„Gender mainstreaming” w centrum polityki UE. Ordo Iuris analizuje strategię równości płci

Komisja Europejska przyjęła komunikat pt. „Strategia równości płci UE 2026–2030” (EU Gender Equality Strategy 2026–2030), który stanowi główny dokument programowy w tym obszarze na najbliższe lata. Dokument – jako akt tzw. miękkiego prawa (soft law) – nie ma charakteru wiążącego w rozumieniu art. 288 TFUE, jednak jego znaczenie wykracza poza poziom deklaratywny. Wyznacza on bowiem kierunek przyszłych inicjatyw legislacyjnych oraz praktyki instytucjonalnej Unii Europejskiej.

Instytut Ordo Iuris w ramach konsultacji publicznych prowadzonych przez Komisję Europejską na etapie opracowywania dokumentu przekazał swoją opinię. Dokument ten trafił do KE 4 czerwca 2025 r., czyli w toku prac nad strategią równości płci UE 2026–2030 i stanowił element dialogu instytucjonalnego poprzedzającego przyjęcie ostatecznego tekstu. W opinii eksperci wskazali, że kontynuowanie polityki opartej na eliminowaniu wszelkich różnic między kobietami i mężczyznami prowadzi do wypaczenia idei równości, przekształcając ją w dążenie do uniformizacji. Podkreślono, że równość płci powinna być rozumiana przede wszystkim jako zakaz dyskryminacji, a nie jako narzędzie narzucania jednolitych wzorców społecznych czy zawodowych. Autorzy opinii zwrócili również uwagę, że dotychczasowe działania Komisji Europejskiej w obszarze polityki równościowej nie przyniosły oczekiwanych rezultatów, a ich skuteczność budzi poważne wątpliwości.

W analizie podkreślono także potrzebę zasadniczej rewizji kierunku polityki równościowej UE, tak aby lepiej odpowiadała ona realnym potrzebom społecznym oraz respektowała autonomię państw członkowskich. W ich ocenie, odejście od ideologicznego ujęcia równości płci mogłoby sprzyjać skuteczniejszemu identyfikowaniu i rozwiązywaniu problemów społecznych.

Następnie, po opublikowaniu tekstu strategii, Instytut Ordo Iuris przygotował analizę dokumentu docelowego, koncentrując się na jej charakterze prawnym oraz mechanizmach oddziaływania na państwa członkowskie. Eksperci wskazują, że dokument wpisuje się w szerszy trend zarządzania poprzez strategie i dokumenty programowe, które – mimo braku formalnej mocy wiążącej – mogą realnie wpływać na system prawa UE i politykę krajową.

Centralnym elementem strategii jest koncepcja tzw. gender mainstreaming, czyli włączania „perspektywy płci” do wszystkich obszarów polityki Unii Europejskiej. W praktyce oznacza to, że działania w takich dziedzinach, jak gospodarka, zdrowie, cyfryzacja czy bezpieczeństwo mają być projektowane i oceniane pod kątem ich wpływu na kobiety i mężczyzn. Strategia zakłada „systematyczne wdrażanie gender mainstreaming w szerokim zakresie polityki UE”, co nadaje zasadzie równości płci charakter przekrojowy.

Jak wskazują autorzy analizy, choć Komisja odwołuje się do art. 8 TFUE (zakładającego dążenie do równości kobiet i mężczyzn) jako podstawy tej koncepcji, to jednak przepis ten ma charakter zasady horyzontalnej, czyli takiej, która sama w sobie nie jest podstawą do podejmowania decyzji, ale musi być uwzględniana we wszystkich działaniach i politykach. W konsekwencji formalnie zakres kompetencji UE nie ulega zmianie, jednak w praktyce dochodzi do rozszerzenia oddziaływania Unii poprzez nakładanie dodatkowych wymogów na niemal wszystkie polityki publiczne.

Analiza zwraca uwagę, że takie podejście może prowadzić do zjawiska tzw. funkcjonalnego rozszerzania kompetencji. Choć traktaty nie przyznają Unii nowych uprawnień, obowiązek uwzględniania perspektywy płci w każdej polityce powoduje, że instytucje unijne zyskują realny wpływ na obszary tradycyjnie należące do państw członkowskich.

Szczególną rolę w realizacji strategii odgrywają instrumenty finansowe. Budżet UE oraz mechanizmy jego wydatkowania są wykorzystywane jako narzędzie wdrażania celów równościowych, m.in. poprzez monitorowanie wydatków pod kątem równości płci oraz powiązanie finansowania z realizacją określonych priorytetów. W ocenie ekspertów, prowadzi to do powstania systemu warunkowości finansowej, który może wywierać istotny wpływ na decyzje państw członkowskich.

W analizie podkreślono również znaczenie działań w obszarze zdrowia, w tym tzw. zdrowia reprodukcyjnego i seksualnego. Choć kompetencje UE w dziedzinie zdrowia mają charakter uzupełniający, strategia przewiduje działania wspierające i koordynacyjne, które – poprzez finansowanie i wytyczne – mogą wpływać na politykę państw.

Eksperci zwracają uwagę, że stosowanie instrumentów niewiążących oraz mechanizmów finansowych w sposób prowadzący do efektów zbliżonych do harmonizacji prawa, budzi wątpliwości z punktu widzenia zasady przyznania kompetencji (art. 5 ust. 2 TUE). Może to utrudniać kontrolę legalności działań instytucji UE oraz rozmywać granice między kompetencjami Unii a państw członkowskich.

W konkluzji analiza wskazuje, że Strategia równości płci UE 2026–2030 stanowi przykład rosnącej roli instrumentów soft law w funkcjonowaniu Unii Europejskiej. Choć formalnie niewiążąca, przez połączenie „gender mainstreaming” z mechanizmami finansowymi i koordynacyjnymi może ona w istotny sposób kształtować politykę publiczną w państwach członkowskich.

– Strategia równości płci 2026–2030 pokazuje, że tzw. gender mainstreaming staje się jednym z głównych mechanizmów oddziaływania Unii Europejskiej na politykę krajową państw. Choć formalnie nie zmienia on zakresu kompetencji UE, w praktyce może prowadzić do ich rozszerzania poprzez instrumenty finansowe i koordynacyjne. To rodzi istotne pytania o granice zasady przyznania kompetencji oraz o zachowanie równowagi między poziomem unijnym a państwami członkowskimi – zaznacza Julia Książek z Centrum Prawa Międzynarodowego Ordo Iuris.

Przeczytaj też:

• „Równość genderowa” i „prawa reprodukcyjne” – priorytety UE na forach praw człowieka