1
Komisja Wenecka przyjęła zaktualizowaną Listę kontrolną praworządności, rozwijającą dokument z 2016 r.
2
Do pięciu wcześniejszych kryteriów dodano mechanizmy równoważenia się władz oraz sądową kontrolę konstytucyjności prawa jako samodzielne kryteria.
3
Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy poparło aktualizację rezolucją i zadeklarowało jej stosowanie w monitorowaniu państw.
4
Nowe kryteria wymagają, by publikacja orzeczeń sądu konstytucyjnego nie zależała od decyzji organu politycznego, co koliduje z praktyką obecnych władz w Polsce wobec Trybunału Konstytucyjnego.
5
Komisja potwierdza też zasady nieusuwalności sędziów oraz konieczności sądowej kontroli decyzji dotyczących poszczególnych sędziów, co jest sprzeczne z polskim rządowym projektem ustawy przewidującym złożenie z urzędu z mocy samego prawa większości sędziów powołanych od 2018 r.
Komisja Wenecka przyjęła zaktualizowaną Listę kontrolną praworządności, uzupełniając ją o kryteria dotyczące sądowej kontroli konstytucyjności prawa i mechanizmów równoważenia się władz. Dokument, poparty przez Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy, może stać się miarą oceny polskiego sporu wokół Trybunału Konstytucyjnego oraz rządowego projektu tzw. ustawy praworządnościowej.
Zaktualizowana Lista kontrolna praworządności
Podczas 145. sesji plenarnej w grudniu 2025 r. Komisja Wenecka – doradczy organ Rady Europy w sprawach konstytucyjnych – przyjęła zaktualizowaną wersję Listy kontrolnej praworządności (Rule of Law Checklist), opublikowaną jako CDL-AD(2025)002. Pierwotny dokument z 2016 r. był dotąd jednym z najczęściej przywoływanych narzędzi oceny tego, czy w danym państwie przestrzegana jest zasada rządów prawa – choć, jako instrument tzw. prawa miękkiego (soft law), formalnie nie ma mocy wiążącej.
Dwa nowe kryteria: równoważenie władz i kontrola konstytucyjności
Do pięciu dotychczasowych kryteriów – legalności, pewności prawa, przeciwdziałania nadużyciom władzy, równości wobec prawa oraz dostępu do wymiaru sprawiedliwości – Komisja dodała dwa nowe rozdziały: mechanizmy równoważenia się władz (checks and balances) oraz sądową kontrolę konstytucyjności prawa (constitutional review). Zakres dokumentu rozszerzono również o zagadnienia związane z technologiami cyfrowymi, działalnością podmiotów prywatnych oraz odbudową praworządności po okresie jej erozji.
Nowe kryterium kontroli konstytucyjności wymaga, by orzeczenia sądu konstytucyjnego były wiążące dla wszystkich organów władzy publicznej, a ich publikacja nie może zależeć od decyzji premiera, rządu ani jakiegokolwiek innego organu politycznego. Komisja Wenecka wprost zakwalifikowała wyłączanie ustaw spod kontroli konstytucyjności jako zamach na nadrzędność konstytucji. Odrębny rozdział dotyczy odbudowy praworządności po okresie jej naruszenia – Komisja zastrzega, że środki naprawcze same muszą odpowiadać standardom państwa prawa, w tym zasadzie pewności prawa, powadze rzeczy osądzonej i nieusuwalności sędziów.
Poparcie Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy
22 maja 2026 r. zaktualizowaną Listę formalnie poparło Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy w rezolucji 2655 (2026), zapowiadając, że będzie się nią posługiwać w procedurach monitorowania państw członkowskich. Do Unii Europejskiej Zgromadzenie skierowało wezwanie do wykorzystywania Listy jako wspólnego miernika w unijnej sprawozdawczości o praworządności.
Znaczenie dla polskiego sporu o Trybunał Konstytucyjny
Nowe kryteria mogą mieć bezpośrednie przełożenie na ocenę sytuacji w Polsce. Wymóg, by publikacja orzeczeń sądu konstytucyjnego nie zależała od decyzji organu politycznego, koliduje z utrzymującą się od 2024 r. praktyką odmowy publikacji orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w Dzienniku Ustaw oraz z marcową uchwałą Sejmu z 2024 r. kwestionującą zdolność Trybunału do orzekania.
Ponadto wymogi dotyczące odbudowy praworządności – w tym zasada nieusuwalności sędziów oraz konieczność sądowej kontroli decyzji dotyczących poszczególnych sędziów – stawiają pod znakiem zapytania zgodność ze standardami Komisji Weneckiej rządowego projektu tzw. ustawy praworządnościowej, przewidującego złożenie z urzędu z mocy samego prawa większości sędziów powołanych od 2018 r. Instytut Ordo Iuris w swojej analizie tego projektu ocenił takie rozwiązanie jako rażąco sprzeczne z art. 180 Konstytucji RP, który zakazuje usuwania sędziów z urzędu inaczej niż na podstawie orzeczenia sądu. Co istotne, Komisja Wenecka już w marcu 2026 r., w opinii dotyczącej tego samego projektu (CDL-AD(2026)002), powołała się na zaktualizowaną Listę – można więc oczekiwać, że stanie się ona odniesieniem dla oceny kolejnych etapów programu „przywracania praworządności” polskiego rządu.
Zastrzeżenia Instytutu Ordo Iuris wobec „soft law”
Instytut Ordo Iuris zwraca jednak uwagę, że posługiwanie się jako miarą oceny działań demokratycznie wybranych władz krajowych dokumentem o charakterze „soft law”, powstającym poza granicami państwa i bez wyraźnego umocowania w demokratycznej procedurze stanowienia prawa, rodzi istotne wątpliwości ustrojowe. Zastrzeżenia budzi również dotychczasowa praktyka wybiórczego posługiwania się pojęciem praworządności jako narzędziem nacisku politycznego wobec rządów o określonej orientacji, co osłabia zaufanie do samego instrumentu.
Zobacz też:
- „Przywracanie praworządności” przez łamanie Konstytucji. Rządowy projekt wymierzony w sędziów
- Czy poprawki do Konstytucji Słowacji z września 2025 r. naruszają prawo międzynarodowe i europejskie?
- TSUE: Polska naruszyła prawo unijne uznając prymat swojej Konstytucji
- Rząd Tuska wprowadza rewolucyjny porządek „sprawiedliwości okresu przejściowego”. Raport Ordo Iuris
- Kryzys konstytucyjny w Polsce. Analiza Ordo Iuris
Źródło zdjęcia okładkowego: iStock
