fbpx Opinia prawna w przedmiocie wykonywania praktyk religijnych podczas odbywania czynnej służby wojskowej | Ordo Iuris

Informujemy, że Pani/Pana dane osobowe są przetwarzane przez Fundację Instytut na Rzecz Kultury Prawnej Ordo Iuris z siedzibą w Warszawie przy ul. Zielnej 39, kod pocztowy 00-108 (administrator danych) w ramach utrzymywania stałego kontaktu z naszą Fundacją w związku z jej celami statutowymi, w szczególności poprzez informowanie o organizowanych akcjach społecznych. Podstawę prawną przetwarzania danych osobowych stanowi art. 6 ust. 1 lit. f rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (RODO).

Podanie danych jest dobrowolne, niemniej bez ich wskazania nie jest możliwa realizacja usługi newslettera. Informujemy, że przysługuje Pani/Panu prawo dostępu do treści swoich danych osobowych, ich sprostowania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania, prawo do przenoszenia danych, prawo wniesienia sprzeciwu wobec ich przetwarzania, a także prawo do wniesienia skargi do organu nadzorczego.

Korzystanie z newslettera jest bezterminowe. W każdej chwili przysługuje Pani/Panu prawo do wniesienia sprzeciwu wobec przetwarzania danych osobowych. W takim przypadku dane wprowadzone przez Pana/Panią w procesie rejestracji zostaną usunięte niezwłocznie po upływie okresu przedawnienia ewentualnych roszczeń i uprawnień przewidzianego w Kodeksie cywilnym.

Do Pani/Pana danych osobowych mogą mieć również dostęp podmioty świadczące na naszą rzecz usługi w szczególności hostingowe, informatyczne, drukarskie, wysyłkowe, płatnicze. prawnicze, księgowe, kadrowe.

Podane dane osobowe mogą być przetwarzane w sposób zautomatyzowany, w tym również w formie profilowania. Jednak decyzje dotyczące indywidualnej osoby, związane z tym przetwarzaniem nie będą zautomatyzowane.

W razie jakichkolwiek żądań, pytań lub wątpliwości co do przetwarzania Pani/Pana danych osobowych prosimy o kontakt z wyznaczonym przez nas Inspektorem Ochrony Danych pisząc na adres siedziby Fundacji: ul. Zielna 39, 00-108 Warszawa, z dopiskiem „Inspektor Ochrony Danych” lub na adres poczty elektronicznej [email protected]

Przejdź do treści
PL | EN
Facebook Twitter Youtube

Opinia prawna w przedmiocie wykonywania praktyk religijnych podczas odbywania czynnej służby wojskowej

Data publikacji: 08.04.2022

Główne tezy

· W świetle art. 53 Konstytucji RP państwo polskie jest zobowiązane do zagwarantowania jednostce możliwości swobodnego korzystania z przysługującej jej wolności religii.

· Rzeczpospolita Polska gwarantuje każdemu wolność sumienia i religii, która obejmuje swobodę wyznawania lub przyjmowania religii według własnego wyboru, uzewnętrzniania indywidualnie lub z innymi, publicznie lub prywatnie, swojej religii przez uprawianie kultu, modlitwę, uczestniczenie w obrzędach, praktykowanie i nauczanie, a także prawo osób do korzystania z pomocy religijnej tam, gdzie się znajdują.

· Prawo zgodnego z zasadami swojego wyznania uczestniczenia w czynnościach i obrzędach religijnych oraz wypełnienia obowiązków religijnych i obchodzenia świąt religijnych przysługuje osobom pełniącym służbę wojskową lub zasadniczą służbę w obronie cywilnej.

· Na mocy Konkordatu żołnierzom wyznania katolickiego w czynnej służbie wojskowej, w tym również zawodowej, zapewnia się możliwość swobodnego uczestnictwa we Mszy świętej w niedziele i święta, jeśli nie koliduje to z ważnymi obowiązkami służbowymi.

· Nawet, gdy „ważne obowiązki służbowe” uniemożliwią uczestnictwo żołnierza-wiernego we Mszy świętej, należy uwzględnić w miarę możliwości w organizacji jego służby czas na spełnienie obowiązku modlitewnego w zastępczej i nieekwiwalentnej formie.

· Choć prawnokanoniczny obowiązek zachowywania wstrzemięźliwości od pokarmów mięsnych nie jest absolutny, negatywnie należy ocenić brak zapewnienia bezmięsnej alternatywy przez wojskowe punkty żywienia zbiorowego w jeden dzień w tygodniu.

 

Wprowadzenie

Przedmiotem niniejszej opinii prawnej są uregulowania normatywne dotyczące wykonywania praktyk religijnych przez żołnierzy pełniących służbę w szeregach Wojska Polskiego. Analizie zostały poddane przepisy dotyczące wyznawania i praktykowania religii zawarte w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, multilateralnych i bilateralnych umowach międzynarodowych wiążących Rzeczpospolitą oraz w aktach rangi ustawowej. Omówione obowiązujące normy prawne zostały przeniesione na grunt zastosowania praktycznego celem odpowiedzi na pytanie, czy i w jakim zakresie żołnierz Wojska Polskiego ma możliwość realizacji obowiązków wynikających z wyznawanej religii. Kwestie szczegółowe zostały omówione na przykładzie obowiązków wynikających z prawa wewnętrznego największej wspólnoty religijnej w Polsce – Kościoła katolickiego, a szczególnie obowiązku uczestniczenia wiernego (żołnierza) we Mszy świętej oraz wstrzemięźliwości od pokarmów mięsnych w dni pokuty.

Opinia prawna została sporządzona z uwagi na zgłoszenia wpływające do Instytutu na rzecz Kultury Prawnej Ordo Iuris, w których żołnierze pytają o legalność ograniczeń w realizacji wolności religijnej, z jakimi zetknęli się podczas służby.

Kontekst prawnomiędzynarodowy

Wolność sumienia i religii należy do fundamentu praw człowieka przysługujących każdemu. Na konieczność jej ochrony wskazują takie regulacje prawne jak art. 18 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych otwarty do podpisu w Nowym Jorku 19 grudnia 1966 roku[1], art. 9 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 4 listopada 1950 roku[2] czy art. 10 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej z 7 czerwca 2016 roku[3].  Wolność religii i swoboda jej praktykowania jest również zawarta w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka uchwalonej 10 grudnia 1948 roku w Paryżu[4]. Choć akt ten nie ma wiążącego charakteru, to jednak stanowi zbiór podstawowych praw wypływających z przyrodzonej godności ludzkiej i oddziałuje w znaczącym stopniu na stopień gwarancji realizacji praw człowieka. Wolności religii przyznaje on ochronę równą wolności myśli i sumienia. Prawo do wolności myśli, sumienia i religii lub przekonań zostało szczegółowo zdefiniowane w Deklaracji Organizacji Narodów Zjednoczonych w sprawie eliminacji wszelkich form nietolerancji i dyskryminacji opartych na religii lub przekonaniach przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych 25 listopada 1981 roku[5].  Zgodnie z art. 1 ust. 1 prawo to obejmuje wolność wyznawania religii bądź jakichkolwiek przekonań według własnego wyboru, jak również wolność manifestowania swojej religii lub przekonań – indywidualnie lub we wspólnocie z innymi, publicznie lub prywatnie – w modlitwie, w obrzędach, praktykach i nauczaniu. Wymienić warto także Dokument Spotkania Kopenhaskiego Konferencji w sprawie Ludzkiego Wymiaru Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie z 1990 r. W dokumencie tym państwa uczestniczące potwierdzają w punkcie 9.4., że każdy będzie miał prawo do wolności myśli, sumienia i wyznania.

Konstytucyjne uwarunkowania realizacji wolności sumienia i religii

W Rzeczypospolitej Polskiej ochrona wolności religii stanowi zasadę ustrojową, na co wskazuje treść art. 53 w związku z art. 25 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 roku[6]. Pomieszczony w rozdziale I Konstytucji art. 25 statuuje pięć zasad relacji państwa z kościołami i innymi związkami wyznaniowymi[7]. W polskiej ustawie zasadniczej nie wyrażono expressis verbis zasady świeckości państwa, jednak konstytucyjne uwarunkowanie relacji państwo-kościół potwierdza przyjęcie koncepcji przyjaznego, skoordynowanego rozdziału państwa oraz wspólnot religijnych. Model ten wymusza bezstronne zaangażowanie państwa na rzecz ochrony wolności sumienia i religii.

Zgodnie z ust. 2 art. 53 ustawy zasadniczej wolność religii obejmuje wolność wyznawania lub przyjmowania religii według własnego wyboru oraz uzewnętrzniania indywidualnie lub z innymi, publicznie lub prywatnie, swojej religii przez uprawianie kultu, modlitwę, uczestniczenie w obrzędach, praktykowanie i nauczanie. Wolność religii obejmuje także posiadanie świątyń i innych miejsc kultu w zależności od potrzeb ludzi wierzących oraz prawo osób do korzystania z pomocy religijnej tam, gdzie się znajdują. Natomiast art. 53 w ust. 6 stanowi, że nikt nie może być zmuszany do uczestniczenia ani do nieuczestniczenia w praktykach religijnych. W świetle art. 53 Konstytucji RP państwo polskie jest zobowiązane do zagwarantowania jednostce możliwości swobodnego korzystania z przysługującej jej wolności religii. Oznacza to, że na państwo nałożony jest zakaz naruszania wolności w tym zakresie, a także nakaz ochrony wolności religii wówczas, gdy jest ona naruszana przez inne jednostki. Z kolei podmioty prywatne na mocy przywołanych regulacji konstytucyjnych zobowiązane są do poszanowania wolności religii innych jednostek, a także nie mogą nikogo zmuszać do uczestniczenia lub nieuczestniczenia w praktykach religijnych[8]. Zgodnie zaś z art. 25 ust. 2 Konstytucji RP władze publiczne zachowują bezstronność w sprawie przekonań religijnych, światopoglądowych i filozoficznych oraz zapewniają swobodę ich wyrażania w życiu publicznym. Bezstronność ta nie oznacza jednak obojętności, lecz raczej życzliwe zainteresowanie (życzliwe podejście do religijności), które przejawia się przykładowo uregulowaniem stosunków z niektórymi wspólnotami religijnymi w ustawach[9]. Należy zatem uznać, że Wojsko Polskie powinno być bezstronne światopoglądowo i życzliwie zainteresowane sprawami religii żołnierzy. Na jednostki wojskowe nałożony jest obowiązek zagwarantowania żołnierzowi możliwości swobodnego korzystania z przysługującej mu wolności religii, polegający na zakazie naruszania tej wolności i podjęciu działań zmierzających do jej ochrony, jeżeli sytuacja taka nastąpi. Z kolei na każdą osobę, w tym również na dowódców poszczególnych jednostek wojskowych, nałożony jest zakaz zmuszenia kogokolwiek do nieuczestniczenia w praktykach religijnych. Stąd na gruncie konstytucyjnym Wojsko Polskie jest zobowiązane do zapewnienia swobody i ochrony wolności religii, przejawiającej się w jej praktykowaniu poprzez uczestnictwo w sprawowanym kulcie.

Ustawa o gwarancjach wolności sumienia i wyznania

Regulacje dotyczące wolności religii zawarte w Konstytucji RP konkretyzują się między innymi w przepisach ustawy z 17 maja 1989 roku o gwarancjach wolności sumienia i wyznania (dalej g.w.s.w.)[10]. Zgodnie z art. 2 ust. 1 i 2 Rzeczpospolita Polska zapewnia każdemu obywatelowi wolność sumienia i wyznania[11], która obejmuje swobodę wyrażania wybranej religii indywidualnie i zbiorowo, prywatnie i publicznie. Art. 2 g.w.s.w. wylicza uprawnienia obywateli związane z wolnością sumienia i wyznania. Obejmują one między innymi możliwość zgodnego z zasadami swojego wyznania uczestnictwa w czynnościach i obrzędach religijnych oraz wypełnianie obowiązków religijnych i obchodzenie świąt religijnych. Ograniczenia wolności sumienia i wyznania polegające na uzewnętrznianiu swojej religii może podlegać jedynie ograniczeniom ustawowym koniecznym do ochrony bezpieczeństwa publicznego, porządku, zdrowia lub moralności publicznej albo podstawowych praw i wolności innych osób[12]. Korzystanie z powyższych wolności nie może prowadzić do uchylania się od wykonywania obowiązków publicznych nałożonych przez ustawy[13]. Należy przy tym pamiętać, że wolność religii ma swoją własną klauzulę limitacyjną w art. 53 ust. 5 Konstytucji RP, zgodnie z którym wolność jej uzewnętrzniania może być ograniczona jedynie w drodze ustawy i tylko wtedy, gdy jest to konieczne do ochrony bezpieczeństwa państwa, porządku publicznego, zdrowia, moralności lub wolności i praw innych osób. Klauzula ta jest celowo węziej sformułowana niż klauzula generalna z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. Ustrojodawca chciał podkreślić w ten sposób wysokie miejsce tej wolności w hierarchii wartości konstytucyjnych[14]. Skuteczne ograniczenie wolności religii musi spełnić przesłanki wynikające z obu przepisów konstytucyjnych.

Konkretyzacja treści art. 2 znajduje swój wyraz w art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy g.w.s.w. W myśl tych przepisów prawo zgodnego z zasadami swojego wyznania uczestniczenia w czynnościach i obrzędach religijnych oraz wypełnienia obowiązków religijnych i obchodzenia świąt religijnych przysługuje osobom pełniącym służbę wojskową lub zasadniczą służbę w obronie cywilnej. Warto wspomnieć również o uprawnieniu wspólnot religijnych do sprawowania posługi w wojsku. Wypełniając funkcje religijne kościoły i inne związki wyznaniowe mogą między innymi udzielać posług religijnych, w tym osobom pełniącym służbę wojskową lub zasadniczą służbę w obronie cywilnej, oraz organizować obrzędy i zgromadzenia religijne[15]

Na gruncie g.w.s.w. należy wskazać jeszcze, że zakazuje ona dyskryminacji lub uprzywilejowania ze względu na wyznawaną religię, a także stanowi, iż obywatel nie może być zmuszany do uczestnictwa lub nieuczestniczenia w obrzędach religijnych[16].

Regulacje prawne wolności sumienia i religii wynikające z konkordatu i ustaw partykularnych

Gwarancje dotyczące możliwości odbywania praktyk religijnych przez żołnierzy zawarte zostały w Konkordacie między Stolicą Apostolską i Rzeczpospolitą Polską, podpisanym w Warszawie 28 lipca 1993 roku[17]. Artykuł 16 ust. 2 stanowi, że żołnierzom wyznania katolickiego w czynnej służbie wojskowej, w tym również zawodowej, zapewnia się możliwość swobodnego uczestnictwa we Mszy świętej w niedziele i święta, jeśli nie koliduje to z ważnymi obowiązkami służbowymi. Wskazać należy, że art. 9 przywołanego aktu za dni wolne od pracy uznaje niedziele i następujące dni świąteczne:

1)        1 stycznia - uroczystość Świętej Bożej Rodzicielki Maryi (dzień Nowego Roku),

2)        drugi dzień Wielkanocy,

3)        dzień Bożego Ciała,

4)        15 sierpnia - uroczystość Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny,

5)        1 listopada - dzień Wszystkich Świętych,

6)        25 grudnia - pierwszy dzień Bożego Narodzenia,

7)        26 grudnia - drugi dzień Bożego Narodzenia.

Podobne regulacje znajdują się w ustawie z 17 maja 1989 roku o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (dalej: s.p.k.k.)[18]. Artykuł 25 ust. 1 s.p.k.k. stanowi, że wszystkim osobom pełniącym służbę wojskową zapewnia się swobodę spełniania lub niespełniania, zależnie od ich woli, praktyk religijnych. Gwarancja ta jest rozciągnięta także na członków rodzin osób pełniących służbę wojskową. Z kolei zgodnie z art. 25 ust. 2 s.p.k.k. żołnierzom w czynnej służbie wojskowej zapewnia się możliwość uczestniczenia - poza terenem jednostek wojskowych - we Mszy świętej w niedziele i święta oraz w innych zwyczajowych praktykach religijnych organizowanych w kościołach garnizonowych lub niegarnizonowych, jeśli nie koliduje to z ważnymi obowiązkami służbowymi. Powyższe regulacje pozwalają przyjąć, że państwo polskie zobowiązane jest zapewnić możliwość uczestnictwa we Mszy świętej żołnierzom w niedziele i święta. Odstępstwem od tego obowiązku jest zaistnienie „ważnych obowiązków służbowych”, które kolidują z możliwością udziału żołnierza w praktykach religijnych. Wskazać należy, że wyjątek ten obejmuje jedynie ważne obowiązki służbowe, a zatem takie, które mają duże znaczenie, są istotne, doniosłe, kluczowe[19]. Wyjątek ten nie powinien być zatem nadużywany, a raczej następować tylko w przypadku zaistnienia obiektywnej sytuacji panującej w danej jednostce wojskowej, czy też potrzeby zapewnienia przez wojsko jego podstawowych zadań, do których należy zapewnienie bezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej i jej obywateli.

Art. 25 ust. 3 i 4 s.p.k.k. wskazuje, że realizacja swobody spełniania praktyk religijnych, w tym uczestniczenia we Mszy świętej, o ile nie koliduje to z ważnymi obowiązkami służbowymi żołnierzy, spoczywa na kapelanach wojskowych. Powinność ta realizowana jest poprzez indywidualny kontakt z dowódcami jednostek wojskowych oraz żołnierzami. Kapelani wojskowi mają przy tym pełną swobodę stałego kontaktowania się z żołnierzami na terenie jednostek wojskowych, w terminach uzgodnionych z dowódcami tych jednostek. Analogiczne regulacje znajdują się w innych ustawach dotyczących stosunku państwa polskiego do poszczególnych kościołów i innych związków wyznaniowych[20].       

Obowiązywanie prawa kanonicznego w polskim porządku prawnym

Ustrojodawca zapewnia, że stosunki między państwem a kościołami i innymi związkami wyznaniowymi są kształtowane na zasadach poszanowania ich autonomii oraz wzajemnej niezależności każdego w swoim zakresie[21]. Prawo kanoniczne zatem, jako prawo wewnętrzne jednego z kościołów, nie obowiązuje automatycznie w polskim porządku prawnym. Jak wskazuje się w orzecznictwie Sądu Najwyższego z zasady autonomii i wzajemnej niezależności państwa oraz kościoła wynika, że państwo nie jest uprawnione do regulowania spraw wiary, a prawo kanoniczne nie wywiera bezpośrednich skutków w sferze państwowego porządku prawnego. Jednakże prawo kanoniczne może wyjątkowo wywoływać skutki w określonej sferze państwowego porządku prawnego – wówczas, gdy państwo wyrazi taką wolę w ustawie lub umowie międzynarodowej[22]. Co więcej tezy o obowiązywaniu norm prawa kanonicznego w powszechnym porządku prawnym nie sposób pogodzić z konstytucyjnym katalogiem źródeł prawa[23]. W doktrynie wskazuje się trafnie, że do upaństwowienia prawa wewnętrznego może dojść w sposób wyraźny lub dorozumiany, a poza tymi wyjątkowymi sytuacjami stosowanie prawa kanonicznego przez na przykład organy władzy publicznej jest wykluczone[24]. Ponadto odwoływanie się do prawa wewnętrznego związków wyznaniowych przez organy państwa implikowałoby konieczność dokonywania jego wykładni, co zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 25 ust. 3 Konstytucji wykracza poza ich kompetencje[25].

            Odnosząc się do prawa wewnętrznego największej wspólnoty religijnej w Polsce – Kościoła katolickiego – należy wskazać, że nakłada ono na wiernych obowiązki określonego zachowania się, w tym dotyczące realizacji wolności religii w jej aspekcie kolektywnym. Jakkolwiek prawo to nie obowiązuje w polskim porządku prawnym, to jednak należy wskazać, że obowiązuje wiernych tejże wspólnoty. Kanon otwierający Kodeks Prawa Kanonicznego[26] stanowi wszak „[k]anony tego Kodeksu dotyczą jedynie Kościoła łacińskiego”. Należy zatem przyjąć, że wolnością religii objęta będzie w szczególności realizacja obowiązków nałożonych przez prawodawcę kościelnego na wiernych.

Obowiązek uczestnictwa we Mszy świętej dla wiernych Kościoła katolickiego

Dla wiernych Kościoła katolickiego obowiązek uczestniczenia we Mszy świętej w niedziele i święta nakazane znajduje uzasadnienie w prawie Bożym[27].  Trzecie przykazanie dekalogu, będącego zbiorem podstawowych zasad moralnych chrześcijan, stanowi: „[[p]amiętaj, abyś dzień święty święcił”. Pierwsze przykazanie kościelne mówi natomiast: „[w] niedziele i święta nakazane we Mszy świętej uczestniczyć i powstrzymać się od prac niekoniecznych”. Kościół stale wskazuje, że udział we Mszy świętej w niedziele i święta nakazane jest obowiązkiem wiernych[28]. Znajduje on wyraz w obowiązującym prawie kanonicznym. Kanon 1247 Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1983 roku stanowi, że „[w] niedziele oraz w inne dni świąteczne nakazane, wierni są zobowiązani uczestniczyć we Mszy świętej; powinni ponadto powstrzymać się od wykonywania tych prac i zajęć, które utrudniają oddawanie Bogu czci, przeżywanie radości właściwej dniowi Pańskiemu albo korzystanie z należnego odpoczynku duchowego i fizycznego”. Do dni świątecznych nakazanych poza niedzielami i przypadającymi w niedzielę Wielkanocą i Wniebowstąpieniem należą:

  • uroczystość Narodzenia Pańskiego (25 grudnia),
  • uroczystość Świętej Bożej Rodzicielki (1 stycznia),
  • uroczystość Objawienia Pańskiego (6 stycznia),
  • uroczystość Najświętszego Ciała i Krwi Chrystusa (Boże Ciało),
  • uroczystość Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny (15 sierpnia),
  • uroczystość Wszystkich Świętych (1 listopada)[29].

Kanon 1248 § 1 wskazuje zaś, że nakazowi uczestniczenia we Mszy świętej czyni zadość także ten, kto bierze w niej udział, gdziekolwiek jest odprawiana w obrządku katolickim, bądź w sam dzień świąteczny, bądź też wieczorem dnia poprzedzającego. W przypadku niedzieli oznacza to obligatoryjne uczestnictwo we Mszy świętej w niedzielę lub w sobotę od godziny 16:00. W nakazany dzień świąteczny wierny może wypełnić obowiązek uczestnicząc we Mszy świętej również w wigilię danego święta[30]. Kanon 1248 w § 2 stanowi, że „[j]eżeli z braku świętego szafarza albo z innej poważnej przyczyny uczestniczenie w celebracji eucharystycznej jest niemożliwe, usilnie zaleca się, aby wierni brali udział w liturgii Słowa, jeżeli jest ona odprawiana w kościele parafialnym albo innym świętym miejscu, zgodnie z przepisami wydanymi przez biskupa diecezjalnego, albo poświęcali odpowiedni czas na modlitwę indywidualną, albo w rodzinie lub, według sposobności, w grupach rodzin.”. Oznacza to, że nawet, gdy „ważne obowiązki służbowe” uniemożliwią uczestnictwo żołnierza-wiernego we Mszy świętej, należy uwzględnić w miarę możliwości w organizacji jego służby czas na spełnienie obowiązku modlitewnego w zastępczej i nieekwiwalentnej formie.

Dość wskazać, że dla katolików udział w sprawowaniu ofiary eucharystycznej jest najdoskonalszą formą spotkania z Bogiem, a niespełnienie nałożonego prawem obowiązku może według wiary katolickiej stanowić grzech ciężki, skutkujący utratą łaski uświęcającej, czyli zjednoczenia z Bogiem potrzebnego do zbawienia[31]. Kodeks Prawa Kanonicznego w kan. 897 wskazuje, że „[n]ajbardziej czcigodnym sakramentem jest Najświętsza Eucharystia, w której sam Chrystus Pan jest obecny, ofiaruje się oraz jest przyjmowany i dzięki której Kościół ustawicznie żyje i wzrasta. Ofiara eucharystyczna, pamiątka śmierci i zmartwychwstania Pana, w której utrwala się na wieki Ofiara Krzyża, jest szczytem i źródłem całego kultu oraz życia chrześcijańskiego; wyraża ona i sprawia jedność Ludu Bożego, przez nią urzeczywistnia się budowanie Ciała Chrystusa. Pozostałe bowiem sakramenty i wszystkie kościelne dzieła apostolatu mają ścisły związek z Najświętszą Eucharystią i na nią są ukierunkowane”, wierni zaś „powinni z największą czcią odnosić się do Najświętszej Eucharystii, biorąc czynny udział w sprawowaniu najczcigodniejszej Ofiary, z największą pobożnością i często przyjmując ten Sakrament i adorując Go z najwyższym uwielbieniem; duszpasterze, wyjaśniając naukę o tym Sakramencie, powinni starannie pouczać wiernych o tym obowiązku.”[32].

Wymogi prawa kanonicznego w zakresie przyjmowania pokarmów w tzw. dni pokuty.

Prawo kanoniczne nakłada na wiernych obowiązek zachowania wstrzemięźliwości od pokarmów mięsnych w piątki oraz w środę popielcową[33]. Dyspensa od tej powinności została wydana przez prymasa Stanisława Wyszyńskiego, który w dokumencie z 30 listopada 1966 roku zwolnił z obowiązku powstrzymania się od spożywania pokarmów mięsnych w piątki (z wyjątkiem Wielkiego Piątku) osoby:

- które stołują się w zakładach zbiorowego żywienia, w których nie są przestrzegane kościelne przepisy postne, oraz

 - wszystkich, którzy nie mają możliwości czynienia wyboru potraw, a muszą spożywać to, co jest dostępne do spożycia[34].

Powyższe wyłączenie w zakresie żywienia zbiorowego zostało potwierdzone podczas zebrania plenarnego Konferencji Episkopatu Polski, które odbyło się w Warszawie w dniach 12 – 13 marca 2014 roku, które dotyczyło zasad promulgacji przyjętej rok wcześniej nowelizacji IV przykazania kościelnego[35]. Wykładnia wskazuje, że osoby, które z uzasadnionych przyczyn nie mogą zachować wstrzemięźliwości od spożywania pokarmów mięsnych w piątki (z powodu zbiorowego żywienia), powinny podjąć inna formę pokuty.

Niezależnie od powyższego, brak bezmięsnej alternatywy w punktach żywienia zbiorowego może dziwić z uwagi na popularne w społeczeństwie preferencje w zakresie spożywania wyłącznie pokarmów bezmięsnych w piątki. Spożywanie w tym dniu tygodnia pokarmów bezmięsnych jest nie tylko wymogiem prawa kościelnego lecz także cechą charakterystyczną dla polskiej kultury, zatem tym bardziej dziwi brak możliwości spożywania w tym dniu tego rodzaju pokarmów w punktach żywienia zbiorowego, jakimi są stołówki jednostek wojskowych. Wreszcie wskazać należy, że standardem realizowanym względem osób osadzonych w więzieniach jest zapewnienie im diety obejmującej spożywanie posiłków przygotowanych z uwzględnieniem wymogów religijnych i kulturowych (na przykład dieta całkowicie bezmięsna albo z wyłączeniem mięsa wieprzowego)[36]. Tym bardziej niezrozumiały jest brak alternatywnego, bezmięsnego posiłku raz w tygodniu, który mogliby wybrać żołnierze Wojska Polskiego.

Konkluzje

Wolność religii i jej realizacja poprzez uczestnictwo w sprawowanym kulcie stanowi gwarancję konstytucyjną. O doniosłości tej swobody świadczy jej szerokie uznanie w prawie międzynarodowym oraz powtórzenie i doprecyzowanie gwarancji konstytucyjnej w aktach o randze ustawowej. Tego rodzaju potwierdzenie znalazło swoje miejsce także w materii umowy regulującej status Kościoła katolickiego i jego wiernych, zawartej przez Państwo Polskie i Stolicę Apostolską. Uregulowania normatywne zwracają szczególną uwagę na leżący po stronie państwa obowiązek zapewnienia możliwości uczestniczenia we Mszy świętej w niedziele i dni świąteczne żołnierzom w czynnej służbie zawodowej. Obowiązek ten bezpośrednio spoczywa na jednostkach wojskowych i osobach sprawujących tam zwierzchnictwo służbowe. Powinny one umożliwić żołnierzom uczestniczenie we Mszy świętej w niedziele i dni świąteczne, bądź przynajmniej w soboty i dni poprzedzające święta nakazane. Wyjątkiem od tego obowiązku jest konieczność pełnienia przez żołnierza ważnych obowiązków służbowych, lecz nawet wówczas warto uwzględnić konieczność zastępczej formy realizacji obowiązku modlitewnego. Z uwagi na obowiązki Rzeczypospolitej Polskiej w zakresie zagwarantowania swobody religii i doniosłe znaczenie, jakie ma dla katolików wypełnienie nakazu uczestnictwa we Mszy świętej, wskazany wyjątek powinien być ograniczony do obiektywnych okoliczności i sytuacji koniecznych. Choć obowiązek zachowywania wstrzemięźliwości od pokarmów mięsnych nie jest absolutny, negatywnie należy ocenić brak zapewnienia bezmięsnej alternatywy przez wojskowe punkty żywienia zbiorowego w jeden dzień w tygodniu.

Łukasz Bernaciński - członek Zarządu Ordo Iuris

apl. radc. Anna Wawrzyniak - analityk Centrum Analiz Legislacyjnych Ordo Iuris

 

[1] Dz.U. z 1977 r., Nr 38, poz. 167.

[2] Dz.U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284.

[3] Dz.U.UE.C. z 2016 r., Nr 202, poz. 389.

[4] Zob. art. 18 odczytywany łącznie z preambułą.

[5] Deklaracja nie ma charakteru prawnego, lecz jest jedynie dokumentem o znaczeniu politycznym i moralnym. W. Sobczak, Art. 18 Wolność myśli, sumienia i religii [w:] Międzynarodowy pakt praw obywatelskich (osobistych) i politycznych. Komentarz, red. R. Wieruszewski, Warszawa 2012, s. 451.

[6] Dz.U. z 1997 r., Nr 78, poz. 483.

[7] Artykuł 25 Konstytucji: 1. Kościoły i inne związki wyznaniowe są równouprawnione.

2. Władze publiczne w Rzeczypospolitej Polskiej zachowują bezstronność w sprawach przekonań religijnych, światopoglądowych i filozoficznych, zapewniając swobodę ich wyrażania w życiu publicznym.

3. Stosunki między państwem a kościołami i innymi związkami wyznaniowymi są kształtowane na zasadach poszanowania ich autonomii oraz wzajemnej niezależności każdego w swoim zakresie, jak również współdziałania dla dobra człowieka i dobra wspólnego.

4. Stosunki między Rzecząpospolitą Polską a Kościołem Katolickim określają umowa międzynarodowa zawarta ze Stolicą Apostolską i ustawy.

5. Stosunki między Rzecząpospolitą Polską a innymi kościołami oraz związkami wyznaniowymi określają ustawy uchwalone na podstawie umów zawartych przez Radę Ministrów z ich właściwymi przedstawicielami.

[8] M. Florczak – Wątor, komentarz do art. 53 Konstytucji RP, uwaga nr 2, [w:] red. P. Tuleja, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, wyd. II, LEX/el. 2021.

[9] Zob. wyrok Sądu Okręgowego w Szczecinie z 26 marca 2010r., sygn. akt  IC 28/10, LEX nr 1135961; Wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 25 listopada 2010 r., sygn. akt I ACa 363/10 (publ.: „Przegląd Prawa Wyznaniowego” 2012, t. 4, s. 200, 209). O kontrowersjach związanych z ustaleniem treści zasady bezstronności światopoglądowej zob. np. W. Łączkowski, „Bezstronność” władz publicznych, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 2006, nr 2, s. 210–214; M. Olszówka, Objaśnienia do art. 25 Konstytucji RP, [w:] M. Safjan, L. Bosek (red.), Konstytucja RP, Tom I. Komentarz do art. 1-86, Warszawa 2016, s. 664-667.

[10] Dz.U. z 2017 r., poz. 1153.

[11] Zróżnicowanie terminologiczne występujące w niektórych aktach prawnych, a polegające na używaniu pojęć „religii” albo „wyznania” nie rodzi istotnych skutków prawnych w sferze praktycznej.

[12] Zob. art. 3 ust. 1 ustawy g.w.s.w.

[13] Zob. art. 3 ust. 2 ustawy g.w.s.w.

[14] Wyrok TK z 10 grudnia 2014 r., sygn. akt K 52/13, OTK-A 2014, Nr 11, poz. 118, pkt III.7.2. Postanowienie SN z 5 marca 2015 r., sygn. akt III KK 274/14, OSNKW 2015, Nr 9, poz. 72.

[15] Art. 19 ust. 2 pkt 3 g.w.s.w.

[16] Art. 6 ust. 1 i 2 g.w.s.w.

[17] Dz.U. z 1998 r., Nr 51, poz. 318.

[18] Dz.U. z 2019 r., poz. 1347.

[19] Zob. ważny, Słownik Języka Polskiego, tekst dostępny pod adresem internetowym: https://sjp.pl/wa%C5%BCny, dostęp: 23 marca 2022 r.

[20] W ustawie z dnia 4 lipca 1991 roku o stosunku Państwa do Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego (Dz.U. z 2014 r., poz. 1726) znajdują się one w art. 21 – 22, w ustawie z dnia 13 maja 1994 roku o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko – Augsburskiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2015 r., poz. 43) w art. 29 – 31, ustawa  z dnia 13 maja 1994 roku o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko – Reformowanego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2015 r., poz. 483) w art. 12 ust. 4 przyznaje żołnierzom pełniącym czynną służbę wojskową prawo uczestnictwa w nabożeństwach i czynnościach religijnych, jeżeli nie koliduje to z ważnymi obowiązkami służbowymi. Ustawa z dnia 30 czerwca 1995 roku o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Metodystycznego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2014 r., poz. 1712) zawiera regulacje dotyczące możliwości uczestniczenia w praktykach religijnych i opieki duszpasterskiej nad żołnierzami w art. 18, ustawa z dnia 30 czerwca 1995 r. o stosunku Państwa do Kościoła Chrześcijan Baptystów w Rzeczypospolitej (Dz.U. z 2015 r., poz. 169) w art. 17, ustawa z dnia 30 czerwca 1995 roku o stosunku Państwa do Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2014r., poz. 1889) również w art. 17. Ustawa z dnia 30 czerwca 1995 r. o stosunku Państwa do Kościoła Polskokatolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2014r., poz. 1599) zawiera  przepisy dotyczące tej materii w art. 15, ustawa z dnia 20 lutego 1997 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego Mariawitów w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2015r., poz. 44) w art. 14, ustawa z dnia 20 lutego 1997 r. o stosunku Państwa do Kościoła Starokatolickiego Mariawitów w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2015r., poz. 14) w art. 15, ustawa z dnia 20 lutego 1997 r. o stosunku Państwa do Kościoła Zielonoświątkowego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2015r., poz. 13) w art. 18. Ustawa z dnia 20 lutego 1997 r. o stosunku Państwa do gmin wyznaniowych żydowskich w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2014r., poz. 1798) w art. 14 zawiera prawo żołnierzy do zwolnień w celu odbycia praktyk religijnych. Ustawa z dnia 21 kwietnia 1936 r. o stosunku Państwa do Muzułmańskiego Związku Religijnego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 1936r., poz. 30.240) w art. 22 wskazuje, że dla zapewnienia opieki religijnej osobom wyznania muzułmańskiego w służbie wojskowej, w skład wojska wchodzi służba duszpasterska muzułmańska. Ustawa z dnia 21 kwietnia 1936 r. o stosunku Państwa do Karaimskiego Związku Religijnego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 1936r., poz. 30.241) w art. 19 wskazuje jedynie, że zaspokajanie potrzeb religijnych Karaimów odbywających służbę wojskową regulują przepisy wydane przez właściwego ministra. Brak jednak stosownego aktu wykonawczego w tym zakresie.

[21] Art. 25 ust. 3 Konstytucji.

[22] Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 marca 2004 r., sygn. akt IV CK 108/03, OSNC 2005 z. 4, poz. 65; Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 grudnia 2008 r., sygn. akt III CZP 122/08, OSNC 2009, nr 7-8, poz. 115.

[23] Zob. art. 87 Konstytucji; Uchwała SN z 19 grudnia 2008 r., III CZP 122/08; Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 stycznia 2008 r., sygn. akt II GSK 286/07, LEX nr 379298.

[24] Por. D. Walencik, Prawo kanoniczne (wewnętrzne) związków wyznaniowych a prawo polskie, „Przegląd sądowy” 2013, nr 5, s. 23.

[25] P. Tuleja, Art. 25 Zasada równouprawnienia, autonomii kościołów i związków wyznaniowych oraz bezstronności państwa, [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, red. P. Tuleja…, pkt 2; B. Rakoczy, Glosa do wyroku SN z dnia 2 lutego 2005 r., IV CK 480/04, „Przegląd Prawa Wyznaniowego” 2009, nr 1, s. 214; A. Mezglewski, Opinia prawna dotycząca problemu obowiązywania prawa wewnętrznego związków wyznaniowych w obrocie prawnym, „Przegląd Prawa Wyznaniowego” 2011, nr 1, s. 255-256.

[26] Codex Iuris Canonici auctoritate Ioannis Pauli PP. II promulgatus (25.01.1983), AAS 75 (1983), pars II, s. 1-317; tekst polski w: Kodeks Prawa Kanonicznego, przekład polski zatwierdzony przez Konferencję Episkopatu, Poznań 1984.

[27] K. Mierzejewski, Obowiązek uczestniczenia we Mszy Świętej w niedziele i święta nakazane, ”Prawo Kanoniczne” 2014, nr 4 (57), s. 87.

[28] Ibidem, s. 66.

[29] Rzecznik Episkopatu przypomina: uczestnictwo we Mszy Świętej 1 stycznia jest obowiązkowe, https://episkopat.pl/rzecznik-episkopatu-przypomina-uczestnictwo-we-mszy-swietej-1-stycznia-jest-obowiazkowe/, dostęp: 23 marca 2022 r.

[30] K. Mierzejewski, op. cit., s. 77.

[31] Grzech ciężki i lekki – co to jest? Jak je odróżnić?, https://www.msze.info/informator/grzech-ciezki-i-lekki-co-to-jest-jak-je-odroznic, dostęp: 23 marca 2022 r.

[32] Kanon 898 Kodeksu Prawa Kanonicznego.

[33] Zob. Kanony 1249-1253 Kodeksu Prawa Kanonicznego,

[34] Z. Janczewski, Dyscyplina postna w Kościele od Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1917 roku, [w:] Śląskie Studia Historyczno – Teologiczne 32, 1999, s. 180.

[35] Uchwała KEP w sprawie zatwierdzenia IV przykazania kościelnego z dnia 13 marca 2014 r., https://opoka.org.pl/biblioteka/W/WE/kep/ivprzykazanie_13032004.html, dostęp: 23 marca 2022 r.

[36] Służba Więzienna, Kilka faktów o więziennych posiłkach, https://www.sw.gov.pl/aktualnosc/okregowy-inspektorat-sluzby-wieziennej-w-krakowie-kilka-faktow-o-wieziennych-posilkach, dostęp: 23 marca 2022 r.