Policjant nie musi brać udziału w bezprawiu. Poradnik Ordo Iuris dla funkcjonariuszy

W związku z sytuacją przed Trybunałem Konstytucyjnym Instytut Ordo Iuris przygotował poradnik dla policjantów wyjaśniający ich prawa i możliwości odmowy wykonania niezgodnego z prawem rozkazu. Prawnicy Instytutu wyjaśniają, gdzie kończy się służbowe posłuszeństwo i kiedy spełnienie polecenia może narazić funkcjonariusza na odpowiedzialność karną. Pokazują też, jak krok po kroku odmówić udziału w bezprawiu na podstawie art. 58 ust. 2 ustawy o Policji.

Najważniejsze wskazówki Instytut zebrał w ulotce, która będzie rozdawana 11 listopada podczas Marszu Niepodległości. Ordo Iuris reprezentuje również przewodniczącego związku zawodowego „Policyjna Solidarność”, wobec którego wszczęto postępowanie dyscyplinarne po tym, jak zwrócił się do Komendanta Głównego Policji o wyjaśnienia w sprawie działań przed TK.

Od 30 października 2026 r. teren siedziby TK przy al. J. Ch. Szucha 12a w Warszawie pozostaje pod kontrolą Policji, a urzędujący Prezes Trybunału Bogdan Święczkowski nie ma do niego dostępu. Podstawą tych działań jest „zarządzenie” Anny Korwin-Piotrowskiej. Sejm wybrał ją na sędziego TK, ale nie złożyła ona ślubowania wobec Prezydenta RP. W „zarządzeniu” ogłosiła się osobą zastępującą Prezesa i „zawiesiła” na miesiąc Prezesa oraz Wiceprezesa Trybunału.

Dokument osoby nieuprawnionej nie jest podstawą prawną

Poradnik przypomina, że Prezesem TK pozostaje Bogdan Święczkowski, powołany przez Prezydenta RP na podstawie art. 194 ust. 2 Konstytucji. Zgodnie z ustawą o statusie sędziów TK, stosunek służbowy sędziego nawiązuje się dopiero po złożeniu ślubowania wobec Prezydenta. Anna Korwin-Piotrowska złożyła natomiast ślubowanie w Sejmie, bez udziału głowy państwa.

Przepis, na który powołuje się „zarządzenie”, czyli art. 130 Prawa o ustroju sądów powszechnych, nie ma zastosowania do Trybunału. Poza tym przerwę w czynnościach prezesa sądu może zarządzić wyłącznie Minister Sprawiedliwości. Rozumowanie autorki dokumentu jest też błędnym kołem: najpierw ogłosiła się osobą zastępującą Prezesa, a dopiero potem go „zawiesiła”. W ten sposób sama stworzyła przesłankę, na którą się powołała. „Dokument wydany przez osobę nieuprawnioną nie staje się podstawą prawną dlatego, że opublikowano go na stronie instytucji albo przesłano do Komendy Głównej Policji” – podkreślono w poradniku.

Prawnicy Instytutu omawiają art. 128 Kodeksu karnego. Przepis ten chroni konstytucyjne organy RP zarówno przed usunięciem ich przemocą, jak i przed wywieraniem przemocą wpływu na ich czynności urzędowe. Do popełnienia tego przestępstwa nie trzeba faktycznie usunąć organu. Przemoc to przy tym nie tylko rękoczyny, ale też np. blokada siedziby kordonem funkcjonariuszy i barierkami. Policjant nie musi podzielać celu organizatorów operacji, by odpowiadać za pomocnictwo. Wystarczy, że przewiduje możliwość popełnienia czynu zabronionego i godzi się na to.

Drugą podstawą odpowiedzialności jest art. 231 § 1 k.k., czyli przekroczenie uprawnień przez funkcjonariusza publicznego. Według autorów poradnika, uniemożliwianie urzędującemu Prezesowi TK wejścia do siedziby Trybunału, gdy jedyną podstawą jest dokument osoby nieuprawnionej, nosi cechy takiego przekroczenia.

Poradnik pokazuje, że ryzyko zależy od roli funkcjonariusza i od tego, co wie o bezprawności polecenia. Policjant, który jedynie zabezpiecza porządek i nie wie o spornym statusie „zarządzenia”, jest chroniony przez przepisy o działaniu na rozkaz. Ryzyko rośnie w przypadku funkcjonariusza w kordonie, który słyszał wezwania Prezesa TK i zna publiczne stanowiska I Prezesa SN, Prezesa NSA i konstytucjonalistów. Jest wysokie w przypadku dowódców, którzy przekazują i egzekwują polecenie blokady. Najwyższe jest w przypadku kierownictwa operacji na szczeblu Komendy Głównej i Komendy Stołecznej Policji. Autorzy przypominają też art. 44 Konstytucji: bieg przedawnienia przestępstw funkcjonariuszy publicznych, których nie ścigano z przyczyn politycznych, ulega zawieszeniu do czasu ustania tych przyczyn.

Odmowa jest obowiązkiem

Kluczowe znaczenie ma art. 58 ust. 2 ustawy o Policji. Nakazuje on policjantowi odmówić wykonania rozkazu lub polecenia, jeśli wykonanie łączyłoby się z popełnieniem przestępstwa. „Posłuszeństwo przełożonym kończy się tam, gdzie wykonanie rozkazu łączyłoby się z popełnieniem przestępstwa” – podkreślają prawnicy Ordo Iuris. Taka odmowa nie jest przewinieniem dyscyplinarnym, co wynika wprost z art. 132 ust. 3 pkt 2 ustawy o Policji.

Autorzy zaznaczają jednak granice tego uprawnienia. Policjant nie może odmówić tylko dlatego, że uważa polecenie za niecelowe lub nieetyczne. Musi też wykazać, że jego wykonanie łączyłoby się z przestępstwem. Dlatego poradnik zawiera procedurę krok po kroku: jak ustalić treść i źródło polecenia, poprosić o formę pisemną i odmówić wyraźnie wobec wydającego polecenie. Opisuje też, jak złożyć meldunek Komendantowi Głównemu Policji z pominięciem drogi służbowej i zabezpieczyć dowody. Dołączono gotowy wzór meldunku o odmowie. Prawnicy przestrzegają, by nie opuszczać samowolnie miejsca służby, nie używać siły i nie podejmować samodzielnych działań wobec osób przebywających w budynku TK.

Poradnik nie pomija ryzyka związanego z odmową ani argumentów drugiej strony. Policjant, w odróżnieniu od żołnierza, nie odpowiada karnie za samą odmowę wykonania rozkazu. Jeśli jednak przełożony uzna ją za bezpodstawną, grozi mu odpowiedzialność dyscyplinarna, w skrajnych przypadkach aż do wydalenia ze służby.

Postępowanie dyscyplinarne za pytanie o podstawę prawną

Wątpliwości co do działań przed Trybunałem pojawiły się także w samej Policji. Przewodniczący Związku Zawodowego „Policyjna Solidarność” mł. asp. Jacek Łukasik skierował list otwarty do Komendanta Głównego Policji gen. insp. Marka Boronia. Przekazał w nim wątpliwości prawne zgłaszane przez funkcjonariuszy z kilku garnizonów i poprosił o stanowisko Komendanta. Kilka dni później, 3 listopada, został pilnie wezwany do Komendy Wojewódzkiej Policji w Krakowie. Po dwugodzinnej rozmowie wszczęto wobec niego postępowanie dyscyplinarne z zarzutem naruszenia zasad etyki zawodowej. Instytut Ordo Iuris reprezentuje mł. asp. Jacka Łukasika w tym postępowaniu.

W jego obronie Instytut uruchomił petycję „Stop bezprawiu w Policji”, skierowaną do Komendanta Głównego Policji. Sygnatariusze domagają się, aby Komendant:

1. przejął postępowanie na podstawie art. 134i ust. 2 ustawy o Policji i je umorzył;
2. publicznie zapewnił, że żaden policjant nie będzie ścigany za domaganie się apolityczności Policji;
3. zajął stanowisko wobec wątpliwości prawnych zgłoszonych przez funkcjonariuszy.

Petycja przypomina, że wolność wyrażania poglądów i prawo do działalności związkowej gwarantują art. 54 i 59 Konstytucji.

Instytut deklaruje bezpłatną pomoc prawną każdemu funkcjonariuszowi, wobec którego w związku z odmową udziału w działaniach wymierzonych w Trybunał wszczęto postępowanie wyjaśniające lub dyscyplinarne. Dotyczy to także osób, z którymi przeprowadzono rozmowę dyscyplinującą, które przeniesiono albo którym grożono zwolnieniem. Poradnik przypomina terminy: 5 dni na sprzeciw od rozmowy dyscyplinującej, 7 dni na odwołanie od orzeczenia dyscyplinarnego pierwszej instancji i 30 dni na skargę do sądu administracyjnego.

Wcześniej Instytut zaoferował bezpłatną pomoc prawną pracownikom Trybunału oraz osobom zatrzymanym podczas pokojowego protestu w obronie TK.

Zobacz też:

• „Zgromadzenie Ogólne” TK: brak kworum, nieuprawnione osoby, nieważne uchwały
• Pracownicy TK nie zostaną sami. Ordo Iuris oferuje bezpłatną pomoc prawną
• Stanowisko Instytutu na rzecz Kultury Prawnej Ordo Iuris w sprawie siłowego przejęcia siedziby Trybunału Konstytucyjnego
• Bezprecedensowy zamach na konstytucyjny organ państwa: Ordo Iuris zapewnia pomoc prawną
• Trybunał Konstytucyjny i przyszłość wymiaru sprawiedliwości. Ordo Iuris na konferencji w Toruniu