Odpowiedzialność prawna dyrekcji i nauczyciela za wyrzucenie krzyża do kosza – analiza Ordo IuriS

[1] [Stan faktyczny]

Poniższa analiza oparta jest o doniesienia mediów związane z wydarzeniem, które miało miejsce w Szkole Podstawowej w Kielnie (gm. Szemud, pow. Wejherowski) w dniu 15 grudnia 2025 r.

Zdarzenie miało miejsce w szkole gminnej podczas zajęć z języka angielskiego. Nauczycielka zdjęła wiszący w klasie krzyż i wyrzuciła go do kosza na oczach uczniów. Wcześniej ta sama nauczycielka żądała od uczniów zdjęcia krzyża i po ich odmowach zdjęła go samodzielnie.

Z doniesień prasowych wynika, że jeszcze w grudniu 2025 r. zostało złożone zawiadomienie do prokuratury w tej sprawie popełnienia przestępstwa znieważenia uczuć religijnych z art. 196 kk.

Skazanie nauczycielki przez sąd karny może mieć znaczenie w dalszych postępowaniach odszkodowawczych, gdyż sądy cywilne będą wówczas związane ustaleniami sądu karnego co do przebiegu zdarzeń. Przypisanie zaś winy w postępowaniu karnym może też mieć znaczenie odstraszające dla innych potencjalnych sprawców, dla których symbole religijne, szczególnie krzyż wywołują emocjonalne wzburzenie.

Minister Barbara Nowacka potwierdziła też publicznie, że wobec nauczycielki zostało wszczęte postępowanie dyscyplinarne przez Kuratorium Oświaty w Gdańsku.

[2] [Naruszenie uczuć religijnych w szkole publicznej a art. 196 kk]

Analiza przedmiotowej sprawy prowadzona jest jedynie na gruncie obecnego brzmienia art. 196 kk przewidującego karalność obrazy uczuć religijnych, a więc sfery wolności człowieka obejmującej korzystanie z wolności sumienia i wyznania.

Jak wynika z uchwały SN z dn. 29.10.2012 r., sygn. akt I KZP 12/12 „Przestępstwo określone w art. 196 kk popełnia ten, kto swoim zamiarem bezpośrednim lub ewentualnym obejmuje wszystkie znamiona tego występku.” i choć jak sam SN zauważył w uzasadnieniu do tego wyroku w doktrynie prawniczej występują odmienne stanowiska, które wskazują, że przestępstwo to można popełnić jedynie z zamiarem bezpośrednim, to pogląd SN ma istotne znaczenie dla właściwego rozumienia sprawy.

Jak słusznie zauważył SN w powyższej uchwale: „Z wyczerpaniem znamion tego przestępstwa będziemy mieli do czynienia wtedy, gdy działanie sprawcy polegające na publicznym znieważeniu przedmiotu czci religijnej (lub miejsca przeznaczonego do publicznego wykonywania obrzędów religijnych) będzie skierowane wprost na dokonanie tego czynu, jak i wówczas, gdy sprawca, podejmuje publicznie takie czynności sprawcze, co do których godzi się, z uwagi na ich formę, że mają one charakter znieważający. W efekcie tego albo chce obrazić takim zachowaniem uczucia religijne innych osób, albo przewidując taki skutek swojego zachowania, na ten skutek godzi się.”

[3] [Znamiona przestępstwa z art. 196 kk]

Z informacji, które zostały ujawnione w mediach wynika, że działanie nauczycielki miało niewątpliwie charakter publiczny (miejscem zdarzenia była szkoła gmina w trakcie lekcji z języka angielskiego). Działanie nauczycielki było nakierowane na symbol krzyża będący przedmiotem czci religijnej wiszący w klasie w widocznym miejscu. Całość zachowania nauczycielki zakończyła się wyrzuceniem krzyża do kosza na śmieci, co można oceniać jako intencjonalną przemoc wobec symbolu czci religijnej niosącą wobec uczniów w klasie jednoznacznie negatywny, wręcz poniżający przekaz wobec religii chrześcijańskiej (katolickiej).

Z opisu stanu faktycznego sprawy wynika, że nauczycielka działała samodzielnie i nie było innych sprawców tego czynu. Z uwagi na zindywidualizowany charakter odpowiedzialności karnej ewentualne zawiadomienie o podejrzeniu przestępstwa powinno dotyczyć jedynie nauczycielki. Z dostępnych publicznie informacji nie wynika, by sprawca działał z polecenia przełożonych (dyrekcji szkoły lub organów gminy). Być może śledztwo prokuratury w tej sprawie pozwoli na ustalenie dodatkowych okoliczności działania nauczycielki a przede wszystkim jej motywów. Warte ustalenia byłaby przede wszystkim tożsamość religijna samej nauczycielki, co może wyjaśnić duży poziom agresji wobec symbolu krzyża i faktyczne motywy nią kierujące.

[4] [Odpowiedzialność dyrektora szkoły]

Z uwagi na brak szczegółowych informacji trudno przypisać odpowiedzialność za zdarzenia samej dyrekcji szkoły. Ewentualne niedopełnienie obowiązków ze strony dyrektora może być przedmiotem osobnego postępowania dyscyplinarnego lub też skargi na dyrektora szkoły do kuratorium oświaty na podstawie ogólnych przepisów, tj. ustawy o systemie oświaty, o ile dałoby się ustalić, że dyrekcja szkoły naruszyła jakieś obowiązki lub np. zaniechała jakiś czynności zapobiegawczych. Chodzi o sytuację, w której uczniowie sygnalizowali, że ta konkretna nauczycielka naruszała już wcześniej ich uczucia religijne, a dyrekcja szkoły nic z tym nie robiła lub były to działania nieskuteczne. W tym względzie warto dopytać rodziców czy faktycznie takie sytuacje miały już wcześniej miejsce.

[5] [Naruszenie obowiązków nauczyciela]

Działania sprawcy w opisanej sytuacji wyczerpują nie tylko znamiona przestępstwa z art. 196 kk, ale także mogą mieć charakter deliktu dyscyplinarnego. Nauczyciel w szkole gminnej – o ile osoba ta była zatrudniona na etacie nauczycielskim, a nie jedynie na kontrakcie cywilnym, podlega odpowiedzialności dyscyplinarnej wynikającej z art. 75 – art. 85 Karty Nauczyciela (ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. – Dz. U. z 2024 r. poz. 986).

Odpowiedzialność dyscyplinarna za naruszenie godności zawodu lub obowiązkom nauczycielskim jest niezależna od odpowiedzialności karnej sprawcy w razie popełnienia przez niego przestępstwa.

Podstawą prawną dla takiej odpowiedzialności jest art. 75 ust. 1 KN, który stanowi, że: „Nauczyciele podlegają odpowiedzialności dyscyplinarnej za uchybienia godności zawodu nauczyciela lub obowiązkom, o których mowa w art. 6”.

[6] [Obowiązki nauczyciela]

Zgodnie z przepisem art. 6 KN Nauczyciel obowiązany jest:

1) rzetelnie realizować zadania związane z powierzonym mu stanowiskiem oraz podstawowymi funkcjami szkoły: dydaktyczną, wychowawczą i opiekuńczą, w tym zadania związane z zapewnieniem bezpieczeństwa uczniom w czasie zajęć organizowanych przez szkołę;

2) wspierać każdego ucznia w jego rozwoju;

3) dążyć do pełni własnego rozwoju osobowego;

4) kształcić i wychowywać młodzież w umiłowaniu Ojczyzny, w poszanowaniu Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, w atmosferze wolności sumienia i szacunku dla każdego człowieka;

5) dbać o kształtowanie u uczniów postaw moralnych i obywatelskich zgodnie z ideą demokracji, pokoju i przyjaźni między ludźmi różnych narodów, ras i światopoglądów.

[7] [Uchybienie godności zawodu nauczyciela]

W tej konkretnej sprawie z uwagi na brak ustawowej definicji „uchybienia godności zawodu nauczyciela” można odwołać się do poglądu Sądu Apelacyjnego w Katowicach, który w wyroku z dnia 26 maja 2022 r., sygn. akt III APa 25/21 wskazał, że: „Uchybienie godności zawodu nauczyciela to zachowanie przynoszące ujmę randze tego zawodu i funkcji pełnionej w społeczeństwie. Uchybienie godności zawodu to zatem naruszenie obowiązku godnego zachowania. Pojęcie to wiąże się z wzorcem postępowania nauczyciela, wynikającym z przepisów prawa, norm etyki zawodowej i innych norm moralnych. Z godnością zawodu nauczyciela wiąże się więc ustalony standard postępowania nauczyciela, który stanowić powinien wzór dla innych i którego efektem powinno być wzbudzanie szacunku. Przy czym rodzące odpowiedzialność dyscyplinarną zachowanie lub zaniechanie muszą być bezprawne, czyli niezgodne z wzorcem prawidłowego zachowania się w określonej sytuacji oraz zawinione.”.

W kontekście przedmiotowej sprawy warto podkreślić, że zachowanie się nauczycielki nie miało charakteru jednorazowego. Z informacji prasowych wynika, że już wcześniej podejmowane były przez nią próby zdejmowania krzyża ze ściany. Jej zachowanie było formą presji psychicznej wobec uczniów. Z informacji prasowych nie wynika natomiast, by była używana presja fizyczna wobec uczniów lub że nauczycielka zwracała się do nich w sposób niewłaściwy, wulgarny lub obrażający. Niewątpliwie można postawić nauczycielce zarzut niewłaściwego zachowania się poprzez przekazywanie niewłaściwego wzorca postępowania i okazywanie braku szacunku wobec powszechnie uznanych symboli religijnych, a co nie mieści się w zakresie obowiązków nauczycielskich.

Jeżeli w trakcie wyjaśniania sprawy uda się ustalić, że dyrekcja szkoły wiedziała o zachowaniach nauczycielki i tolerowała je, to także dyrektorowi szkoły można będzie postawić zarzuty związane z brakiem właściwego nadzoru pedagogicznego.

[8] [Zawiadomienie o możliwości popełnienia deliktu dyscyplinarnego]

Z informacji prasowych wynika, że zostało już wszczęte postępowanie dyscyplinarne wobec nauczycielki i stało się to zapewne albo z polecenia wojewody albo kuratora oświaty – art. 85 ust. 1 KN. Stąd też składanie kolejnego zawiadomienia w tej sprawie nie jest celowe, chyba że mogło by mieć ono szerszy charakter (inne osoby lub inne czyny).

Specyfiką postępowania dyscyplinarnego nauczycieli jest to, że zgodnie z art. 85 ust. 2 KN o wszczęciu postępowania wyjaśniającego rzecznik dyscyplinarny zawiadamia jedynie nauczyciela, którego dotyczy to postępowanie, oraz dyrektora szkoły, w której nauczyciel jest zatrudniony, a w przypadku nauczyciela pełniącego funkcję dyrektora szkoły – tego nauczyciela oraz organ prowadzący szkołę. O wszczęciu postępowania wyjaśniającego dotyczącego czynu naruszającego prawa i dobro dziecka rzecznik dyscyplinarny zawiadamia także Rzecznika Praw Dziecka (ust. 2). O wszczęciu postępowania nie informuje się osoby (osób) pokrzywdzonych zachowaniem nauczyciela (uczniów).

Po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego, nie później niż w terminie 3 miesięcy od dnia wszczęcia tego postępowania, rzecznik dyscyplinarny, za zgodą organu, który go powołał, kieruje do komisji dyscyplinarnej pierwszej instancji wniosek o wszczęcie postępowania dyscyplinarnego albo wydaje postanowienie o umorzeniu postępowania wyjaśniającego (ust. 3).

[9] [Status pokrzywdzonego]

W świetle obowiązujących przepisów osoba, która zawiadamia o popełnieniu przez nauczyciela czynu podlegającego odpowiedzialności dyscyplinarnej dla nauczycieli nie jest stroną postępowania tak wyjaśniającego, jak i dyscyplinarnego. Ani uczeń, ani rodzic nie może uzyskać statusu pokrzywdzonego w rozumieniu art. 49 kpk, gdyż art. 85i KN, który pomocniczo odsyła do niektórych przepisów Kodeksu postępowania karnego w odniesieniu do postępowania wyjaśniającego i dyscyplinarnego, w tej sprawie nie przewiduje możliwości nawet odpowiedniego stosowania art. 49 kpk. W przypadku prowadzenia przedmiotowego postępowania wyjaśniającego rodzice i dzieci będą zapewne przesłuchiwani w jego toku w charakterze świadków.  Z uwagi na to, że uczniowie są osobami niepełnoletnimi przy ich przesłuchaniu będą mogli być obecni ich rodzice.

 Z uwagi na to, że zawiadamiającemu nie przysługuje prawo do wniesienia zażalenia od postanowienia wydanego przez rzecznika dyscyplinarnego oraz orzeczenia komisji dyscyplinarnej. Jednocześnie KN nie przewiduje też możliwości stosowania przepisów kodeksu postępowania administracyjnego oraz możliwości wniesienia skargi do sądu administracyjnego, zatem postępowanie w niniejszej sprawie nie może toczyć się przed sądem administracyjnym, z uwagi na brak jego właściwości rzeczowej.

Analizując przedmiotowe przepisy, to jedyną formą zasięgnięcia informacji o toczącym się postępowaniu dyscyplinarnym może być poinformowanie o zdarzeniu Rzecznika Praw Dziecka, który z mocy przepisu art. 85 ust. 2 KN powinien być zawiadomiony o wszczęciu postępowania wyjaśniającego, jeżeli czyn nauczyciela „narusza prawa i dobro dziecka”. Jednak  KN ani ustawa o Rzeczniku Praw Dziecka (art. 10) nie reguluje udziału Rzecznika Praw Dziecka w charakterze reprezentanta interesu publicznego w tego typu sprawach dyscyplinarnych ani też innych podmiotów trzecich.

[10] [Odpowiedzialność cywilna nauczyciela za szkody wyrządzone uczniom]

Specyfiką systemu oświaty jest to, że szkody powstałe w toku funkcjonowania placówki oświatowej ponosi organ prowadzący szkołę (art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (Dz. U. z 2025 r. poz. 1043) oraz art. 120 § 1 Kodeksu pracy). Organ prowadzący (wójt, burmistrz, prezydent w przypadku placówki oświatowej prowadzonej przez samorząd gminny – art. 4 pkt 16 Prawa oświatowego) będą zatem odpowiedzialni za zapewnienie odpowiednich warunków funkcjonowania szkoły, a w tym także za zapewnienie bezpiecznych warunków nauki, wychowani i opieki w szkole, co mieści w sobie także poszanowanie uczuć religijnych uczniów, które w tej sytuacji mogą być chronione tak jak dobra osobiste (art. 23 i 24 kc).

W przypadku wyrządzenia szkód przez nauczycieli z ich winy, to organ prowadzący szkołę powinien być podmiotem odpowiedzialnym za naprawienie powstałych szkód (w tej konkretnej sprawie będzie to gmina Szemud reprezentowana przez wójta). Podstawą prawną do dochodzenia ewentualnych roszczeń o charakterze cywilnym mogą być przepisy art. 417, art. 427 czy art. 430 kc w zbiegu z art. 24 § 2 kc. Z uwagi na zaistniałą sytuację, w której zachowanie się nauczycielki nie mieściło się w zakresie jej obowiązków służbowych i gmina może próbować bronić się przed odpowiedzialnością cywilną, to rekomendowanym działaniem byłoby pozwanie solidarne i organu prowadzącego szkołę i nauczycielkę.

Dużym ułatwieniem dla pociągnięcia do odpowiedzialności cywilnej byłoby prawomocne skazanie nauczyciela lub dyrektora szkoły za popełnienie przestępstwa lub popełnienie deliktu dyscyplinarnego, gdyż szkoda wiązałaby się wówczas z odpowiedzialnością za czyn niedozwolony wynikający z funkcjonowania szkoły, bądź prawomocne skazanie samego nauczyciela. Stąd też uczniowie powinni starać się o status osoby pokrzywdzonej w postępowaniu karnym, które powinno zostać wszczęte z ich zawiadomienia lub osób trzecich. Tak jak to zostało wyjaśnione wcześniej – poszkodowani uczniowie nie mogą się starać o status osoby pokrzywdzonej w postępowaniu dyscyplinarnym, choć uznanie nauczyciela za osobę winną deliktu byłoby okolicznością korzystną w świetle jej odpowiedzialności cywilnej.

Adw. Robert Czarnowicz – prawnik Centrum Interwencji Procesowej Ordo Iuris