1
W ostatnich tygodniach wiele kontrowersji wywołał rządowy projekt „Krajowej Strategii przeciwdziałania antysemityzmowi i wspierania życia żydowskiego na lata 2026–2030”.
2
W ocenie Ordo Iuris, Strategia bazuje na nieprecyzyjnej definicji antysemityzmu, która – chociaż niewiążąca – stosowana jest m.in. do ścigania przestępstw, co narusza fundamentalne zasady konstytucyjne i przepisy prawa karnego.
3
Stosowanie aktualnie obowiązujących przepisów prawa karnego stanowi wystarczający instrument zwalczania przestępstw motywowanych uprzedzeniami.
4
Projekt może prowadzić do uprzywilejowania jednej grupy społecznej, co jest sprzeczne z zasadą równości wobec prawa.
5
Proponowane rozwiązania stwarzają też ryzyko ograniczenia wolności słowa i wolności badań naukowych, co naruszałoby gwarancje konstytucyjne oraz badań naukowych.
6
Realizacja postulatów przedstawionych w Strategii może wiązać się z ingerencją w niezawisłość sędziowską oraz prawa rodziców do wychowania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami.
Wadliwe podstawowe założenia Strategii
Instytut Ordo Iuris przygotował analizę rządowego projektu „Krajowej Strategii przeciwdziałania antysemityzmowi i wspierania życia żydowskiego na lata 2026–2030”. Zdaniem ekspertów Instytutu, dokument w obecnym kształcie budzi poważne zastrzeżenia konstytucyjne oraz może prowadzić do nieuzasadnionej ingerencji w podstawowe prawa i wolności obywatelskie.
Jak wskazano w analizie, kluczowym problemem Strategii jest oparcie jej na roboczej, prawnie niewiążącej definicji antysemityzmu opracowanej przez Międzynarodowy Sojusz na rzecz Upamiętnienia Holokaustu (IHRA). Definicja ta – jak podkreślają autorzy opracowania – została sformułowana w sposób nieprecyzyjny, w praktyce dający możliwość całkowicie subiektywnej interpretacji, co uniemożliwia jednoznaczne określenie, jakie zachowania mają być uznawane za przejaw antysemityzmu, a jakie nie.
Ryzyko naruszenia zasad konstytucyjnych
Eksperci Instytutu zwracają uwagę, że wdrożenie Strategii może skutkować naruszeniem szeregu zasad konstytucyjnych, w szczególności zasady demokratycznego państwa prawnego oraz zasady równości wobec prawa. Wdrożenie proponowanych rozwiązań może prowadzić do nieuzasadnionego uprzywilejowania wyłącznie jednej grupy społecznej.
Ponadto stosowanie tak nieprecyzyjnego narzędzia jakim jest definicja antysemityzmu IHRA w praktyce organów państwa, w szczególności w obszarze prawa karnego, prowadzić będzie do naruszenia fundamentalnej zasady „nullum crimen sine lege certa” („nie ma kary bez pewnego prawa”), zgodnie z którą podstawą odpowiedzialności karnej jednostki mogą być wyłącznie jasno określone przepisy ustawowe.
W analizie podkreślono, że obowiązujące przepisy zapewniają wystarczające zabezpieczenie prawnokarne grup etnicznych i religijnych w Polsce. W ocenie Ordo Iuris, tworzenie odrębnej strategii dedykowanej wyłącznie jednemu rodzajowi uprzedzeń jest więc prawnie nieuzasadnione.
Zagrożenie dla wolności słowa
Jednym z najpoważniejszych zarzutów wobec Strategii jest ryzyko ograniczenia wolności wypowiedzi. Autorzy analizy wskazują, że proponowane działania, w szczególności w zakresie eliminacji z mediów treści uznawanych za antysemickie w oparciu o definicję IHRA, mogą prowadzić do nieuprawnionej ingerencji w debatę publiczną.
Analiza wskazuje również na zagrożenia związane z planowanym wprowadzeniem założeń Strategii do systemu edukacji. W opinii ekspertów Ordo Iuris, wykorzystanie wadliwej definicji antysemityzmu w programach nauczania może stanowić nieuprawnioną ingerencję w prawo rodziców do wychowania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami, a także do rzetelnego kształtowania świadomości historycznej.
Wątpliwości co do skali zjawiska
Instytut Ordo Iuris zwraca uwagę, że Strategia opiera się na tezie o wyjątkowo dużej skali zagrożenia antysemityzmem w Polsce. Jednocześnie wskazano na rosnącą liczbę przestępstw motywowanych nienawiścią wobec chrześcijan, które nie doczekały się analogicznej reakcji ze strony władz państwowych.
Zastrzeżenia budzą także propozycje dotyczące działań edukacyjnych skierowanych do sędziów. W opinii Ordo Iuris takie promowanie interpretacji zjawiska antysemityzmu w oparciu o definicję IHRA skutkować może naruszeniem konstytucyjnej zasady niezawisłości sędziowskiej, która stanowi jedną z podstawowych gwarancji praw obywatelskich.
Autorzy analizy podkreślają również, że Strategia może pośrednio ograniczać konstytucyjną wolność badań naukowych poprzez postulowane w Strategii ograniczenie działalności badawczej do jednej, uprzywilejowanej narracji historycznej.
Wnioski: konieczność rezygnacji z projektu
W konkluzji Instytut Ordo Iuris wskazuje, że projekt Strategii w obecnym kształcie powinien zostać odrzucony. Zdaniem autorów analizy, dokument opiera się na wadliwych podstawach i zakłada nieuzasadnione uprzywilejowanie jednej grupy społecznej, co stwarza ryzyko naruszenia podstawowych praw i wolności obywatelskich.
Eksperci Instytutu podkreślają, że przeciwdziałanie przestępstwom motywowanym uprzedzeniami powinno odbywać się z poszanowaniem zasady równości, w oparciu o obowiązujące przepisy prawa, bez tworzenia szczególnych reżimów prawnych dla wybranych grup społecznych.
Źródło zdjęcia okładkowego: iStock
