1
Podczas ostatniej sesji Zgromadzenia Ogólnego ONZ działalność rozpoczęła Koalicja Społeczeństwa Obywatelskiego na rzecz Deklaracji Konsensusu Genewskiego, skupiająca 111 organizacji z 32 państw, w tym Instytut Ordo Iuris.
2
Sama Deklaracja, przyjęta w 2020 roku, potwierdza, że nie istnieje międzynarodowe prawo do aborcji ani obowiązek jej finansowania lub ułatwiania przez państwa.
3
Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości potwierdził w 2026 roku, że stanowiska komitetów ONZ nie są wiążącą wykładnią traktatów.
4
Polska wycofała poparcie dla Deklaracji w 2025 roku, jednak pięć polskich organizacji społecznych weszło w skład Koalicji.
14 września, na początku 81. sesji Zgromadzenia Ogólnego ONZ w Nowym Jorku, działalność rozpoczęła Koalicja Społeczeństwa Obywatelskiego na rzecz Deklaracji Konsensusu Genewskiego (Civil Society for the Geneva Consensus Declaration), skupiająca 111 organizacji z 32 państw. Jej celem jest wspieranie rządów, które podpisały Deklarację Konsensusu Genewskiego, w promowaniu ochrony życia, rodziny i zdrowia kobiet w polityce krajowej oraz na forum ONZ. 23 września do samej Deklaracji przystąpiły Honduras, Trynidad i Tobago oraz Algieria, przez co liczba jej sygnatariuszy wzrosła do 46. Członkiem Koalicji jest Instytut Ordo Iuris, natomiast Polska, jeden z pierwotnych sygnatariuszy Deklaracji, pozostaje poza nią od 2025 roku.
Czym jest Deklaracja Konsensusu Genewskiego?
Deklaracja Konsensusu Genewskiego w sprawie promowania zdrowia kobiet i wzmacniania rodziny jest międzynarodowym dokumentem o charakterze politycznym, przyjętym z inicjatywy ówczesnej amerykańskiej administracji w październiku 2020 roku. Współinicjatorami, obok Stanów Zjednoczonych, były Brazylia, Egipt, Węgry, Indonezja i Uganda. W dniu podpisania Deklarację poparło ponad 30 państw. Następnie przekazano ją Sekretarzowi Generalnemu ONZ i rozpowszechniono jako oficjalny dokument Zgromadzenia Ogólnego o sygnaturze A/75/626.
Deklaracja opiera się na czterech zasadach: zapewnieniu kobietom realnej poprawy zdrowia i warunków rozwoju, ochronie życia na wszystkich jego etapach, obronie rodziny jako podstawowej komórki społeczeństwa oraz współpracy w całym systemie ONZ na rzecz tych wartości, przy pełnym poszanowaniu suwerennych prerogatyw państw w dziedzinie polityki społecznej. Dokument nie jest wiążącą umową międzynarodową. Organizacje wspierające Deklarację wskazują jednak, że utrwala ona stanowisko państw sygnatariuszy w oficjalnym akcie ONZ, co ma znaczenie dla pracy dyplomatów, polityków oraz badaczy.
W imieniu Polski poparcie dla Deklaracji wyraził 22 października 2020 roku minister spraw zagranicznych Zbigniew Rau. W uroczystości uczestniczył także przedstawiciel Instytutu Ordo Iuris, zaproszony bezpośrednio przez amerykański Departament Zdrowia. 29 kwietnia 2021 roku Instytut, wspólnie z organizacjami prorodzinnymi z regionu Trójmorza, zorganizował międzynarodową konferencję poświęconą Deklaracji, w której wzięli udział m.in. przedstawiciele rządów Polski, Brazylii i Słowacji.
Koalicja organizacji pozarządowych
Nowo powołana Koalicja ma upowszechniać wiedzę o Deklaracji wśród podmiotów społecznych i rządów państw członkowskich ONZ. Jej inicjatorzy podkreślają, że środowiska społeczeństwa obywatelskiego współpracowały z rządami przy promowaniu dokumentu i pozyskiwaniu kolejnych sygnatariuszy już od 2020 roku, a powstała struktura ma nadać tej współpracy sformalizowany charakter. Ma ona także wspierać państwa sygnatariuszy we wdrażaniu zasad Deklaracji w polityce krajowej oraz w pracach systemu ONZ.
Pracami Koalicji kieruje Komitet Sterujący (Steering Committee), w którego skład wchodzi sześć organizacji: Center for Family and Human Rights (C-Fam), Family Watch International, Heritage Foundation, Alliance Defending Freedom, Global Center for Human Rights oraz Institute for Women’s Health. Komitet rozpatruje wnioski o członkostwo, które można składać przez stronę internetową prowadzoną we wszystkich językach urzędowych ONZ. Członkowie mogą współorganizować wydarzenia i przyłączać się do oświadczeń wygłaszanych w imieniu Koalicji podczas oficjalnych posiedzeń ONZ. Zgodnie z przyjętymi zasadami współpracują oni wyłącznie w zakresie celów Deklaracji i nie muszą podzielać poglądów w innych sprawach społecznych czy geopolitycznych.
Oprócz Instytutu Ordo Iuris z Polski do Koalicji należą Fundacja Jeden z Nas, Human Life International Polska, Polska Federacja Ruchów Obrony Życia oraz Proelio Group. Wśród członków jest również amerykańskie Eagle Forum, założone przez nieżyjącą już konserwatywną działaczkę Phyllis Schlafly. Jego prezes Kris Ullman, uzasadniając przystąpienie, wskazała na szkody wyrządzane przez aborcję i ideologię gender. Zadaniem uczestników Koalicji jest przekonywanie rządów swoich państw do podpisania Deklaracji, a w państwach, które już to zrobiły, zabieganie o przyjmowanie przepisów i polityk zgodnych z jej priorytetami. 23 września Koalicja zorganizowała pierwsze w historii wydarzenie towarzyszące Zgromadzeniu Ogólnemu ONZ poświęcone wyłącznie Deklaracji.
Deklaracja jako akt tzw. miękkiego prawa
Deklaracja nie ustanawia nowych zobowiązań, lecz przywołuje standardy zawarte w dokumentach międzynarodowych oraz w traktatach. Odwołuje się m.in. do art. 6 ust. 1 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych z 1966 roku, który gwarantuje każdej istocie ludzkiej przyrodzone prawo do życia, do Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, uznającej rodzinę za naturalną i podstawową komórkę społeczeństwa, oraz do preambuły Deklaracji Praw Dziecka z 1959 roku, wskazującej na potrzebę ochrony prawnej dziecka także przed urodzeniem. Przywołuje również Program Działania Międzynarodowej Konferencji na temat Ludności i Rozwoju z Kairu z 1994 roku. Zgodnie z nim aborcja w żadnym wypadku nie powinna być promowana jako metoda planowania rodziny, a regulacje w tym zakresie należą do kompetencji państw. Na tej podstawie sygnatariusze stanowczo podkreślają, iż nie istnieje międzynarodowe prawo do aborcji oraz że państwa nie mają międzynarodowego obowiązku jej finansowania ani ułatwiania.
Przyjęcie Deklaracji Konsensusu Genewskiego należy odczytywać jako odpowiedź na próby uznania aborcji za prawo człowieka za pośrednictwem instrumentów tzw. miękkiego prawa (soft law), takich jak zalecenia komitetów traktatowych ONZ czy rezolucje przyjmowane w głosowaniu, wbrew woli części państw. Pojęciem tym określa się akty, które nie mają formalnej mocy wiążącej, ale ze względu na autorytet wydających je organów wpływają na ustawodawstwo oraz na praktykę stosowania prawa. Instytut Ordo Iuris od lat wskazuje, że stanowiska komitetów ONZ nie tworzą zobowiązań międzynarodowych. Potwierdził to Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości, który w opinii doradczej z 21 maja 2026 roku uznał, że wypowiedzi organów eksperckich nie są wiążącą wykładnią traktatów, a jedynie środkiem posiłkowym, którego nikt nie ma obowiązku przyjąć. Do kategorii soft law należy również Deklaracja.
Polska poza Deklaracją
Wycofanie się Polski z Deklaracji potwierdziło Ministerstwo Spraw Zagranicznych w piśmie z 9 kwietnia 2025 roku, stanowiącym odpowiedź na wniosek Instytutu Ordo Iuris z 28 lutego. Decyzję w tej sprawie podjął szef resortu bez konsultacji z organizacjami społecznymi. Instytut wyraził wówczas zaniepokojenie zarówno samym odejściem od inicjatywy, jak i brakiem przejrzystości tego kroku. Ponieważ Deklaracja nie jest umową międzynarodową, zarówno jej poparcie, jak i wycofanie nie podlegały procedurze ratyfikacyjnej, lecz zależały wyłącznie od decyzji rządu. W efekcie jedynym państwem Unii Europejskiej wśród sygnatariuszy pozostają Węgry. Zasady dokumentu mają przy tym swoje odpowiedniki w Konstytucji RP, która w art. 38 zapewnia każdemu człowiekowi prawną ochronę życia, a w art. 18 obejmuje ochroną i opieką państwa małżeństwo, rodzinę, macierzyństwo i rodzicielstwo. Jednocześnie pięć polskich organizacji, w tym Ordo Iuris, weszło w skład Koalicji, deklarując dalsze wspieranie zasad Deklaracji.
– Powstanie Koalicji Społeczeństwa Obywatelskiego na rzecz Deklaracji Konsensusu Genewskiego jest kolejnym przykładem konsolidacji środowisk, które na poziomie międzynarodowym działają na rzecz ochrony życia ludzkiego i rodziny. Wpisuje się ono w szerszy proces, na który składały się m.in. podpisanie samej Deklaracji w 2020 roku, inicjatywy regionalne, takie jak konferencja zorganizowana przez Instytut Ordo Iuris w 2021 roku, a także poparcie przez 48 państw zgłoszonej w 2025 roku poprawki zmierzającej do usunięcia z rezolucji ONZ dotyczącej praw dziecka niejednoznacznego pojęcia „zdrowia seksualnego i reprodukcyjnego”. Dotychczas współpraca organizacji społecznych wokół Deklaracji miała charakter nieformalny i zależała w dużej mierze od aktywności poszczególnych rządów. Nowa struktura, skupiająca ponad sto podmiotów z kilkudziesięciu państw, daje im możliwość wspólnego występowania na forum ONZ, w tym przedstawiania oświadczeń podczas oficjalnych posiedzeń. Ma to szczególne znaczenie w sytuacji, gdy komitety traktatowe i inne organy systemu Narodów Zjednoczonych formułują stanowiska przedstawiające aborcję jako prawo człowieka. Skonsolidowany głos organizacji społecznych może wzmocnić pozycję państw sprzeciwiających się takiej interpretacji i przypominać o stanowisku państw, które te traktaty przyjęły. Udział polskich organizacji w Koalicji pokazuje zarazem, że mimo wycofania się rządu z Deklaracji polskie środowiska społeczne pozostają aktywnym uczestnikiem tej współpracy – komentuje Patryk Ignaszczak z Centrum Prawa Międzynarodowego Ordo Iuris.
Zobacz też:
- Argentyna dołączyła do Deklaracji Konsensusu Genewskiego. Międzynarodowa koalicja prolife coraz większa
- Rada Praw Człowieka ONZ: 26 państw Unii Europejskiej skrytykowało raport ws. ochrony macierzyństwa. Włochy jedynym państwem UE, które nie przyłączyło się do stanowiska
- Sprzeciw wobec „prawa do aborcji” i „praw reprodukcyjnych”. Stanowisko USA w sprawie dokumentów ONZ
- Nowa dynamika w globalnej ochronie życia. Prezes Ordo Iuris na konferencji w Waszyngtonie
- Aborcja i surogacja naruszają prawa kobiet – stanowisko Ordo Iuris dla ONZ
Źródło zdjęcia okładkowego: iStock
