Komitet ONZ interweniuje w sprawie legalizacji „pomocy w umieraniu” we Francji

Komitet ONZ ds. Praw Osób Niepełnosprawnych (organ traktatowy monitorujący wdrażanie Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych z 2006 r.) skierował do rządu Francji oficjalne pismo. Poinformowano w nim, że na podstawie „wiarygodnych informacji” istnieją poważne obawy, iż przyjęcie ustawy legalizującej tzw. pomoc w umieraniu mogłoby stanowić naruszenie zobowiązań państwa wobec ochrony życia i zakazu dyskryminacji osób niepełnosprawnych. Do zainicjowania procedury doszło po petycji złożonej wiosną 2025 r. przez European Centre for Law and Justice (ECLJ), podpisanej przez blisko 17 tysięcy osób. ECLJ argumentowało, że nowe prawo narazi osoby starsze i niepełnosprawne na presję społeczno-ekonomiczną, by wybierały śmierć zamiast życia z chorobą czy niepełnosprawnością. Komitet wezwał Francję do przedstawienia szczegółowych wyjaśnień w określonym terminie, a sprawa ma być przedmiotem analizy podczas sesji CRPD w drugiej połowie 2025 r. Procedura ma charakter kontrolny i nie jest równoznaczna z postępowaniem sądowym, ale jej konsekwencją może być oficjalne stanowisko Komitetu ONZ, że Francja narusza swoje zobowiązania traktatowe i wezwanie do zaprzestania naruszeń. Co istotne, pomimo że propozycja legislacyjna pochodzi z parlamentu, rząd Francji pozostanie odpowiedzialny za jej treść, ponieważ aktywnie ją popiera.

Debata nad legalizacją eutanazji i wspomaganego samobójstwa trwa we Francji od wielu lat. Prezydent Emmanuel Macron w marcu 2024 r. zapowiedział przedłożenie projektu ustawy o „pomocy w umieraniu” (aide à mourir). W maju 2025 r. Zgromadzenie Narodowe uchwaliło tekst ustawy, która obecnie oczekuje na rozpatrzenie przez Senat. Projekt przewiduje możliwość skorzystania z procedury „pomocy w umieraniu” przez osoby pełnoletnie, posiadające obywatelstwo francuskie lub mieszkające we Francji, cierpiące na nieuleczalną i śmiertelną chorobę, doświadczające cierpienia fizycznego lub psychicznego uznanego za „nie do zniesienia” oraz zdolne do samodzielnego wyrażenia świadomej zgody.

Osoba zainteresowana musi złożyć formalny wniosek. Następnie decyzję podejmuje zespół medyczny, który ma zweryfikować spełnienie przesłanek. Przewidziano okres „namysłu”, który w skrajnych przypadkach może być skrócony do dwóch dni. Pacjent może samodzielnie przyjąć przepisane środki prowadzące do śmierci. Jeżeli jego stan zdrowia na to nie pozwala, personel medyczny może dokonać eutanazji.

W praktyce ustawa dopuszcza więc zarówno wspomagane samobójstwo, jak i eutanazję bezpośrednią. Jednocześnie przyjęto dodatkowe przepisy karne penalizujące „utrudnianie dostępu” do procedury pomocy w umieraniu. Każdy, kto wywiera presję moralną lub praktycznie uniemożliwia pacjentowi skorzystanie z prawa do eutanazji, naraża się na karę do dwóch lat więzienia i grzywnę do 30 000 euro. 

ECLJ oraz wiele środowisk pro-life zwraca uwagę, że francuski projekt narusza podstawowe prawo, jakim jest prawo do życia, chronione w licznych instrumentach prawa międzynarodowego, w tym w Międzynarodowym Pakcie Praw Obywatelskich i Politycznych, prowadzi do dyskryminacji osób niepełnosprawnych, sugerując, że ich życie jest mniej warte niż życie osób zdrowych, otwiera pole do nadużyć, szczególnie w sytuacjach, gdy pacjent znajduje się pod presją rodziny, systemu ochrony zdrowia czy kosztów leczenia, a także tworzy realne ryzyko społecznej normalizacji eutanazji jako „rozwiązania” problemu cierpienia lub starości. Krytycy szczególną uwagę zwracają także na penalizację „utrudniania dostępu” do eutanazji. W ich ocenie, przepisy te mogą być użyte do uciszania lekarzy, duchownych czy organizacji społecznych, które próbowałyby proponować alternatywne formy wsparcia, np. opiekę paliatywną.

Francja jako strona Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych, zobowiązała się do ochrony prawa do życia wszystkich osób bez względu na stan zdrowia czy stopień niepełnosprawności. W artykule 10 Konwencji podkreślono, że „Państwa-Strony potwierdzają, że każda istota ludzka ma przyrodzone prawo do życia i podejmą wszelkie niezbędne środki w celu zapewnienia osobom niepełnosprawnym skutecznego korzystania z tego prawa, na zasadzie równości z innymi osobami”. Decyzja CRPD o wszczęciu procedury wobec Francji wskazuje, że w ocenie Komitetu, istnieją poważne wątpliwości co do zgodności francuskiej ustawy z tym obowiązkiem. Jeżeli Komitet w swoim końcowym stanowisku uzna, że prawo narusza Konwencję, Francja znajdzie się w sytuacji politycznego i prawnego sporu z ONZ.

– Interwencja Komitetu ONZ wobec Francji pokazuje, że problem eutanazji i wspomaganego samobójstwa dotyka fundamentów prawa międzynarodowego dotyczącego ochrony życia i godności osoby ludzkiej. Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych nakłada na państwa obowiązek ochrony prawa do życia osób szczególnie narażonych. Tymczasem francuska ustawa przesuwa granicę prawa do życia, traktując cierpienie jako kryterium eliminacji. To ważny sygnał także dla Polski i innych krajów europejskich, bo pokazuje, że legalizacja eutanazji nie pozostaje bez reakcji społeczności międzynarodowej – zauważa Julia Książek z Centrum Prawa Międzynarodowego Ordo Iuris.