Ideologie nie pomagają w ochronie przed przemocą – opinia Ordo Iuris do raportu ONZ

Niezależny ekspert ds. orientacji seksualnej i tożsamości płciowej przygotowuje raport na 81. Sesję Zgromadzenia Ogólnego ONZ zatytułowany „Przemoc i dyskryminacja ze względu na orientację seksualną i tożsamość płciową w kontekście humanitarnym”. W odpowiedzi na zaproszenie do składania uwag do raportu, Instytut Ordo Iuris przedstawił opinię, wskazując na konieczność zachowania uniwersalnego charakteru praw człowieka oraz oparcia działań pomocowych na obowiązujących normach prawa międzynarodowego.

W zaproszeniu ekspert wskazuje, że „lesbijki, geje, osoby biseksualne, transpłciowe i inne osoby zróżnicowane pod względem płci” są narażone na zwiększone ryzyko przemocy i dyskryminacji „w kontekstach humanitarnych”, w tym ataki motywowane uprzedzeniami, bycie kozłem ofiarnych w „tak zwanych kampaniach moralnych”, przemocy seksualnej związanej z konfliktem oraz przemocy ze strony „partnera intymnego”, a także przemocy ze względu na płeć (gender). Raport ma zbadać zakres, w jakim potrzeby humanitarne tzw. osób LGBT są zaspokajane w ramach istniejącej globalnej „architektury humanitarnej” oraz w ramach krajowych systemów reagujących na konflikty zbrojne, katastrofy i inne kryzysy humanitarne.

W przekazanej opinii eksperci Ordo Iuris podkreślają, że istniejący system ochrony praw człowieka (w tym Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych, Europejska Konwencja o zapobieganiu torturom czy Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego) zapewnia pełną i uniwersalną ochronę każdej osoby przed przemocą i dyskryminacją. W opinii wskazano, że wprowadzanie dodatkowych, wyspecjalizowanych kategorii ochrony opartych na subiektywnych kryteriach prowadzi do fragmentaryzacji systemu, osłabienia jego spójności oraz powstawania sztucznej hierarchii ofiar.

Instytut zwraca uwagę, że, szczególnie w kontekstach kryzysów humanitarnych – takich jak konflikty zbrojne czy katastrofy naturalne – kluczowe znaczenie ma stosowanie jednolitych, neutralnych standardów ochrony. Tworzenie równoległych reżimów prawnych, opartych na koncepcji „tożsamości płciowej”, może prowadzić do nieefektywnego rozdysponowania ograniczonych zasobów, osłabienia zaufania do instytucji międzynarodowych oraz pogłębienia napięć społecznych.

W opinii podkreślono również, że pojęcie „tożsamości płciowej” nie znajduje oparcia w wiążących traktatach prawa międzynarodowego ani w naukach biologicznych. Eksperci wskazują, że prawo międzynarodowe konsekwentnie posługuje się kategorią płci biologicznej, a wprowadzanie do procedur humanitarnych kryteriów opartych na subiektywnej samoidentyfikacji może prowadzić do chaosu prawnego, naruszeń prywatności oraz zagrożeń dla bezpieczeństwa osób najbardziej narażonych na przemoc. W konsekwencji takie podejście mogłoby prowadzić do erozji praw kobiet i dziewcząt, zwłaszcza w obszarach takich jak ochrona przed przemocą seksualną, dostęp do bezpiecznych przestrzeni oraz zapewnienie adekwatnej pomocy medycznej i psychologicznej w sytuacjach kryzysowych.

Ordo Iuris akcentuje konieczność zachowania rozróżnienia na płeć biologiczną jako podstawy organizacji systemów ochrony w sytuacjach kryzysowych. Utrzymywanie odrębnych przestrzeni dla kobiet i mężczyzn w obozach dla uchodźców, schroniskach czy placówkach medycznych – zdaniem ekspertów – stanowi realizację obowiązków państw wynikających z prawa międzynarodowego, w szczególności w zakresie ochrony kobiet i dzieci przed przemocą seksualną.

Istotnym elementem opinii jest także podkreślenie roli organizacji religijnych w systemie pomocy humanitarnej. Eksperci wskazują, że podmioty te często odpowiadają za znaczną część działań pomocowych na świecie, a ich wykluczanie ze względu na przekonania dotyczące płci, małżeństwa czy rodziny stanowiłoby naruszenie wolności religii i sumienia oraz osłabienie efektywności całego systemu wsparcia.

Instytut odnosi się również do zasady suwerenności państw i pomocniczości, wskazując, że kwestie polityki społecznej, ochrony zdrowia czy definicji podstawowych kategorii antropologicznych powinny pozostawać w gestii państw. Narzucanie jednolitego, ideologicznego modelu przez instytucje międzynarodowe mogłoby prowadzić do naruszenia równowagi systemu międzynarodowego oraz podważenia zaufania do ONZ.

W opinii podkreślono także znaczenie zasady proporcjonalności w działaniach humanitarnych. Eksperci zwracają uwagę, że dane empiryczne wskazują na szczególną podatność kobiet i dziewcząt na przemoc w sytuacjach kryzysowych, co uzasadnia konieczność priorytetowego traktowania tych grup w ramach dostępnych zasobów.

W konkluzji Ordo Iuris apeluje o powrót do uniwersalnego, opartego na obiektywnych kryteriach modelu ochrony praw człowieka, który zapewnia równość wobec prawa wszystkim osobom oraz skuteczność działań humanitarnych w warunkach ograniczonych zasobów i rosnących globalnych kryzysów.

– W sytuacjach kryzysowych szczególnego znaczenia nabiera przejrzystość i obiektywność norm prawnych. Pomoc humanitarna musi opierać się na zasadach uniwersalnych i weryfikowalnych, a nie na zmiennych koncepcjach ideologicznych. Tylko takie podejście gwarantuje skuteczną ochronę osób najbardziej narażonych na przemoc – podkreśla Julia Książek z Centrum Prawa Międzynarodowego Ordo Iuris.