„Równość genderowa” i „prawa reprodukcyjne” – priorytety UE na forach praw człowieka

„Szeroko zakrojony atak na prawo międzynarodowe”

26 stycznia Sekretariat Generalny Rady Unii Europejskiej opublikował dokument adresowany do działającego w ramach UE Komitetu Stałych Przedstawicieli, w którym zawarto propozycje dotyczące określenia priorytetów Unii w zakresie praw człowieka na różnych forach ONZ. Odniesiono się tam do szeregu różnych kwestii związanych z szeroko pojmowaną problematyką praw człowieka, dotyczącą zagadnień takich jak poszanowanie prawa międzynarodowego, „prawa reprodukcyjne i seksualne”, migracja czy sytuacja w wybranych krajach. Propozycje te zostały zaakceptowane przez Radę UE 30 stycznia.

Autorzy dokumentu w pierwszej kolejności podkreślili znaczenie i wagę praw człowieka, wskazując, iż są one m.in. powszechne, niepodzielne i wzajemnie powiązane. Zaznaczyli przy tym, że ich poszanowanie jest niezbędne dla godności ludzkiej, równości, demokracji, praworządności i zrównoważonego rozwoju. W tym kontekście zwrócili również uwagę na „niezachwiane zaangażowanie” Unii Europejskiej na rzecz przestrzegania i poszanowania praw człowieka.

Z drugiej strony w dokumencie wskazano, iż aktualnie ma miejsce „szeroko zakrojony atak na oparty na zasadach porządek międzynarodowy, prawa człowieka, normy uzgodnione na szczeblu międzynarodowym oraz instytucje, które stworzyliśmy w celu ich egzekwowania (…), przy jednoczesnym podkreśleniu, że omawiane zjawisko jest sprzeczne ze strategicznymi interesami UE” (s. 2). Pada tam także wyraźna deklaracja, że Unia Europejska nadal będzie zajmować zdecydowane stanowisko i pełnić rolę lidera w zakresie przestrzegania i promowania prawa międzynarodowego i praw człowieka, opierając się na swojej jedności w celu wspierania partnerstw międzyregionalnych, które wzmacniają globalne normy i pokój. Twórcy dokumentu zobowiązują się ponadto do kontynuowania współpracy na rzecz poszanowania prawa międzynarodowego i praw człowieka. „Wykorzystamy każdą okazję na forach wielostronnych, aby przeciwdziałać atakom na prawa człowieka” – można przeczytać w dokumencie (s. 2).

Walka na rzecz „równości płci”, „praw reprodukcyjnych i seksualnych” oraz przeciwdziałanie dezinformacji

Unia Europejska zapowiada również podejmowanie dalszych działań ukierunkowanych na „równość”. W tym kontekście wymieniono promowanie oraz intensyfikację aktywności na rzecz „równości genderowej” (gender equality), „postępu” i pełnego korzystania ze wszystkich praw człowieka przez wszystkie kobiety i dziewczęta oraz wzmocnienia ich pozycji. UE będzie nadal promować pełną integrację „perspektywy genderowej” (gender perspective) w inicjatywach na rzecz pokoju i bezpieczeństwa.

W publikacji pada obietnica dotycząca ochrony „zdrowia oraz praw reprodukcyjnych i seksualnych” (sexual and reproductive health and rights). „UE będzie również czujna wobec prób usunięcia, zmiany lub błędnej interpretacji sformułowań dotyczących zdrowia i praw seksualnych i reprodukcyjnych (SRHR), określonych w pkt 34 Europejskiego konsensusu w sprawie rozwoju” – napisano w dokumencie (s. 17).

Podobne sformułowania pojawiają się w dalszej części publikacji. Jej autorzy podkreślają, że UE pozostaje zaangażowana w kwestie „zdrowia oraz praw seksualnych i reprodukcyjnych”, jak i podejmuje wysiłki „na rzecz promowania, ochrony i realizacji prawa każdej osoby do pełnej kontroli nad sprawami związanymi z jej seksualnością oraz zdrowiem seksualnym i reprodukcyjnym, do podejmowania w tych sprawach swobodnych i odpowiedzialnych decyzji, bez dyskryminacji, przymusu i przemocy” (s. 18). Wskazano tam także na potrzebę powszechnego dostępu do wysokiej jakości i przystępnych cenowo kompleksowych informacji na temat „zdrowia seksualnego i reprodukcyjnego”, edukacji (w tym kompleksowej edukacji seksualnej) oraz usług opieki zdrowotnej.

Pojawiają się tam również obietnice podejmowania działań mających na celu wzmocnienie „integralności informacji i odporności społecznej”, w tym prawa dostępu do istotnych, wiarygodnych i dokładnych informacji jak i niesprecyzowana zapowiedź korzystania z „pełnego zakresu dostępnych narzędzi” w celu „ochrony, zapobiegania, powstrzymywania i reagowania na działania dezinformacyjne, w szczególności poprzez wspieranie wolnych, niezależnych mediów i skupianie się na krytycznej umiejętności korzystania z mediów” (s. 19).

Poszanowanie prawa międzynarodowego i praw człowieka oraz wspieranie „przestrzeni obywatelskiej”

W dokumencie Rady UE pojawiają się wyraźne zapowiedzi kontynuowania współpracy na rzecz praw człowieka z różnymi regionami oraz w ramach systemu ONZ. Podkreślono tam również potrzebę zapewnienia Biuru Wysokiego Komisarza ONZ ds. Praw Człowieka niezależności i odpowiednich zasobów, co ma na celu wzmocnienie systemu Organizacji Narodów Zjednoczonych oraz konieczność uwzględniania perspektywy praw człowieka w działalności wszystkich organów tej organizacji międzynarodowej.

W dalszej części dokumentu jego autorzy wskazali, iż należy kontynuować wysiłki na rzecz położenia kresu bezkarności i zapewnienia odpowiedzialności za wszelkie naruszenia i nadużycia prawa międzynarodowego, w tym międzynarodowego prawa dotyczącego praw człowieka i międzynarodowego prawa humanitarnego, niezależnie od miejsca ich wystąpienia. Tego typu działania mają na celu ochronę praw człowieka oraz zapewnienie trwałego pokoju i bezpieczeństwa. W tym kontekście twórcy dokumentu potwierdzają swoje „niezachwiane poparcie” dla międzynarodowego systemu wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych, w szczególności dla Międzynarodowego Trybunału Karnego (MTK), a także swoje zaangażowanie na rzecz przestrzegania Statutu Rzymskiego oraz zachowania niezależności i integralności MTK. „UE przypomina, że zbrodnie objęte Statutem Rzymskim, które zagrażają pokojowi, bezpieczeństwu i dobrobytowi świata, nie powinny pozostawać bezkarne” (s. 4).

Istotnym problemem, w ocenie autorów publikacji, są również „rosnące ograniczenia finansowe”, a także „niepokojący wzrost liczby przypadków nękania, gróźb i ataków” skierowanych przeciwko organizacjom społeczeństwa obywatelskiego i obrońcom praw człowieka. W tym kontekście pojawiają się również informacje o „transgranicznych represjach” oraz „coraz bardziej restrykcyjnych przepisach prawnych”, które mają uderzać w tego typu podmioty. Dlatego też pada tam obietnica wspierania przez UE „silnego i odpornego społeczeństwa obywatelskiego” oraz deklaracja dotycząca promowania oraz umożliwienia mu partycypowania w strukturach ONZ.

Wojna na Ukrainie oraz prawa człowieka w Rosji

W dokumencie sporo uwagi poświęca się problematyce dotyczącej rosyjskiej agresji na Ukrainę oraz kwestii praw człowieka w samej Rosji jak i na Białorusi: „UE będzie nadal w najostrzejszych słowach potępiać bezprawną, nieuzasadnioną i nieprowokowaną agresję militarną Rosji wobec Ukrainy” (s.7). Podobne deklaracje padają w odniesieniu do popełnianych przez Rosję naruszeń prawa międzynarodowego, dotyczących praw człowieka i międzynarodowego prawa humanitarnego na Ukrainie, wśród których wymienia się egzekucje jeńców wojennych i cywilów, arbitralne zatrzymania, systematyczne i powszechne stosowanie tortur i innych form złego traktowania, w tym gwałtów i innych form przemocy seksualnej. Zwrócono także uwagę na kwestie związane z porywaniem dzieci, przymusowym wysiedlaniem ludności oraz atakami na ludność cywilną, dokonywanymi przez Rosjan.

W tekście pojawiają się zapowiedzi dalszego monitorowania oraz potępiania naruszeń praw człowieka, które mają miejsce w samej Rosji. Autorzy piszą, że „UE pozostaje głęboko zaniepokojona zamknięciem przestrzeni obywatelskiej, zarówno w Internecie, jak i poza nim, i potępia systematyczne represje wobec społeczeństwa obywatelskiego, głosów sprzeciwu i niezależnych mediów w Rosji, a także represje transgraniczne” (s. 8). W podobnym tonie oceniono naruszenia praw człowieka na Białorusi, wskazując, że UE nadal będzie wzywać to państwo do natychmiastowego i bezwarunkowego uwolnienia oraz rehabilitacji wszystkich więźniów politycznych, zapewnienia zakończenia postępowań sądowych po ich uwolnieniu oraz zaprzestania wszelkich form nękania lub wywierania presji, które mogą skutkować ich przymusowym wyjazdem, deportacją lub pozbawieniem opieki konsularnej.

Polityka wobec uchodźców

Unia Europejska zapowiada intensyfikację działań rzecz przestrzegania prawa międzynarodowego oraz promowania i ochrony praw człowieka w kontekście uchodźców. W dokumencie padają również deklaracje dotyczące ochrony prawa do ubiegania się o azyl oraz zasady non-refoulement (zakładającej, że osoby, której odmówiono przyznania statusu uchodźcy, nie wolno deportować do kraju, w którym groziłoby jej prześladowanie). „UE będzie nadal oferować możliwości legalnej migracji zgodnie z kompetencjami krajowymi” (s. 27). Jednocześnie UE potwierdza tam swe zaangażowanie w zwalczanie nielegalnej migracji oraz przeciwdziałanie wykorzystywaniu migrantów do celów politycznych.

UE potępia też m.in. łamanie praw człowieka w Afganistanie, wskazując na mającą w tym kraju miejsce przemoc ze względu na płeć (gender-based violence), skrajną dyskryminację kobiet i dziewcząt (extreme gender-based discrimination) przez Talibów czy na trudną sytuację „osób LGBTI”. W dokumencie zapowiedziano działania takie jak wspieranie misji pokojowej ONZ w Afganistanie (UNAMA) czy wspieranie afgańskich kobiet i dziewcząt, aby zapewnić im pełne i równe korzystanie ze wszystkich praw człowieka i podstawowych wolności.

Autorzy tekstu odnoszą się również do sytuacji w Wenezueli, podkreślając, iż Unia Europejska będzie współpracowała ze Stanami Zjednoczonymi w procesie demokratycznej transformacji tego państwa, odzwierciedlając tym samym wolę narodu wenezuelskiego. UE wzywa także Wenezuelę do konstruktywnej współpracy ze wszystkimi gremiami odpowiedzialnymi za ochronę praw człowieka, w tym z Biurem Wysokiego Komisarza ONZ ds. Praw Człowieka i Prokuraturą Międzynarodowego Trybunału Karnego.

Padają również zapowiedzi dotyczące m.in. kontynuowania działań na rzecz praw osób niepełnosprawnych czy wzmocnienia wysiłków na rzecz złagodzenia skutków zmian klimatycznych. Zgodnie z zawartą tam deklaracją, Unia Europejska będzie „opowiadać się za odważnymi i pilnymi środkami niezbędnymi do sprawiedliwej i sprzyjającej włączeniu społecznemu transformacji ekologicznej” (s. 25).

Oceniając dokument opublikowany pod koniec stycznia przez Radę UE można dojść do wniosku, iż szeroko pojmowana polityka Unii Europejskiej w zakresie praw człowieka, w tym przypadku usadowiona w kontekście prac i działań różnych gremiów operujących pod egidą ONZ, nie ulegnie większej zmianie. Zawarto tam bowiem szereg postulatów i propozycji, które od wielu lat wpisują się w prezentowaną przez instytucje UE lewicowo-liberalną koncepcję praw człowieka. Tak pojmowane prawa człowieka obejmują m.in. tzw. prawo do aborcji, w tym konkretnym przypadku ukryte pod ogólnym terminem „prawa reprodukcyjne i seksualne”.

Patryk Ignaszczak – analityk Centrum Prawa Międzynarodowego Ordo Iuris.

Przeczytaj też:

• Unijny Komitet: Odmowa aborcji to przemoc. Trzeba finansować organizacje proaborcyjne

• Raport bazowy UE: Konwencja Stambulska jako pretekst do rozszerzania kompetencji Unii