunału Konstytucyjnego: z dnia 22 maja 2025 r., sygn. U 11/24, OTK-A 2025, nr 52; z dnia 27 listopada 2024 r., sygn. U 10/24, OTK-A 2024, nr 118; z dnia 3 lipca 2025 r., sygn. U 2/25, OTK-A 2025, nr 75.