Informujemy, że Pani/Pana dane osobowe są przetwarzane przez Fundację Instytut na Rzecz Kultury Prawnej Ordo Iuris z siedzibą w Warszawie przy ul. Zielnej 39, kod pocztowy 00-108 (administrator danych) w ramach utrzymywania stałego kontaktu z naszą Fundacją w związku z jej celami statutowymi, w szczególności poprzez informowanie o organizowanych akcjach społecznych. Podstawę prawną przetwarzania danych osobowych stanowi art. 6 ust. 1 lit. f rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (RODO).

Podanie danych jest dobrowolne, niemniej bez ich wskazania nie jest możliwa realizacja usługi newslettera. Informujemy, że przysługuje Pani/Panu prawo dostępu do treści swoich danych osobowych, ich sprostowania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania, prawo do przenoszenia danych, prawo wniesienia sprzeciwu wobec ich przetwarzania, a także prawo do wniesienia skargi do organu nadzorczego.

Korzystanie z newslettera jest bezterminowe. W każdej chwili przysługuje Pani/Panu prawo do wniesienia sprzeciwu wobec przetwarzania danych osobowych. W takim przypadku dane wprowadzone przez Pana/Panią w procesie rejestracji zostaną usunięte niezwłocznie po upływie okresu przedawnienia ewentualnych roszczeń i uprawnień przewidzianego w Kodeksie cywilnym.

Do Pani/Pana danych osobowych mogą mieć również dostęp podmioty świadczące na naszą rzecz usługi w szczególności hostingowe, informatyczne, drukarskie, wysyłkowe, płatnicze. prawnicze, księgowe, kadrowe.

Podane dane osobowe mogą być przetwarzane w sposób zautomatyzowany, w tym również w formie profilowania. Jednak decyzje dotyczące indywidualnej osoby, związane z tym przetwarzaniem nie będą zautomatyzowane.

W razie jakichkolwiek żądań, pytań lub wątpliwości co do przetwarzania Pani/Pana danych osobowych prosimy o kontakt z wyznaczonym przez nas Inspektorem Ochrony Danych pisząc na adres siedziby Fundacji: ul. Zielna 39, 00-108 Warszawa, z dopiskiem „Inspektor Ochrony Danych” lub na adres poczty elektronicznej iod@ordoiuris.pl

Przejdź do treści
PL | EN
Facebook Twitter Youtube

Aktualna sytuacja Polaków w Niemczech w świetle regulacji traktatu dobrosąsiedzkiego z dnia 17 czerwca 1991 r.

Data publikacji: 19.02.2019

1. Wprowadzenie

 

                Wiele uwagi w opinii publicznej poświęcono Rezolucji Parlamentu Europejskiego z dnia 29 listopada 2018 r. w sprawie roli niemieckiego Urzędu ds. Dzieci i Młodzieży (Jugendamt) w transgranicznych sporach rodzinnych (2018/2856(RSP))[1].

                Parlament Europejski zajął się działalnością niemieckich Jugendamtów z uwagi na kierowane do Komisji Petycji Parlamentu od ponad 10 lat liczne petycje rodziców, niebędących Niemcami, zawierające skargi na działanie Jugendamtów. W petycjach podnoszono stosowanie praktyk dyskryminacyjnych i kwestionowano arbitralne środki podejmowane przez Jugendamty w sprawach, które dotyczyły m.in. odpowiedzialności rodzicielskiej i pieczy nad dziećmi[2]. Rodzice skarżyli się także na zabranianie dzieciom rozmawiania z rodzicami w ojczystym języku podczas kontaktów[3]. Autorami petycji byli także Polacy zamieszkujący w Niemczech.

                Należy podkreślić, że w pomoc Polakom poszkodowanym przez Jugendamty angażowały się już niejednokrotnie: Ministerstwo Sprawiedliwości, Rzecznik Praw Obywatelskich i Rzecznik Praw Dziecka[4]. W mojej ocenie pomoc udzialana ze strony polskich organów dla Polaków mieszkających w RFN była i jest niezbędna, gdyż – jak słusznie dostrzeżono w pkt C Rezolucji z dnia 29 listopada 2018 r. – „Jugendamt odgrywa główną rolę w niemieckim systemie prawa rodzinnego”, a przy tym „w sporach rodzinnych z udziałem dzieci Jugendamt wydaje dla sędziów rekomendację, która ma praktycznie charakter wiążący, oraz może przyjąć tymczasowe środki, (...) których nie można kwestionować”[5].

                W pkt 5 Rezolucji Parlament Europejski wyraził ubolewanie nad tym, że od lat Komisja Europejska nie wdrożyła dokładnych kontroli procedur i praktyk stosowanych w niemieckim systemie prawa rodzinnego, w tym przez Jugendamty i nie zapewniła skutecznej ochrony dobra dziecka i innych powiązanych praw. Warto podkreślić, że w poszczególnych punktach Rezolucji Parlament wezwał Komisję do zapewnienia przeprowadzania dokładnych kontroli służących wykrywaniu dyskryminacyjnych procedur i praktyk stosowanych przez Jugendamty[6] oraz do sprawdzenia przestrzegania wymogów językowych w toku postępowania przed niemieckimi organami sądowymi w przypadkach opisanych w petycjach wniesionych do Parlamentu Europejskiego[7].

                Sekretarz Stanu Michał Wójcik w rozmowie z PAP uznał Rezolucję za przełomową. Jak dodał, „Rezolucja została przyjęta i teraz Komisja Europejska powinna skontrolować cały mechanizm umieszczania dzieci w Jugendamtach, niezależnie od kraju ich pochodzenia, oraz możliwość kontaktów tych dzieci z rodzicami. Powinna sprawdzić, czy przestrzegane są prawa tych dzieci. Tego domagaliśmy się od wielu lat”[8]

                Na początku grudnia 2018 r. na stronie internetowej Instytutu na rzecz Kultury Prawnej Ordo Iuris pojawiła się obszerna analiza Rezolucji z dnia 29 listopada 2018 r. autorstwa M. Olek. W analizie dostrzeżono, że Rezolucja „jest pierwszym tak zdecydowanym aktem instytucji unijnych, piętnującym systemową dyskryminację rodziców niebędących Niemcami w sporach o opiekę nad dziećmi w Republice Federalnej Niemiec”, jednak „należy do tzw. unijnego prawa miękkiego (ang. soft law) i nie tworzy norm prawnie wiążących”[9].

                W kontekście problemów, na które zwrócono uwagę w treści Rezolucji Parlamentu Europejskiego z dnia 29 listopada 2018 r., a w szczególności wobec faktu, że część petycji pochodziło od Polaków zamieszkujących w RFN, należy odnieść się do prawnomiędzynarodowych podstaw, które mogą doprowadzić do wyeliminowania w przyszłości napiętnowanych przez Parlament Europejski działań Jugendamtów wobec Polaków. W tym zakresie kluczowe znaczenie ma w mojej ocenie Traktat między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy z dnia 17 czerwca 1991 r.[10] i na nim chciałbym skoncentrować dalsze rozważania.

 

2. Okoliczności zawarcia Traktatu z 1991 r.

 

                Przed dokonaniem oceny możliwości zastosowania regulacji zawartych w Traktacie z 1991 r. w odniesieniu do praktyk stosowanych przez niemieckie Jugendamty, warto przyjrzeć się okolicznościom zawarcia Traktatu, co pozwoli zrozumieć rolę, jaką on odgrywa w stosunkach polsko-niemieckich.

                W lutym 1990 r. w Ottawie odbyły się z udziałem Ministrów Spraw Zagranicznych NRD, RFN i Wielkich Mocarstw rozmowy dotyczące przyszłego zjednoczenia Niemiec. Została przyjęta formuła 2+4, zgodnie z którą traktat zjednoczeniowy miało podpisać 6 państw[11]. Pierwsze posiedzenie uczestników Konferencji 2+4 odbyło się w Bonn (dnia 5 maja 1990 r.), a kolejne posiedzenia: w Berlinie (dnia 22 czerwca 1990 r.), w Paryżu (dnia 17 lipca 1990 r.) i w Moskwie (dnia 12 września 1990 r.)[12]. Tematem rozmów Konferencji były m.in. granice zjednoczonych Niemiec. Starania Polski o dopuszczenie do prac Konferencji 2+4 zostały zwieńczone sukcesem. Minister Spraw Zagranicznych Krzysztof Skubiszewski wziął udział w posiedzeniu Konferencji w Paryżu dnia 17 lipca 1990 r.[13] Polska uzyskała wówczas zapewnienie, że zostanie uchylony art. 23 Grundgesetz[14] odnoszący się w swej treści do przyszłego rozszerzenia mocy wiążącej Grundgesetz na inne części Niemiec niż obszar RFN[15]. Podczas spotkania w Paryżu ustalono, że granica polsko-niemiecka ma charakter ostateczny i nie przewiduje się już w przyszłości przyjęcia traktatu pokojowego z Niemcami[16]. Zapowiedziano zawarcie przez Zjednoczone Niemcy i Polskę dwóch traktatów: traktatu o potwierdzeniu istniejącej granicy polsko-niemieckiej oraz traktatu o dobrosąsiedzkich stosunkach[17]. Polska i RFN zgodziły się z sugestią Wielkich Mocarstw, aby odrębnie podpisać ze Zjednoczonymi Niemcami dwa traktaty[18].

                Warto zauważyć, że Premier Tadeusz Mazowiecki wskazywał na konieczność zawarcia po zjednoczeniu Niemiec traktatu polsko-niemieckiego dotyczącego wspólnej granicy[19]. Minister Spraw Zagranicznych Krzysztof Skubiszewski eksponował kwestię dobrego sąsiedztwa polsko-niemieckiego[20].  

                Wyżej przytoczone okoliczności są istotne dla zrozumienia, w jakich okolicznościach doszło do podpisania w 1991 r. Traktatu między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy.

                Warto przy tym dodać, że podpisany dnia 12 września 1990 r. w Moskwie Traktat o ostatecznej regulacji w odniesieniu do Niemiec, zwany Traktatem 2+4[21] nie był traktatem pokojowym. Jak wskazano wyżej, upływ wielu dekad od zakończenia II wojny światowej miał wpływ na brak zawarcia traktatu pokojowego z Niemcami. Przy tym Kanclerz RFN Helmut Kohl nie zgodził się na podpisanie w formule 2+4 traktatu pokojowego[22]. Zastąpiono go Traktatem 2+4, którego strony stwierdziły, że nie nastąpi w przyszłości zawarcie traktatu pokojowego z Niemcami[23]. Traktat 2+4 określa się w doktrynie mianem surogatu traktatu pokojowego[24].

                Mimo że Polska nie podpisała Traktatu 2+4, to – poza Wielkimi Mocarstwami – jako jedyne państwo koalicji antyhitlerowskiej uczestniczyła w negocjowaniu treści Traktatu[25]. Po jego podpisaniu Polska i RFN zastosowały się do określonych w ramach Konferencji 2+4 ustaleń, że podpiszą traktat graniczny w możliwie najkrótszym terminie po zjednoczeniu Niemiec[26]. Negocjacje, które odbyły się w październiku 1990 r. umożliwiły zawarcie traktatu dotyczącego wspólnej granicy[27] Dnia 14 listopada 1990 r. podpisano w Warszawie Traktat między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o potwierdzeniu istniejącej między nimi granicy[28]. Kilka miesięcy później, dnia 17 czerwca 1991 r., został podpisany w Bonn Traktat między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy.

 

3. Znaczenie Traktatu z 1991 r. dla stosunków polsko-niemieckich

 

                W art. 1 ust. 1 Traktatu z dnia 17 czerwca 1991 r. Polska i RFN zobowiązały się do kształtowania wzajemnych stosunków w duchu dobrego sąsiedztwa i przyjaźni. Oba państwa oświadczyły też, że dążą do ścisłej pokojowej i partnerskiej współpracy we wszystkich dziedzinach, deklarując wolę dołożenia starań do urzeczywistnienia pragnienia osiągnięcia trwałego porozumienia i pojednania[29]. Art. 2 Traktatu odnosi się do najważniejszych zasad, którymi kierują się strony Traktatu w kształtowaniu wzajemnych stosunków. Polska i RFN oświadczyły m.in., że postępują zgodnie z prawem międzynarodowym oraz potwierdziły bezpośrednie obowiązywanie powszechnych norm prawa międzynarodowego w prawie wewnętrznym, a także w stosunkach międzynarodowych[30]. W art. 3 Traktatu zawarto zobowiązanie do przeprowadzania regularnych konsultacji w celu zapewnienia dalszego rozwoju, pogłębiania stosunków dwustronnych i uzgadniania wspólnego stanowiska w sprawach międzynarodowych. Konsultacje szefów Rządów oraz konsultacje Ministrów Spraw Zagranicznych powinny odbywać się zgodnie z art. 3 ust. 2 i 3 Traktatu co najmniej raz w roku[31]. W art. 8 ust. 1 Traktatu odwołano się do znaczenia jedności europejskiej opartej na prawach człowieka, demokracji i idei państwa prawa[32].

 

4. Sytuacja Polaków w Niemczech w świetle Traktatu z 1991 r.

 

                Dla sytuacji prawnomiędzynarodowej Polaków w Niemczech istotne są art. 20-22 Traktatu z 1991 r. W myśl art. 20 ust. 1 Traktatu, członkowie mniejszości niemieckiej w Polsce, tj. osoby posiadające polskie obywatelstwo, które są niemieckiego pochodzenia albo przyznają się do języka, kultury lub tradycji niemieckiej, a także osoby w RFN, posiadające niemieckie obywatelstwo, które są polskiego pochodzenia albo przyznają się do języka, kultury lub tradycji polskiej, mają prawo, indywidualnie lub wraz z innymi członkami swej grupy, do swobodnego wyrażania, zachowania i rozwijania swej tożsamości etnicznej, kulturalnej, językowej i religijnej bez jakiejkolwiek próby asymilacji wbrew ich woli, a także mają prawo do pełnego i skutecznego korzystania z praw człowieka i podstawowych wolności bez jakiejkolwiek dyskryminacji i w warunkach pełnej równości wobec prawa[33]. W art. 20 ust. 2 Traktatu Polska i RFN postanowiły realizować prawa i obowiązki zgodnie ze standardami międzynarodowymi dotyczącymi mniejszości, w tym zgodnie z: Powszechną Deklaracją Praw Człowieka Narodów Zjednoczonych z dnia 10 grudnia 1948 r., Europejską Konwencją o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 4 listopada 1950 r. oraz Międzynarodowym Paktem Praw Obywatelskich i Politycznych z dnia 16 grudnia 1966 r.[34]. W art. 20 ust. 3 Traktatu zostały wymienione prawa przysługujące „w szczególności” członkom mniejszości niemieckiej w Polsce, a także osobom w RFN, posiadającym niemieckie obywatelstwo, które są polskiego pochodzenia albo przyznają się do języka, kultury lub tradycji polskiej. Mowa tu m.in. o następujących prawach osób określonych w art. 20 ust. 1 Traktatu: prawie do swobodnego posługiwania się językiem ojczystym w życiu prywatnym i publicznie, prawie do wyznawania i praktykowania swej religii, prawie do ustanawiania i utrzymywania niezakłóconych kontaktów między sobą w obrębie swego kraju, jak również kontaktów poprzez granice z obywatelami innych państw, z którymi łączą ich wspólne pochodzenie etniczne lub narodowe, dziedzictwo kulturalne lub przekonania religijne. W treści art. 20 ust. 3 Traktatu zostało także wymienione prawo do korzystania na równi z innymi ze skutecznych środków prawnych dla urzeczywistnienia swoich praw, zgodnie z prawem krajowym[35]. Polska i RFN wyraźnie potwierdziły w treści art. 20 ust. 4 Traktatu, że przynależność do grup wymienionych w art. 20 ust. 1 Traktatu to kwestia indywidualnego wyboru osoby, z którego nie mogą wynikać żadne niekorzystne następstwa[36]. W art. 21 ust. 1 Traktatu oba państwa zobowiązały się do ochrony na swych terytoriach tożsamości etnicznej, kulturalnej, językowej i religijnej grup określonych w art. 20 ust. 1 Traktatu oraz do tworzenia warunków, mających na celu wspieranie tej tożsamości. Strony Traktatu podkreśliły, że doceniają szczególne znaczenie wzmożonej konstruktywnej współpracy w dziedzinie ochrony tożsamości. Zdaniem Polski i RFN współpraca powinna umacniać pokojowe współżycie i dobre sąsiedztwo obu narodów, przyczyniać się do porozumienia i pojednania między nimi[37]. Warto podkreślić, że w art. 21 ust. 2 Traktatu zostało m.in. zawarte zobowiązanie w zakresie poszanowania prawa członków grup wymienionych w art. 20 ust. 1 Traktatu do skutecznego uczestnictwa w sprawach publicznych, łącznie z udziałem w sprawach dotyczących ochrony i wspierania ich tożsamości. W art. 21 ust. 2 Traktatu mowa jest też o podejmowaniu niezbędnych środków „w tym celu po należytej konsultacji, zgodnie z procedurą podejmowania decyzji w danym Państwie, łącznie z kontaktami z organizacjami lub stowarzyszeniami grup”, o których mowa w art. 20 ust. 1 Traktatu[38].

                Zgodnie z art. 22 ust. 1 Traktatu żadnego z zobowiązań wynikających z art. 20 i 21 Traktatu nie można interpretować jako pociągającego za sobą prawo do angażowania się w jakąkolwiek działalność lub prowadzenia jakichkolwiek działań wbrew celom i zasadom Karty Narodów Zjednoczonych, innym zobowiązaniom wynikającym z prawa międzynarodowego lub wbrew postanowieniom Aktu Końcowego KBWE[39]. Art. 22 ust. 2 Traktatu zobowiązywał osoby należące do grup wymienionych w art. 20 ust. 1 Traktatu –  jak każdego obywatela – „lojalnie postępować wobec odnośnego Państwa, kierując się obowiązkami wynikającymi z ustawodawstwa tego Państwa”[40].

                Należy podkreślić, że w art. 20 ust. 3. Traktatu zostało zawarte uzgodnienie, że Polska i RFN będą stosować postanowienia art. 3 Traktatu w odniesieniu do spraw określonych w art. 20-22 Traktatu[41]. Art. 3 Traktatu – jak wskazano wyżej – zawierał zobowiązanie do przeprowadzania regularnych konsultacji szefów Rządów obu państw oraz konsultacji Ministrów Spraw Zagranicznych obu państw, co najmniej raz w roku.

                Traktat z 1991 r. podlegał ratyfikacji, co wynikało wprost z treści art. 38 Traktatu. Jak wskazuje J. Sułek, z uwagi na nieuzgodnienie w Traktacie niektórych spornych kwestii polsko-niemieckich należało „zastosować metodę powszechnie używaną w dyplomacji, iż część takich spraw po prostu nie weszła do tekstu traktatów, inne zaś stały się przedmiotem dodatkowego zabiegu, a mianowicie wymiany listów między ministrami spraw zagranicznych, przyłożonej do tekstu traktatu (wyodrębnionej, ale o wiążącym charakterze i ratyfikowanej razem z tekstem traktatu)“. Listy zostały ratyfikowane wraz z tekstem Traktatu i mają wiążący charakter[42]. Na uwagę zasługuje pkt 1 listów o następującej treści: „Rząd Republiki Federalnej Niemiec oświadcza, iż podejmuje starania celem stworzenia możliwości, aby także żyjące w Republice Federalnej Niemiec osoby polskiego pochodzenia lub przyznające się do języka, kultury lub tradycji polskiej, nie objęte postanowieniami art. 20 ust. 1, mogły korzystać w daleko idącym zakresie z praw wymienionych w art. 20 ust. 1 i możliwości wymienionych w art. 21”[43].

                J. Sułek, analizując negocjacje (w których uczestniczył) nad podpisanymi zgodnie z ustaleniami Konferencji 2+4: Traktatem między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o potwierdzeniu istniejącej między nimi granicy z dnia 14 listopada 1990 r. oraz Traktat między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy z dnia 17 czerwca 1991 r., zauważa, cyt. „Wystarczyła jedna runda negocjacji w końcu października 1990 r., by można było dopiąć do końca traktat graniczny. Nad drugim traktatem negocjacje trwały dłużej. Potrzebowaliśmy aż sześciu rund, bo przedmiot uzgodnień był bardzo obszerny, o czym świadczy treść traktatu dobrosąsiedzkiego (38 artykułów plus wymiana listów ministrów SZ dołączona do traktatu). A mimo to wiele ważnych spraw pozostało nieuregulowanych”[44]. Analiza treści art. 20-22 Traktatu łącznie z pkt 1 listów do Traktatu, wskazuje, że Traktat z 1991 r. gwarantuje obecnie wszystkim Polakom w Niemczech określone – wskazane wyżej –  prawa, które powinny być przestrzegane na terytorium RFN. Są to w szczególności następujące prawa: prawo do swobodnego posługiwania się językiem ojczystym publicznie, prawo do dostępu do informacji w języku ojczystym, prawo do zachowania tożsamości etnicznej, kulturalnej, językowej i religijnej oraz prawo do skutecznego korzystania z praw człowieka i podstawowych wolności bez jakiejkolwiek dyskryminacji i w warunkach pełnej równości wobec prawa[45].

                Przy założeniu, że określone w treści Rezolucji z dnia 29 listopada 2018 r. stosowane w RFN praktyki dotyczą Polaków, naruszają one prawa zagwarantowane w art. 20 i 21 Traktatu z 1991 r. Szereg sytuacji wskazywanych w petycjach rodziców niebędących Niemcami, które zostały powołane w Rezolucji, należy potraktować jako sprzeczne z nakazem ochrony tożsamości, przewidzianym w art. 21 ust. 1 Traktatu.

                W pkt 12 Rezolucji potępiono fakt, że „w przypadku nadzorowanych kontaktów rodzica z dziećmi nieprzestrzeganie przez rodzica niebędącego Niemcem ustanowionego przez Jugendamt wymogu prowadzenia rozmowy z dzieckiem w języku niemieckim doprowadzało do przerwania rozmowy i zakazu kontaktów rodzica z jego dziećmi”. Gdyby dotyczyło to polskiego rodzica, byłby to przejaw działania sprzecznego z zasadą swobodnego wyrażania i zachowania tożsamości etnicznej oraz językowej, gwarantowaną przez art. 20 ust. 1 Traktatu, a także naruszenia zakazu dyskryminacji. Należy przy tym podkreślić, że w pkt 12 Rezolucji Parlament uznał wprost, że „wymóg ten stanowi wyraźną dyskryminację rodziców niebędących Niemcami ze względu na pochodzenie i język”.

                Skoro w pkt G Rezolucji wskazano, że „właściwe organy niemieckie systematycznie interpretowały ochronę dobra dziecka jako konieczność zapewnienia, aby dzieci pozostały na terytorium Niemiec, nawet w przypadkach, gdy zgłoszono nadużycia i przemoc w rodzinie wobec rodzica niebędącego Niemcem”, systematyczność dokonywania tego rodzaju interpretacji w odniesieniu do postępowań, w których brali udział polscy rodzice, należałoby rozpatrywać w kontekście „próby asymilacji”, zakazanej w myśl art. 20 ust. 1 Traktatu.

 

5. Podsumowanie

 

                Parlament Europejski zobowiązał swojego przewodniczącego do przekazania Rezolucji z dnia 29 listopada 2018 r. Radzie, Komisji, oraz rządom i parlamentom państw członkowskich (pkt 32). Należy podkreślić, że Rezolucja zawiera konkretne wskazówki i wezwania skierowane do RFN[46].

                Skoro art. 3 Traktatu z 1991 r. zawierał zobowiązanie do przeprowadzania regularnych konsultacji szefów Rządów obu państw oraz konsultacji Ministrów Spraw Zagranicznych Polski i RFN, to podczas polsko-niemieckich konsultacji powinien zostać podjęty temat – zakwestionowanych w Rezolucji Parlamentu Europejskiego z dnia 29 listopada 2018 r. w sprawie roli niemieckiego Urzędu ds. Dzieci i Młodzieży (Jugendamt) w transgranicznych sporach rodzinnych (2018/2856(RSP)) – praktyk stosowane przez Jugendamty wobec osób, o których mowa w art. 20 ust. 1 Traktatu między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy z dnia 17 czerwca 1991 r., aby nie mogły pojawić się w przyszłości sytuacje, o których mowa w petycjach kierowanych do Parlamentu Europejskiego. O ile praktyki Jugendamtów dotyczą Polaków zamieszkałych w Niemczech, naruszają one prawa zagwarantowane w art. 20 i 21 Traktatu z 1991 r. W kontekście powyższych rozważań należy podkreślić, że Traktat z 1991 r. stworzył ogólne ramy prawno-politycznej współpracy Polski i RFN w przyszłości[47]. Temu mają służyć m.in. konsultacje, o których mowa w art. 3 Traktatu. Byłoby dobrze, gdyby w ramach konsultacji Polska zadbała o interesy Polaków zamieszkałych w RFN.

 

 

Autor: adw. dr Piotr Sobański 

 

[1]   Tekst w języku polskim zamieszczony na stronie: http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//NONSGML+TA+P8-TA-2018-0476+0+DOC+PDF+V0//PL [data dostępu: 18 stycznia 2019 r.].

[2]   Pkt A Rezolucji Parlamentu Europejskiego z dnia 29 listopada 2018 r.

[3]   Pkt 12 Rezolucji Parlamentu Europejskiego z dnia 29 listopada 2018 r.

[4]   Por. m.in. informację opublikowaną na stronie Ministerstwa Spraw Zagranicznych (https://msz.gov.pl/pl/aktualnosci/msz_w_mediach/niemcy__odebrany_polce_przez_jugendamt_noworodek_wraca_do_matki__depesza_pap_z_24_sierpnia_2016_r_) [data dostępu: 17 stycznia 2019 r.].

[5]   Pkt D Rezolucji Parlamentu Europejskiego z dnia 29 listopada 2018 r.

[6]   Pkt 18 Rezolucji Parlamentu Europejskiego z dnia 29 listopada 2018 r.

[7]   Pkt 27 Rezolucji Parlamentu Europejskiego z dnia 29 listopada 2018 r.

[8]   Wypowiedź cytowana za: https://wpolityce.pl/polityka/423441-wiceszef-ms-rezolucja-pe-ws-jugendamtow-jest-przelomowa [data dostępu: 17 stycznia 2019 r.].

[9]   M. Olek, Analiza rezolucji Parlamentu Europejskiego w sprawie roli niemieckiego Urzędu ds. Dzieci i Młodzieży (Jugendamt) w transgranicznych sporach rodzinnych (https://ordoiuris.pl/rodzina-i-malzenstwo/analiza-rezolucji-parlamentu-europejskiego-w-sprawie-roli-niemieckiego-urzedu) [data dostępu: 18 stycznia 2019 r.].

[10] Tekst zamieszczony w: Dz. U. z dnia 17 lutego 1992 r. Nr 14, poz. 56.

[11] M. M. Kosman, ZSRR wobec problemu zjednoczenia Niemiec w latach 1989-1990, Athenaeum. Polskie Studia Politologiczne, Vol. 35, 2012, s. 185.

[12] J. Kukułka, Historia współczesna stosunków międzynarodowych 1945-1996, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 1996, s. 433.

[13] J. Sułek, Niemiecka pomoc humanitarna i finansowa w latach 1991-2004 dla poszkodowanych przez III Rzeszę w Polsce. Problemy polityczne i prawne [w:] Problem reparacji, odszkodowań i świadczeń w stosunkach polsko-niemieckich 1944-2004. Tom I. Studia, red. W. M. Góralski, Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, Warszawa 2004, s. 375; idem, Traktaty polsko-niemieckie z 1990 i 1991 roku – prawda i fałsz (część II) (https://www.tygodnikprzeglad.pl/traktaty-polsko-niemieckie-1990-1991-roku-prawda-falsz-czesc-ii/) [data dostępu: 18 stycznia 2019 r.].

[14] Ustawa Zasadnicza RFN.

[15] J. Krasuski, Historia Niemiec, Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, Wrocław 2004, s. 606.

[16] J. Sułek, Traktaty... (część II).

[17] J. Kukułka, op. cit., s. 433.

[18] J. Sułek, Traktaty... (część II).

[19] J. Barcz, Udział Polski w konferencji „2+4”. Aspekty prawne i proceduralne, Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, Warszawa 1994, s. 29.

[20] J. Barcz, M. Tomala, Polska-Niemcy. Dobre sąsiedztwo i przyjazna współpraca, Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, Warszawa 1992, s. 5.

[21] Vertrag über die abschließende Regelung in bezug auf Deutschland, „Zwei-plus-Vier-Vertrag“, 12. September 1990 (http://www.documentarchiv.de/brd/2p4.html) [data dostępu: 20 stycznia 2019 r.].

[22] S. Hambura, Reparacje wojenne w stosunkach polsko-niemieckich, Ekspertyza z dnia 3 stycznia 2004 r., Biuro Studiów i Ekspertyz nr 302, IP-105 P (http://biurose.sejm.gov.pl/teksty_pdf_04/e-302.pdf) [data dostępu: 18 stycznia 2019 r.].

[23] J. Sułek, Traktaty... (część II).

[24] Por. S. Hambura, op. cit.

[25] J. Sułek, Traktaty polsko-niemieckie z 1990 i 1991 roku – prawda i fałsz (część I) (https://www.tygodnikprzeglad.pl/traktaty-polsko-niemieckie-1990-1991-roku-prawda-falsz/) [data dostępu: 18 stycznia 2019 r.].

[26] J. Sułek, Traktaty... (część II).

[27] K. Jonca, Politische und staatsrechtliche Voraussetzungen für deutsch-polnische Zusammenarbeit, Zbliżenia. Polska-Niemcy, Nr 2, 1993, s. 53.

[28] Tekst zawarty w: Dz. U. z dnia 17 lutego 1992 r. Nr 14, poz. 54.

[29] Art. 1: „1. Umawiające się Strony będą kształtować swoje stosunki w duchu dobrego sąsiedztwa i przyjaźni. Dążą do ścisłej pokojowej i partnerskiej współpracy we wszystkich dziedzinach. Świadome odpowiedzialności europejskiej dołożą starań, aby urzeczywistnić pragnienie obu Narodów osiągnięcia trwałego porozumienia i pojednania.

     2. Umawiające się Strony dążą do stworzenia Europy, w której przestrzegane są prawa człowieka i podstawowe wolności, a granice utracą dzielący charakter, również w wyniku przezwyciężenia różnic gospodarczych i społecznych”.

[30] Art. 2: „Umawiające się Strony kierują się w kształtowaniu swych stosunków, a także w sprawach pokoju, bezpieczeństwa i współpracy w Europie i na świecie, przede wszystkim następującymi zasadami:

     - nadrzędnym celem ich polityki jest zachowanie i umocnienie pokoju oraz skuteczne zapobieganie wszelkim wojnom,

     - postępują zgodnie z prawem międzynarodowym, w szczególności Kartą Narodów Zjednoczonych, a także zgodnie z podpisanym 1 sierpnia 1975 r. w Helsinkach Aktem końcowym Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, Paryską kartą dla nowej Europy z 21 listopada 1990 r. oraz dokumentami kolejnych spotkań KBWE,

     - przestrzegają wzajemnie suwerennej równości, integralności terytorialnej, nietykalności granic, niezawisłości politycznej oraz zasady zakazującej użycia siły lub groźby jej użycia,

     - potwierdzają prawo wszystkich narodów i państw do swobodnego stanowienia o swym losie bez zewnętrznej ingerencji oraz do kształtowania swego rozwoju politycznego, gospodarczego, społecznego i kulturalnego według własnych życzeń,

     - stawiają w centrum swej polityki człowieka, z jego godnością i prawami, oraz troskę o przetrwanie ludzkości i zachowanie środowiska naturalnego,

     - potępiają z całą stanowczością totalitaryzm, nienawiść rasową i etniczną, antysemityzm, ksenofobię i dyskryminację kogokolwiek, jak również prześladowanie z powodów religijnych i ideologicznych,

     - uznają mniejszości i równorzędne grupy za naturalny pomost między Narodami polskim i niemieckim oraz ufają, że te mniejszości i grupy wnoszą cenny wkład do życia ich społeczeństw,

     - potwierdzają bezpośrednie obowiązywanie powszechnych norm prawa międzynarodowego w prawie krajowym i w stosunkach międzynarodowych oraz są zdecydowane sumiennie wypełniać swe zobowiązania umowne; będą we wszystkich dziedzinach urzeczywistniać Akt końcowy KBWE, Paryską kartę dla nowej Europy oraz pozostałe dokumenty KBWE”.

[31] Art. 3: „1. Umawiające się Strony będą przeprowadzać regularne konsultacje w celu zapewnienia dalszego rozwoju i pogłębiania stosunków dwustronnych oraz uzgadniania ich stanowiska w sprawach międzynarodowych.

     2. Konsultacje szefów Rządów będą się odbywać tak często; jak to będzie potrzebne, co najmniej jednak raz w roku.

     3. Ministrowie Spraw Zagranicznych sprawują pieczę nad realizacją całości niniejszego traktatu. Będą oni odbywać konsultacje co najmniej raz w roku. Wyżsi urzędnicy obu Ministerstw Spraw Zagranicznych, zajmujący się sprawami politycznymi, gospodarczymi i kulturalnymi, będą odbywać regularne konsultacje co najmniej raz w roku.

     4. Ministrowie innych resortów, w tym Ministrowie Obrony, będą utrzymywać regularne kontakty. To samo dotyczy wyższych urzędników tych resortów.

     5. Istniejące dotychczas wspólne komisje zintensyfikują w miarę możliwości swoje prace. W razie potrzeby, w wyniku wzajemnego uzgodnienia, będą tworzone nowe komisje mieszane”.

[32] Art. 8 ust. 1: „Umawiające się Strony przywiązują najwyższe znaczenie do jedności europejskiej opartej na prawach człowieka, demokracji i idei państwa prawa oraz będą działać na rzecz osiągnięcia tej jedności”.

[33] Art. 20 ust. 1: „Członkowie mniejszości niemieckiej w Rzeczypospolitej Polskiej, to znaczy osoby posiadające polskie obywatelstwo, które są niemieckiego pochodzenia albo przyznają się do języka, kultury lub tradycji niemieckiej, a także osoby w Republice Federalnej Niemiec, posiadające niemieckie obywatelstwo, które są polskiego pochodzenia albo przyznają się do języka, kultury lub tradycji polskiej, mają prawo, indywidualnie lub wespół z innymi członkami swej grupy, do swobodnego wyrażania, zachowania i rozwijania swej tożsamości etnicznej, kulturalnej, językowej i religijnej bez jakiejkolwiek próby asymilacji wbrew ich woli. Mają oni prawo do pełnego i skutecznego korzystania z praw człowieka i podstawowych wolności bez jakiejkolwiek dyskryminacji i w warunkach pełnej równości wobec prawa”.

[34] Art. 20 ust. 2: „Umawiające się Strony realizują prawa i obowiązki zgodnie ze standardami międzynarodowymi dotyczącymi mniejszości, w szczególności zgodnie z Powszechną deklaracją praw człowieka Narodów Zjednoczonych z 10 grudnia 1948 r., Europejską konwencją o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 4 listopada 1950 r., Konwencją o zwalczaniu wszelkich form dyskryminacji rasowej z 7 marca 1966 r., Międzynarodowym paktem praw obywatelskich i politycznych z 16 grudnia 1966 r., Aktem końcowym KBWE z 1 sierpnia 1975 r., Dokumentem kopenhaskiego spotkania w sprawie ludzkiego wymiaru KBWE z 29 czerwca 1990 r., jak również Paryską kartą dla nowej Europy z 21 listopada 1990 r.”.

[35] Art. 20 ust. 3: „Umawiające się Strony oświadczają, że osoby wymienione w ustępie 1 mają w szczególności prawo, indywidualnie lub wespół z innymi członkami swej grupy, do:

     - swobodnego posługiwania się językiem ojczystym w życiu prywatnym i publicznie, dostępu do informacji w tym języku, jej rozpowszechniania i wymiany,

     - zakładania i utrzymywania własnych instytucji, organizacji lub stowarzyszeń oświatowych, kulturalnych i religijnych, które mogą się ubiegać o dobrowolne wkłady finansowe i inne, jak również o pomoc publiczną, zgodnie z prawem krajowym, oraz które posiadają równoprawny dostęp do środków przekazu swojego regionu,

     - wyznawania i praktykowania swej religii, w tym nabywania, posiadania i wykorzystywania materiałów religijnych oraz prowadzenia oświatowej działalności religijnej w języku ojczystym,

     - ustanawiania i utrzymywania nie zakłóconych kontaktów między sobą w obrębie swego kraju, jak również kontaktów poprzez granice z obywatelami innych państw, z którymi łączą ich wspólne pochodzenie etniczne lub narodowe, dziedzictwo kulturalne lub przekonania religijne,

     - używania swych imion i nazwisk w brzmieniu języka ojczystego,

     - zakładania i utrzymywania organizacji lub stowarzyszeń w obrębie swojego kraju oraz uczestniczenia w międzynarodowych organizacjach pozarządowych,

     - korzystania na równi z innymi ze skutecznych środków prawnych dla urzeczywistnienia swoich praw, zgodnie z prawem krajowym”.

[36] Art. 20 ust. 4: „Umawiające się Strony potwierdzają, że przynależność do grup wymienionych w ustępie 1 jest sprawą indywidualnego wyboru osoby i że nie mogą z niego wynikać żadne niekorzystne następstwa”.

[37] Art. 21 ust. 1: „Umawiające się Strony będą na swych terytoriach chroniły tożsamość etniczną, kulturalną, językową i religijną grup wymienionych w artykule 20 ustęp 1 oraz tworzyły warunki do wspierania tej tożsamości. Doceniają szczególne znaczenie wzmożonej konstruktywnej współpracy w tej dziedzinie. Współpraca ta powinna umacniać pokojowe współżycie i dobre sąsiedztwo narodów polskiego i niemieckiego oraz przyczyniać się do porozumienia i pojednania między nimi”.

[38] Art. 21 ust. 2: „Umawiające się Strony będą w szczególności:

     - w ramach obowiązujących ustaw wzajemnie umożliwiać i ułatwiać podejmowanie działań na rzecz wspierania członków grup wymienionych w artykule 20 ustęp 1 lub ich organizacji,

     - mimo konieczności uczenia się oficjalnego języka odnośnego Państwa, dążyć zgodnie z właściwymi przepisami prawa krajowego do zapewnienia członkom grup wymienionych w artykule 20 ustęp 1 odpowiednich możliwości nauczania ich języka ojczystego lub w ich języku ojczystym w publicznych placówkach oświatowych, jak również tam, gdzie to jest możliwe i konieczne, posługiwania się nim wobec władz publicznych,

     - uwzględniać historię i kulturę grup wymienionych w artykule 20 ustęp 1 w związku z nauczaniem historii i kultury w placówkach oświatowych,

     - szanować prawo członków grup wymienionych w artykule 20 ustęp 1 do skutecznego uczestnictwa w sprawach publicznych, łącznie z udziałem w sprawach dotyczących ochrony i wspierania ich tożsamości,

     - podejmować niezbędne środki w tym celu po należytej konsultacji, zgodnie z procedurą podejmowania decyzji w danym Państwie, łącznie z kontaktami z organizacjami lub stowarzyszeniami grup wymienionych w artykule 20 ustęp 1”.

[39] Art. 22 ust. 1: „Żadnego z zobowiązań wynikających z artykułów 20 i 21 nie można interpretować jako pociągającego za sobą prawo do angażowania się w jakąkolwiek działalność lub prowadzenia jakichkolwiek działań wbrew celom i zasadom Karty Narodów Zjednoczonych, innym zobowiązaniom wynikającym z prawa międzynarodowego lub wbrew postanowieniom Aktu końcowego KBWE, łącznie z zasadą integralności terytorialnej państw”.

[40] Art. 22 ust. 2: „Każda osoba należąca w Rzeczypospolitej Polskiej bądź w Republice Federalnej Niemiec do grup wymienionych w artykule 20 ustęp 1 jest odpowiednio do powyższych postanowień obowiązana, jak każdy obywatel, lojalnie postępować wobec odnośnego Państwa, kierując się obowiązkami wynikającymi z ustawodawstwa tego Państwa”.

[41] Art. 21 ust. 3: „Umawiające się Strony będą stosować postanowienia artykułu 3 w odniesieniu do spraw określonych w niniejszym artykule oraz w artykułach 20 i 22”.

[42] J. Sułek, Traktaty... (część II).

[43] Cyt. w: J. Barcz, Łączenie realizmu z wizją przyszłości. Rola Krzysztofa Skubiszewskiego w ustanowieniu podstaw prawnych stosunków Polski ze zjednoczonymi Niemcami [w:] Krzysztof Skubiszewski – dyplomata i mąż stanu, red. R. Kuźniar, Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, Warszawa 2011, s. 46.

[44] J. Sułek, Traktaty... (część II).

[45] Mowa tu o prawach zagwarantowanych na podstawie art. 20 i 21 Traktatu z 1991 r.

[46] Vide m.in. pkt 16 i 25 Rezolucji Parlamentu Europejskiego z dnia 29 listopada 2018 r.

[47] E. Cziomer, Niemcy i Polacy w procesie jedności europejskiej, Zbliżenia. Polska-Niemcy, Nr 2, 1993, s. 5.

Wolność Sumienia

Analiza zgodności z Konstytucją poprawki nr 12 Senatu do uchwalonej 28 maja 2020 r. przez Sejm ustawy o zmianie ustawy zawodach lekarza i lekarza dentysty oraz niektórych innych ustaw (druk sejmowy nr 447)

Główne tezy: Uchwalona przez Sejm ustawa z dnia 28 maja 2020 r. o zmianie ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty oraz niektórych innych ustaw zmienia redakcję klauzuli sumienia lekarza (art. 39 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty) w taki sposób, aby brzmienie tego przepisu nie budziło już wątpliwości interpretacyjnych i w pełni odzwierciedlało treść normatywną tego przepisu, która obowiązuje od wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 7 października 2015 r. (K 12/14); innymi słowy – ustawa wykonuje sentencję wspomnianego orzeczenia i usuwa niekonstytucyjne ograniczenia wolności sumienia. - Senacka poprawka nr 12 w istocie zakłada dodanie do art. 39 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty ust. 2, nakazującego podmiotom leczniczym (np. szpitalom), w przypadku powstrzymania się przez lekarza od wykonania świadczenia budzącego moralny sprzeciw, wskazanie lekarza lub podmiotu wykonującego działalność leczniczą, który zapewni możliwość wykonania tego świadczenia (tzw. obowiązek informacyjny). - Nałożenie na podmioty lecznicze tzw. obowiązku informacyjnego jest niezgodne z art. 53 ust. 1 Konstytucji, na co wskazują motywy uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 7 października 2015 r. (K 12/14). Trybunał podkreślił, że obowiązek ten nie powinien ciążyć ani na lekarzu, ani na podmiotach leczniczych, ponieważ wolność sumienia chroni nie tylko przed przymusem podjęcia bezpośredniego zamachu na chronione dobro, lecz także przed takim postępowaniem, „które pośrednio prowadzi do nieakceptowalnego etycznie skutku, w szczególności przed przymusem współdziałania w osiąganiu celu niegodziwego”. - Obowiązujący system prawny nie zawiera żadnego mechanizmu, który zezwalałby jednemu podmiotowi leczniczemu na gromadzenie danych o lekarzach niezgłaszających sprzeciwu sumienia wobec konkretnego świadczenia lub o podmiotach wykonujących działalność leczniczą, które z nimi współpracują. Tym samym faktyczna realizacja obowiązku informacyjnego przez podmioty lecznicze jest niezwykle utrudniona, a wręcz niewykonalna, co sprawia, że poprawka nr 12 jest nie tylko niezgodna z konstytucyjnymi gwarancjami wolności sumienia, lecz również budzi poważne zastrzeżenia w świetle zasady demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji), jako nakładająca obowiązek niemożliwy do spełnienia. - Kompleksowym wykonaniem zawartej w uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego jasnej tezy o niedopuszczalności wymuszania wykonywania przez podmioty lecznicze świadczeń „wrażliwych moralnie” byłoby ustawowe zagwarantowanie, że mogą one powstrzymywać się od wykonywania określonych świadczeń, w szczególności aborcji. Wprawdzie już na gruncie obowiązującego prawa takie stanowisko jest prezentowane w nauce prawa, ale nigdy nie zastąpi to jednoznacznych przepisów.
Czytaj Więcej

Ochrona życia

Efekty warszawskiego programu dofinansowania procedury in vitro

Rada m. st. Warszawy w 2017 r. przyjęła program dofinansowania procedury sztucznego zapłodnienia in vitro „Stołeczna kampania na rzecz wspierania osób dotkniętych niepłodnością z wykorzystaniem metod zapłodnienia pozaustrojowego w latach 2017 – 2019” (dalej: Program).

Czytaj Więcej

Rodzina i Małżeństwo

Stanowisko Instytutu na rzecz kultury prawnej Ordo Iuris w sprawie listu do marszałków województw

27 maja 2020 r. dwaj przedstawiciele Komisji Europejskiej – Pan Joost Korte, Dyrektor Generalny dyrekcji ds. zatrudnienia, spraw społecznych i włączenia społecznego oraz Pan Marc Lemaître, Dyrektor Generalny dyrekcji ds.

Czytaj Więcej