Klimat a prawa człowieka. Ordo Iuris na spotkaniu Agencji Praw Podstawowych Unii Europejskiej

Prawa podstawowe w świetle celów klimatycznych

W spotkaniu Agencji Praw Podstawowych Unii Europejskiej (FRA), które miało miejsce 29 stycznia w formule online, uczestniczyli eksperci Ordo Iuris, monitorując przebieg dyskusji oraz prezentowane stanowiska instytucji unijnych i międzynarodowych w zakresie ochrony praw podstawowych w kontekście transformacji energetycznej i polityki mieszkaniowej UE. Wydarzenie nosiło tytuł „Prawa podstawowe i mieszkalnictwo w kontekście transformacji klimatycznej i energetycznej UE”.

Webinar otworzyła Nicole Romain, reprezentująca Agencję Praw Podstawowych UE, która przypomniała cele i mandat FRA oraz wskazała na konieczność postrzegania transformacji energetycznej i renowacji budynków w kategoriach praw człowieka. Zaznaczyła, że prawo do odpowiedniego mieszkania i dostępu do energii ma kluczowe znaczenie dla godności człowieka, a osoby wrażliwe powinny być uwzględniane na wszystkich etapach polityki publicznej, od planowania i finansowania, przez wdrażanie, aż po monitoring skutków.

Minister energii, handlu i przemysłu Cypru Michael Damianos przedstawił praktyczny wymiar omawianych zagadnień, koncentrując się na społecznych konsekwencjach transformacji energetycznej. Wskazał na zjawisko ubóstwa energetycznego występującego nie tylko w okresie zimowym, lecz także latem, zwłaszcza w regionach o wysokich temperaturach. Jako przykład podał Cypr, gdzie zapotrzebowanie na chłodzenie budynków znacząco wpływa na warunki życia i bezpieczeństwo mieszkańców. Podkreślił, że polityka klimatyczna powinna uwzględniać lokalne uwarunkowania oraz traktować bezpieczeństwo społeczne jako jeden z jej centralnych elementów.

Philippe Moseley, członek gabinetu komisarza UE ds. energii i mieszkalnictwa Dana Jørgensena, odniósł się do działań podejmowanych na poziomie Unii Europejskiej. Zaznaczył, że realizacja ambitnych celów klimatycznych powinna następować przy pełnym poszanowaniu praw człowieka. Wskazał na potrzebę przejścia od deklaracji do praktycznych rozwiązań, takich jak dostępne programy wsparcia, niedyskryminujące procedury, pomoc bezpośrednia dla obywateli oraz kierunki rozwoju polityki oparte na rzetelnych danych i ocenach skutków.

Co z dostosowaniem budynków?

W dalszej części spotkania omówiono kluczowe inicjatywy prawne i polityczne UE w obszarze energii i mieszkalnictwa. Przedstawiono założenia Europejskiego Planu Mieszkalnictwa, którego filarami mają być zwiększenie podaży mieszkań, mobilizacja inwestycji, wsparcie krótkoterminowe i reformy strukturalne oraz ochrona osób najbardziej dotkniętych kryzysem mieszkaniowym. Zwrócono uwagę na skalę wyzwań, wskazując na potrzebę budowy około 2,2 mln nowych mieszkań rocznie w skali UE.

Istotną część dyskusji poświęcono dyrektywie w sprawie charakterystyki energetycznej budynków (EPBD), która ma zostać wdrożona przez państwa członkowskie do lata 2026 r. Omawiano jej znaczenie dla procesu renowacji zasobów mieszkaniowych oraz przepisy mające chronić najemców przed nadmiernym wzrostem kosztów związanych z modernizacją budynków. Wskazywano również na rolę dyrektywy o efektywności energetycznej, w tym mechanizmy wsparcia osób dotkniętych ubóstwem energetycznym oraz rozwiązania zapobiegające odłączaniu dostaw energii.

W panelu dyskusyjnym Siobhán McInerney-Lankford, kierująca w FRA jednostką ds. równości, włączenia i zrównoważonego rozwoju, zaprezentowała główne wnioski raportu Agencji. Podkreśliła, że transformacja energetyczna nie może prowadzić do wykluczenia osób wrażliwych, a w praktyce liczne bariery – takie jak wymogi własnościowe, konieczność współfinansowania, złożone procedury administracyjne czy ograniczony dostęp cyfrowy –utrudniają korzystanie z dostępnych programów wsparcia. Zwróciła również uwagę na niewystarczający poziom konsultacji społecznych w wielu państwach członkowskich.

Aoife Nolan, przewodnicząca Europejskiego Komitetu Praw Socjalnych Rady Europy, wskazała na ścisły związek między prawem do mieszkania, dostępem do energii a innymi prawami socjalnymi. Zaznaczyła, że pomijanie perspektywy praw człowieka w transformacji klimatycznej zwiększa ryzyko marginalizacji społecznej. Jako przykład przywołała działania podejmowane w Hiszpanii, mające na celu zapewnienie stabilnych dostaw energii dla dużych, nieformalnych osiedli.

Pozostali paneliści reprezentujący Komisję Europejską, organizacje pozarządowe oraz sieci klimatyczne, akcentowali potrzebę identyfikacji osób wrażliwych, lepszej koordynacji działań na poziomie lokalnym i krajowym oraz dostosowania wsparcia do realnych możliwości obywateli, w tym ich sytuacji finansowej i kompetencji cyfrowych. Przedstawiano również przykłady lokalnych inicjatyw doradczych i projektów renowacyjnych uwzględniających aspekt społeczny.

W podsumowaniu webinaru wskazywano, że polityka klimatyczna, energetyczna i mieszkaniowa coraz częściej ujmowana jest w kategoriach praw człowieka. Paneliści pozytywnie oceniali działania UE oraz raport FRA, jednocześnie podkreślając potrzebę dalszego wzmacniania ochrony osób wrażliwych, skuteczniejszej implementacji istniejących instrumentów oraz pogłębienia podejścia opartego na prawach człowieka w unijnej transformacji energetycznej.

Skutki działań FRA

– Webinar Agencji Praw Podstawowych pokazał rosnącą tendencję do ujmowania unijnej polityki klimatycznej, energetycznej i mieszkaniowej w kategoriach praw człowieka, co prowadzi do rozszerzania standardów UE na obszary tradycyjnie regulowane na poziomie krajowym. Szczególną uwagę zwraca wykorzystanie niewiążących raportów i instrumentów FRA jako podstawy do formułowania oczekiwań wobec państw członkowskich. Z punktu widzenia prawa UE i prawa międzynarodowego, kluczowe jest zachowanie równowagi między ochroną praw podstawowych a zasadą pomocniczości oraz kompetencjami państw w sferze polityki społecznej i mieszkaniowej. Instytut Ordo Iuris jako członek Platformy Praw Podstawowych FRA uczestniczy w monitorowaniu tego procesu. Udział ekspertów Instytutu w webinarze wpisuje się w wieloletnią działalność analityczną dotyczącą kierunków polityki unijnej i jej wpływu na prawa podstawowe, podział kompetencji oraz sytuację obywateli – podkreśla Julia Książek z Centrum Prawa Międzynarodowego Ordo Iuris.

Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej jest wyspecjalizowanym organem Unii Europejskiej z siedzibą w Wiedniu powołanym w celu dostarczania instytucjom unijnym oraz państwom członkowskim analiz, danych i ekspertyz dotyczących przestrzegania praw podstawowych. FRA nie posiada kompetencji legislacyjnych ani kontrolnych. Jej rola polega na przygotowywaniu raportów, opinii i badań porównawczych, które mają wspierać proces kształtowania polityk publicznych w zgodzie z Kartą praw podstawowych UE oraz europejskimi i międzynarodowymi standardami ochrony praw człowieka. W praktyce materiały FRA są często wykorzystywane jako punkt odniesienia w debacie politycznej oraz przy projektowaniu nowych inicjatyw unijnych.