Sprawozdanie Komisji PE a spór o wartości: aborcja, migracja i granice kompetencji UE

„Regres demokracji oraz brak niezależności sądownictwa”

Działająca w ramkach Parlamentu Europejskiego Komisja Wolności Obywatelskich, Sprawiedliwości i Spraw Wewnętrznych (LIBE) przyjęła sprawozdanie kompleksowo opisujące sytuację w zakresie praw podstawowych w Unii Europejskiej w latach 2024-2025, zawierające projekt rezolucji w tej sprawie. W trakcie głosowania nad sprawozdaniem jego obecny kształt poparło 41 deputowanych, przy sprzeciwie 19 posłów do PE. Wstrzymało się 9 europarlamentarzystów. Sprawozdawcą dokumentu jest holenderska deputowana do PE Anna Strolenberg (VOLT Netherlands) z frakcji Zieloni – Wolny Sojusz Europejski (Greens -European Free Alliance).

W części wstępnej dokumentu, zawierającej projekt rezolucji PE, wskazano się na występujący w niektórych krajach członkowskich „regres demokracji”, pogorszenie się sytuacji w zakresie praworządności oraz brak niezależności sądownictwa. Ponadto autorzy sprawozdania identyfikują jako problem brak działań antykorupcyjnych oraz ochrony praw podstawowych. W tym kontekście przypominają o wartościach, wyrażonych w art. 2 Traktatu o Unii Europejskiej, takich jak godność ludzka, wolność, demokracja, równość, praworządność i poszanowanie praw człowieka, w tym praw osób należących do mniejszości oraz podkreślają, że „ich podważanie może stanowić systemowe zagrożenie dla praw i wolności osób mieszkających w UE”.

W projekcie rezolucji wyraźnie zaznaczono konieczność przestrzegania przez państwa członkowskie wartości wyrażonych w art. 2 TUE, podkreślając przy tym jednocześnie, iż Unia Europejska dysponuje „skutecznymi narzędziami” do egzekwowania zobowiązań w zakresie praworządności. „Ich pełne i spójne stosowanie, połączone z regularnym monitorowaniem i działaniami następczymi, pozostaje konieczne, aby skutecznie przeciwdziałać systemowym zagrożeniom dla praworządności w całej UE” – napisali autorzy dokumentu (pkt c). Zwracają oni także uwagę na konieczność wykonywania orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej oraz Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, argumentując, że ich niewykonywanie może podważać zaufanie do europejskiego systemu praw człowieka.

Z drugiej strony padają tam twierdzenia, zgodnie z którymi obecne uregulowania w tym względzie są niewystarczające – za przykład podano postępowanie na podstawie art. 7 ust. 1 TUE przeciwko Węgrom. „Ograniczone postępy” w tym przypadku mają świadczyć, że „należy przyspieszyć i wzmocnić istniejące procedury”.

Jako pozostałe zidentyfikowane problemy wymienia się m.in. korupcję, brak ochrony sygnalistów, brak przejrzystości procesu legislacyjnego, pogorszenie warunków pracy dziennikarzy czy kampanie dezinformacyjne.

Co szczególnie istotne, w części sprawozdania poświęconej inwigilowaniu dziennikarzy, Polska jest wymieniana jako jeden z 5 państw UE, gdzie „odnotowano powszechne stosowanie oprogramowania szpiegowskiego, w tym przez rządy” (obok m.in. Hiszpanii czy Cypru). W dokumencie wyraźnie zaznaczono, że tego typu przypadki „to niedemokratyczna praktyka będąca nadużyciem, która podważa praworządność i prawa podstawowe”. Dalej twórcy sprawozdania piszą m.in. o ustaleniach działającej w ramach PE Komisji śledczej PEGA wskazujących, że „oprogramowanie szpiegowskie, takie jak Pegasus, Predator i Graphite, było wykorzystywane bezprawnie w niektórych państwach członkowskich przeciwko dziennikarzom, przedstawicielom społeczeństwa obywatelskiego, prawnikom, przedstawicielom opozycji oraz urzędnikom”. W tym przypadku w sprawozdaniu nie wskazano jednak na konkretne państwa.

Naruszenia praw migrantów

Autorzy dokumentu zwracają również uwagę na „powszechne są doniesienia o naruszeniach praw podstawowych na granicach”, obejmujące „brutalne traktowanie, pushbacki oraz przemoc słowną i fizyczną”. Podkreślają, że takie praktyki naruszają prawa podstawowe, prawo UE oraz prawo międzynarodowe, w tym zasadę „non-refoulement” (według której uchodźcy nie można deportować do kraju, w którym groziłoby mu prześladowanie). Krytyce poddano również politykę eksternalizacji migracji, polegającą na przenoszeniu przez państwa członkowskie zarządzanie migracją i polityką azylową na kraje trzecie. Twórcy sprawozdania przywołują również stanowisko Komitetu ds. praw dziecka ONZ (UN Committee on the Rights of the Child), zgodnie z którym zatrzymanie dziecka wyłącznie ze względu na status migracyjny jego samego lub jego rodziców stanowi naruszenie praw dziecka i jest sprzeczne z zasadą najlepszego interesu dziecka. Chodzi o głośne w ostatnich latach sytuacje, w których dzieci nielegalnych imigrantów były od nich oddzielane po zatrzymaniu rodziców przekraczających granice. Negatywnie oceniono również „próby zawieszenia rejestracji wniosków o udzielenie azylu”. To ogólnikowe sformułowanie należy odczytywać jako krytykę części państw, które w ostatnich latach zdecydowały się na tymczasowe zawieszenie możliwości aplikowania o udzielenie azylu – taki krok w ostatnich latach, ze względu na rosyjskie działania hybrydowe, podjęły m.in. Polska oraz Finlandia.

Rosnący wpływ „manosfery” w Internecie, przemoc wobec „osób LGBTIQ+” oraz brak dostępu do „legalnej i bezpiecznej aborcji”

Kolejnym zidentyfikowanym w sprawozdaniu problemem jest „rosnący globalny wpływ tzw. manosfery (manosphere)”, który, w ocenie sprawozdawcy, miał doprowadzić do szeregu negatywnych konsekwencji. Wśród nich w dokumencie wymienia się powstanie „społeczności internetowych oraz męskich influencerów promujących fałszywą narrację, jakoby feminizm i równość płci szkodziły mężczyznom, szerzących treści mizoginistyczne, normalizujących przemoc wobec kobiet i dziewcząt, a także coraz częściej powiązanych z ruchami ekstremistycznymi i radykalnymi”.

Zagrożeniem dla praw podstawowych ma być również „sprzeciw wobec równości” (opposition to gender equality). W tym kontekście wymieniono m.in. wysoki poziom przemocy wobec kobiet, dziewcząt oraz tzw. osób LGBTIQ+ w Unii Europejskiej, włączając w to przemoc seksualną. W powyższym kontekście wskazano także na brak dostępu do „bezpiecznej i legalnej aborcji”, co, w ocenie sprawozdawcy, naraża kobiety „na poważne ryzyko i w związku z tym stanowi formę przemocy ze względu na płeć”, godzącą w jej autonomię oraz „swobodę wyboru w zakresie reprodukcji”. Przywoływane „usługi w zakresie zdrowia seksualnego i reprodukcyjnego” są przedstawiane jako „podstawowe usługi opieki zdrowotnej”. W dalszej części dokumentu „odmowa dostępu do bezpiecznej i legalnej aborcji w prawie i praktyce” jest wprost przedstawiana jako forma dyskryminacji kobiet, przy jednoczesnym podkreśleniu, „że nie istnieją podobne ograniczenia w odniesieniu do usług zdrowotnych, z których korzystają wyłącznie mężczyźni”. W tym miejscu sprawozdawca przywołuje dokument Komitetu ds. likwidacji dyskryminacji kobiet ONZ z 2024 roku, dotyczący sytuacji w Polsce, krytycznie oceniający tamtejsze regulacje prawne dotyczące aborcji.

W pozostałej części dokumentu zwrócono uwagę m.in. na wzrost finansowania ruchów sprzeciwiających się w Europie „równości płci”, ograniczanie praw kobiet oraz „osób LGBTIQ+”, luki w unijnym prawodawstwie antydyskryminacyjnym, nieuznawanie rodzicielstwa „małżeństw osób tej samej płci” w innych państwach członkowskich czy powszechny rasizm w UE.

Apel do KE oraz państw członkowskich

W dalszej części dokumentu sprawozdawca wzywa Komisję Europejską oraz państwa członkowskie do respektowania oraz promowania wartości UE zapisanych w art. 2 TUE, domagając się od KE wywiązywania się ze swoich zobowiązań, np. do systematycznego prowadzenia dogłębnych ocen wpływu na prawa podstawowe podczas przygotowywania i przedstawiania wniosków ustawodawczych czy do wszczynania w razie potrzeby postępowań w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego. Ponadto w dokumencie pojawia się wezwanie do KE, aby systematycznie wykorzystywała i rygorystycznie egzekwowała rozporządzenie dotyczące warunkowości w zakresie praworządności oraz zadbała, aby unijne środki finansowe nie wspomagały naruszeń wartości zapisanych w art. 2 TUE.

Jednocześnie sprawozdawca wyraża „głębokie zaniepokojenie” ciągłym systemowym naruszaniem przez Węgry wartości zapisanych w art. 2 TUE, wskazując m.in. na trwające od 2018 roku postępowanie na podstawie art. 7 ust. 1 TUE. W dalszej kolejności sprawozdawca m.in. „ubolewa nad szerzącą się praktyką rządowej inwigilacji niezależnych mediów i dziennikarzy przez służby wywiadowcze” oraz podkreśla, że skuteczne wdrażanie unijnego Paktu o migracji i azylu wymaga pełnego poszanowania praw podstawowych. Ponadto w dokumencie zdecydowanie potępiono „naruszenia praw podstawowych na granicach” i „regres” w zakresie praw kobiet i tzw. osób LGBTIQ+ w kilku państwach członkowskich. Autorzy sprawozdania wzywają także Komisję i państwa członkowskie do podjęcia „niezbędnych działań na rzecz zwalczania ruchów antygenderowych” oraz do dopilnowania, aby w ramach nowych Wieloletnich Ram Finansowych nie udostępniać żadnych funduszy unijnych „grupom antygenderowym” ani „grupom sprzeciwiającym się równym prawom”. W dokumencie pojawia się też apel Rady UE o rozszerzenie obecnego wykazu „przestępstw UE” na mocy art. 83 ust. 1 TFUE o nawoływanie do nienawiści i przestępstwa z nienawiści.

Sprawozdawca wzywa Komisję do aktywnego działania na rzecz zapewnienia szerokiego dostępu do „praw reprodukcyjnych i seksualnych oraz zdrowia reprodukcyjnego i seksualnego”, postulując zawarcie prawa do „bezpiecznej i legalnej aborcji” w Karcie Praw Podstawowych UE.

Sprzeciw konserwatywnych deputowanych do PE

Sprawozdanie Komisji LIBE oraz projekt rezolucji wywołały sprzeciw konserwatywnych deputowanych do Parlamentu Europejskiego, którzy wskazywali, iż dokument w obecnym kształcie stanowi „stanowi ono dalsze odejście od rzeczywistości prawnej Traktatów w kierunku upolitycznionego i ideologicznego programu”. Autorzy stanowiska: Marieke Ehlers (PVV/PfE), Fabrice Leggeri (RN/PfE) oraz Elisabeth Dieringer-Granza (FPÖ/PfE) argumentują, że „ochrona praw podstawowych jest fundamentem europejskiej cywilizacji, zakorzenionej w naszym wspólnym dziedzictwie”. Europosłowie podkreślają jednocześnie, że sprzeciwiają się do wykorzystywaniu praw podstawowych jako narzędzia „aktywizmu prawnego” w celu ingerowania w wyłączne kompetencje krajowe, takie jak opieka zdrowotna, edukacja i organizacja sądownictwa. „Zasada pomocniczości nie jest sugestią; to zobowiązanie traktatowe, co w niniejszym sprawozdaniu konsekwentnie się pomija” – zaznaczają.

Dokument opublikowany przez Komisję LIBE pokazuje, jak instytucje unijne coraz częściej rozszerzają interpretację praw podstawowych w kierunku ideologicznym, wkraczając w obszary zastrzeżone dla państw członkowskich. Szczególnie widoczne jest to w kwestiach dotyczące życia rodzinnego i ochrony życia, gdzie pomijana bywa zasada pomocniczości. W efekcie rodzi to uzasadnione obawy, że zamiast wzmacniać Unię, takie podejście może pogłębiać napięcia między państwami a instytucjami UE.

Patryk Ignaszczak – analityk Centrum Prawa Międzynarodowego Ordo Iuris.