Wyścig o fotel Dyrektora Generalnego WHO. Reforma organizacji czy dalsze poszerzanie jej kompetencji?

---

29 października WHO ogłosiła listę siedmiu kandydatów na Dyrektora Generalnego zgłoszonych przez państwa członkowskie. Kadencja obecnego Dyrektora – Tedroas Adhanoma Ghebreyesusa upływa w sierpniu 2027 roku. Ponieważ pełni on ten urząd już drugą kadencję, nie może ubiegać się o reelekcję. Nowego Dyrektora Generalnego WHO wybierze Światowe Zgromadzenie Zdrowia w maju 2027 roku. 24 kwietnia 2026 roku Ghebreyesus wystosował do państw członkowskich list, w którym zachęcał je do zgłaszania kandydatur na to stanowisko, otwierając tym samym procedurę wyboru swego następcy.

Wybór ten ma znaczenie wykraczające daleko poza samą Światową Organizację Zdrowia. Dyrektor Generalny kieruje Sekretariatem, przygotowuje budżet WHO i sprawuje zwierzchnictwo nad biurami regionalnymi, ale jego rola nie ogranicza się do zarządzania skomplikowaną strukturą organizacji. Kieruje on również działaniami WHO w obszarach budzących poważne kontrowersje. WHO wydaje między innymi wytyczne dotyczące tzw. zdrowia i praw seksualnych oraz reprodukcyjnych. Wytyczne w sprawie aborcji z 2022 roku, których drugie wydanie ukazało się w 2025 roku, zalecają między innymi pełną dekryminalizację aborcji, dopuszczenie jej na żądanie i zniesienie wymogu zgody rodziców w przypadku małoletnich. Europejskie Biuro Regionalne WHO jest z kolei współautorem standardów edukacji seksualnej, które od lat budzą sprzeciw wielu rodziców i środowisk konserwatywnych. Do Dyrektora Generalnego należy także decyzja o stwierdzeniu stanu zagrożenia zdrowia publicznego o zasięgu międzynarodowym, z którą wiążą się zalecenia kierowane do państw (art. 12 i art. 15 Międzynarodowych Przepisów Zdrowotnych). Choć wszystkie te dokumenty i zalecenia mają charakter niewiążący, są wykorzystywane jako istotny punkt odniesienia w debatach nad prawem i polityką państw członkowskich. Od osoby, która obejmie ten urząd, w znacznej mierze zależeć będzie zatem kierunek działań WHO w najbliższych latach. Dlatego też przyjrzenie się kandydatom ubiegającym się o to stanowisko ma istotne znaczenie również z perspektywy Polski.

Procedura wyboru Dyrektora Generalnego WHO

Na mocy art. 31 Konstytucji WHO, Dyrektora Generalnego powołuje Światowe Zgromadzenie Zdrowia na wniosek Rady Wykonawczej, pod której zwierzchnictwem działa on następnie jako główny urzędnik techniczny i administracyjny organizacji. Rada Wykonawcza, złożona z 34 przedstawicieli państw członkowskich wybieranych na trzyletnią kadencję, jest organem wykonawczym Zgromadzenia, który wprowadza w życie jego decyzje i politykę. Z polskiej perspektywy warto odnotować, iż w latach 2024–2027 w Radzie zasiada przedstawicielka Polski, dyrektor Departamentu Współpracy Międzynarodowej Ministerstwa Zdrowia Katarzyna Drążek-Laskowska. Polska weźmie więc bezpośredni udział w wyłonieniu kandydatów, spośród których Zgromadzenie wybierze nowego Dyrektora Generalnego. Wspomniany art. 31 Konstytucji WHO jednocześnie powierza Zgromadzeniu określenie szczegółowych zasad wyboru Dyrektora Generalnego. W tym kontekście, spośród szeregu dokumentów regulujących tę procedurę, szczególnie istotna jest uchwała WHA65.15. Określa ona sposób nominowania kandydatów przez Radę Wykonawczą, kryteria, jakie powinni oni spełniać, oraz zasady mające zapewnić przejrzystość i uczciwość całego procesu. Kadencja Dyrektora Generalnego trwa pięć lat i może zostać odnowiona tylko raz.

Kandydatów zgłaszają państwa członkowskie, przy czym kandydat nie musi być obywatelem państwa zgłaszającego. Powinien natomiast spełniać kryteria określone w uchwale WHA65.15, w tym posiadać wykształcenie lub przygotowanie w dziedzinie zdrowia publicznego, doświadczenie w obszarze zdrowia międzynarodowego oraz kompetencje przywódcze i menedżerskie. W obecnej procedurze zgłoszenia przyjmowano do 24 września 2026 roku. Na liście kandydatów znaleźli się: Hanan Mohammed Al-Kuwari (Katar), Hanan Balkhy (Arabia Saudyjska), Hans Henri P. Kluge (Belgia), María P. Neira (Hiszpania), Budi Gunadi Sadikin (Indonezja), Li Song (Chiny) oraz Gevorg Tamamyan (Botswana).

Po publicznym forum kandydatów w Genewie (18–19 listopada 2026 roku) kandydatury rozpatrzy 34-osobowa Rada Wykonawcza na początku 2027 roku. Rada najpierw sprawdza, czy kandydaci spełniają kryteria, następnie w tajnym głosowaniu ogranicza ich liczbę do pięciu, przeprowadza z nimi rozmowy i ostatecznie wskazuje najwyżej trzech kandydatów. Wyboru dokona Światowe Zgromadzenie Zdrowia w maju 2027 roku w tajnym głosowaniu. W pierwszych turach wymagana jest większość dwóch trzecich państw obecnych i głosujących. Jeśli żaden kandydat jej nie uzyska, próg jest stopniowo obniżany aż do zwykłej większości. Nowy Dyrektor Generalny obejmie urząd 16 sierpnia 2027 roku.

Kim są kandydaci do objęcia najwyższego stanowiska w międzynarodowej ochronie zdrowia?

O stanowisko Dyrektora Generalnego WHO ubiega się siedmiu kandydatów, zarówno wieloletnich pracowników organizacji, jak i osób spoza jej struktur. Po wystąpieniu Stanów Zjednoczonych i Argentyny WHO zmaga się ze znacznymi problemami finansowymi, dlatego większość kandydatów zapowiada jej reformę.

Jedną z najbardziej doświadczonych kandydatek jest dr Hanan Mohammed Al-Kuwari, w latach 2016–2024 minister zdrowia publicznego Kataru, a obecnie doradca premiera tego kraju. Z wykształcenia jest specjalistką w zakresie zarządzania w ochronie zdrowia (doktorat na Brunel University w Wielkiej Brytanii). Można uznać ją za osobę dobrze obeznaną ze strukturami i zasadami działania WHO, jako że w latach 2023–2026 zasiadała w Radzie Wykonawczej jako przedstawicielka Kataru, a w latach 2023–2024 jej przewodniczyła. W ostatnim czasie była wiceprzewodniczącą Biura Międzyrządowej Grupy Roboczej (Intergovernmental Working Group), a więc gremium odpowiedzialnego za prace nad tzw. załącznikiem PABS (Pathogen Access and Benefit-Sharing) do Traktatu pandemicznego, które nadal nie zostały zakończone.

Al-Kuwari w dokumentach dostępnych na stronie WHO zapowiada, iż jej priorytetami będą odbudowa zaufania do WHO jako niezależnego autorytetu w dziedzinie zdrowia, zapewnienie organizacji stabilnego finansowania, skuteczniejsze działanie w państwach członkowskich oraz przygotowanie WHO na przyszłe wyzwania. Kandydatka nie zamierza przy tym ograniczać roli organizacji. Przeciwnie, chce WHO „silniejszej i lepiej finansowanej”, co w praktyce oznacza m.in. podniesienie obowiązkowych składek państw członkowskich do połowy budżetu podstawowego najpóźniej do 2031 roku.

Katarska polityk deklaruje, iż po uzgodnieniu załącznika dotyczącego systemu PABS uczyni wdrażanie Traktatu pandemicznego priorytetem swojej kadencji. Uznaje też zmiany klimatu za „nadzwyczajne zagrożenie dla zdrowia” i domaga się, by zdrowie było „centralnym filarem negocjacji klimatycznych”. Niepokój może budzić zapowiedź „systematycznej odpowiedzi na informacje wprowadzające w błąd” (misinformation) w kontekście szczepień, której zakresu i form kandydatka nie precyzuje.

Jednocześnie w jej programie można znaleźć postulaty zasługujące na uwagę. Al-Kuwari chce objąć wymogami przejrzystości także wytyczne wydawane w sytuacjach nadzwyczajnych, które w czasie pandemii COVID-19 budziły szczególne kontrowersje, oraz powierzyć Niezależnemu Eksperckiemu Komitetowi Doradczemu ds. Nadzoru także ocenę bezstronności doradztwa naukowego WHO, przy czym jego ustalenia miałyby być publikowane w całości. Deklaruje też poszanowanie roli państw członkowskich w zarządzaniu organizacją „w ramach obowiązującej Konstytucji”. Charakterystyczne jest również to, że pisząc o zdrowiu kobiet, wspomina o zdrowiu matek i zdrowiu reprodukcyjnym, ale nie posługuje się językiem odnoszącym się do tzw. praw seksualnych i reprodukcyjnych. Warto także odnotować, że w artykule opublikowanym na portalu „Health Policy Watch” w drugiej połowie października bieżącego roku zwraca się uwagę, iż jej kandydatura może być problematyczna dla państw o liberalnym podejściu do kwestii tzw. praw seksualnych i reprodukcyjnych. Autor podkreśla, że Al-Kuwari jest ceniona za działania na rzecz zdrowia matek i dzieci, ale jako kandydatka konserwatywnego Kataru będzie musiała przekonać te państwa, że wytyczne WHO dotyczące m.in. dostępu do aborcji i antykoncepcji pozostaną wolne od presji politycznej ze strony jej kraju.

Z tego samego regionu pochodzi dr Hanan Balkhy, saudyjska pediatra i specjalistka chorób zakaźnych. Od 2024 roku jest dyrektorem regionalnym WHO dla regionu wschodniośródziemnomorskiego jako pierwsza kobieta na tym stanowisku. Wcześniej była zastępcą Dyrektora Generalnego WHO (Assistant Director-General) ds. oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe.

Balkhy zapowiada, iż jej priorytetami będą odbudowa wiarygodności WHO, gotowość organizacji do reagowania na kryzysy zdrowotne oraz realizacja powszechnego dostępu do opieki zdrowotnej. Wątpliwości może budzić zapowiedź traktowania przeciwdziałania „informacjom wprowadzającym w błąd” (misinformation) jako „strategicznego obowiązku w dziedzinie zdrowia publicznego”, realizowanego m.in. we współpracy z platformami cyfrowymi. Podobnie jak Al-Kuwari deklaruje wdrażanie zmienionych Międzynarodowych Przepisów Zdrowotnych i Traktatu pandemicznego. Jednocześnie kandydatka podkreśla, iż WHO powinna wzmacniać, a nie ograniczać przywództwo państw, a jej wytyczne powinny być przyjmowane przez państwa na zasadzie zaufania, nie obowiązku.

Najbardziej doświadczonym kandydatem z perspektywy struktur samej organizacji jest dr Hans Henri P. Kluge, zgłoszony przez Belgię. Ten urodzony w 1968 roku lekarz, absolwent Katolickiego Uniwersytetu w Leuven, pracował m.in. dla Lekarzy bez Granic w Liberii i Somalii, a od 1999 roku jest związany z WHO. Kierował programami walki z gruźlicą w Rosji i Mjanmie, a od 2009 roku pracuje w Europejskim Biurze Regionalnym WHO w Kopenhadze. W 2019 roku został wybrany na dyrektora regionalnego dla Europy, a w 2024 roku uzyskał reelekcję.

W swoim programie wyborczym Kluge przedstawia się jako „największy orędownik WHO, a zarazem jej najszczerszy krytyk”. Organizację opisuje jako przeciążoną, nadmiernie zbiurokratyzowaną i rozproszoną, dlatego proponuje przeniesienie części kompetencji i środków z Genewy do biur krajowych i regionalnych oraz przegląd metod pracy organów zarządzających. Wśród priorytetów wymienia zdrowie matek i dzieci, choroby zakaźne i niezakaźne oraz powszechny dostęp do opieki zdrowotnej. Należy jednak zwrócić uwagę, iż jako wieloletni współpracownik obecnego Dyrektora Generalnego Kluge współtworzył struktury, które obecnie zapowiada reformować.

O belgijskim lekarzu zrobiło się głośno w 2025 roku, kiedy to w połowie czerwca, jako dyrektor Europejskiego Biura Regionalnego WHO, spotkał się z rosyjskim ministrem spraw zagranicznych Siergiejem Ławrowem w Moskwie. Wydarzenie to, w związku z trwającą agresją Rosji na Ukrainę, wywołało liczne kontrowersje. Mychajło Raducki, polityk i deputowany do Rady Najwyższej Ukrainy, cytowany przez portal „Ukraińska Prawda”, w reakcji na tę sytuację stwierdził, że „to nie jest jedynie sygnał dyplomatyczny, lecz działanie podważające wspólne stanowisko społeczności międzynarodowej w sprawie izolowania państwa agresora”. Krytycznie do wizyty odniosła się również estońska minister spraw społecznych Karmen Joller, która, jak relacjonował portal POLITICO, oceniła, iż wizyta urzędnika WHO w Rosji grozi legitymizacją reżimu, który świadomie atakuje wartości, jakich ta organizacja międzynarodowa ma bronić.

Drugą kandydatką z regionu europejskiego jest dr María P. Neira, zgłoszona przez Hiszpanię. Urodzona w 1962 roku w Asturii, ukończyła medycynę na Uniwersytecie w Oviedo, a następnie specjalizowała się w endokrynologii w Paryżu. Pracowała m.in. dla Lekarzy bez Granic w Salwadorze i Hondurasie oraz jako doradca ministerstwa zdrowia Mozambiku. Z WHO związała się w 1993 roku. W latach 2002–2005 pełniła funkcję wiceminister zdrowia Hiszpanii oraz pierwszej przewodniczącej Hiszpańskiej Agencji Bezpieczeństwa Żywności. Następnie, w latach 2005–2025, kierowała Departamentem Środowiska, Zmian Klimatu i Zdrowia WHO.

Program Neiry koncentruje się na profilaktyce pierwotnej i tzw. zdrowiu planetarnym. Kandydatka proponuje, by WHO wykorzystywała swój autorytet normatywny do oceny wpływu na zdrowie inwestycji w sektorach takich jak energetyka, rolnictwo, transport czy planowanie przestrzenne. Wątpliwości może budzić tak szerokie rozumienie mandatu organizacji, które w praktyce oznaczałoby rozszerzenie oddziaływania WHO na obszary polityki gospodarczej, w których decyzje należą do państw. Jednocześnie warto odnotować, iż wśród „nietradycyjnych zagrożeń dla zdrowia”, które ma wykrywać komórka, jaką zapowiada utworzyć w pierwszych stu dniach urzędowania, wymienia ona spadek dzietności na świecie.

Najbardziej nietypowym kandydatem jest Budi Gunadi Sadikin, zgłoszony przez Indonezję. Urodzony w 1964 roku, z wykształcenia fizyk jądrowy, przez blisko trzy dekady pracował w sektorze bankowym i przedsiębiorstwach państwowych, m.in. jako prezes Banku Mandiri. Od grudnia 2020 roku jest ministrem zdrowia Indonezji. W przeciwieństwie do pozostałych kandydatów przed wejściem do rządu nie miał za sobą kariery w medycynie ani w ochronie zdrowia.

W swoim programie zatytułowanym „Healthy Long Lives for All” Sadikin stawia na wzmocnienie krajowych systemów ochrony zdrowia oraz rozwój regionalnej produkcji szczepionek i testów diagnostycznych. Podczas World Health Summit w Berlinie podkreślał natomiast, iż WHO zajmuje się zbyt wieloma sprawami i powinna powrócić do dwóch podstawowych funkcji wynikających z Konstytucji, a więc ustalania norm i standardów opartych na dowodach naukowych oraz pełnienia roli forum współpracy państw. Z perspektywy suwerenności państw szczególnie istotne jest jego stanowisko w sprawie tzw. zdrowia seksualnego i reprodukcyjnego. Odnosząc się w rozmowie z „Health Policy Watch” do napięcia między konserwatywnym ustawodawstwem Indonezji, które m.in. ogranicza dostęp do aborcji, a oczekiwaniami państw liberalnych, Sadikin stwierdził, iż WHO powinna ustalać standardy oparte na dowodach naukowych, jednak ich wdrażanie „musi pozostawać w granicach prawa i polityki krajowej każdego państwa członkowskiego”.

Kolejną kandydatką jest dr Li Song, zgłoszona przez Chińską Republikę Ludową. Song to lekarka kształcona na Uniwersytecie Pekińskim i Harvardzie, która do końca września kierowała Departamentem Zdrowia Kobiet i Dzieci w chińskiej Narodowej Komisji Zdrowia. Jak podaje AFP, uczestniczyła w przygotowaniu szeregu chińskich regulacji z zakresu zdrowia kobiet i dzieci, w tym dotyczących diagnostyki prenatalnej i technik wspomaganego rozrodu. W dostępnych źródłach brak jak dotąd szczegółowego programu wyborczego kandydatki. Pekin uzasadnia jej kandydaturę budowaniem „wspólnoty zdrowia dla całej ludzkości” i poparciem dla multilateralizmu.

Na uwagę zasługuje kontekst tej nominacji: po wystąpieniu Stanów Zjednoczonych Chiny stały się największym płatnikiem obowiązkowych składek do WHO, a zdaniem ekspertów, zgłoszenie chińskiej kandydatki ma na celu zapełnienie luki po Waszyngtonie. Prof. Lawrence Gostin z Uniwersytetu Georgetown ocenił, iż po pandemii COVID-19 nie ma na świecie przyzwolenia na chińskiego kandydata na to stanowisko, a jego wybór utrudniłby powrót USA do organizacji.

Najmłodszym kandydatem jest urodzony w 1987 roku dr Gevorg Tamamyan, ormiański onkolog i hematolog dziecięcy, profesor Erywańskiego Państwowego Uniwersytetu Medycznego. W latach 2019–2024 kierował Centrum Nowotworów i Chorób Krwi u Dzieci w Armenii, a obecnie przewodniczy m.in. azjatyckiemu oddziałowi Międzynarodowego Towarzystwa Onkologii Dziecięcej (SIOP Asia). Co warto odnotować, jego kandydaturę zgłosiła nie Armenia, lecz Botswana. Jest to jedyne w tej procedurze zgłoszenie kandydata przez państwo z innego regionu niż region jego pochodzenia.

Tamamyan przedstawia się jako kandydat spoza struktur WHO. Zapowiada przyspieszenie rekrutacji w organizacji, ograniczenie zadań pozbawionych finansowania oraz przekształcenie Fundacji WHO w instrument masowego finansowania przez darczyńców indywidualnych. Na uwagę zasługuje deklaracja, iż w pierwszych stu dniach urzędowania odwiedzi Stany Zjednoczone i Argentynę, aby zachęcić je do powrotu do organizacji, a także zapewnienie, iż ewentualne ograniczanie zakresu działań WHO nie może być jednostronną decyzją Dyrektora Generalnego, lecz musi odbywać się w porozumieniu z państwami członkowskimi. Wątpliwości może natomiast budzić jego wypowiedź podczas World Health Summit w Berlinie, zgodnie z którą WHO powinna pomagać państwom także w sprawach wykraczających poza jej mandat.

Podsumowanie

Dokonując oceny przedstawionych kandydatur, należy zwrócić uwagę, że choć większość kandydatów zapowiada reformę WHO, nie zawsze oznacza ona ograniczenie roli organizacji. W niektórych przypadkach postulowane zmiany mogą wręcz prowadzić do jej wzmocnienia, m.in. poprzez wdrażanie Traktatu pandemicznego czy przeciwdziałanie „informacjom wprowadzającym w błąd”. Na tym tle najdalej idzie stanowisko Budiego Gunadiego Sadikina, który podkreśla konieczność poszanowania prawa krajowego państw członkowskich. Podobne podejście, zakładające wzmacnianie krajowego przywództwa zamiast jego zastępowania, można jednak dostrzec również w programie Hanan Balkhy. Więcej informacji na temat poglądów kandydatów przyniesie zaplanowane na 18–19 listopada forum w Genewie. Wybór nowego Dyrektora Generalnego ma szczególne znaczenie, ponieważ będzie on kierował WHO w nowych i trudnych realiach, naznaczonych wystąpieniem Stanów Zjednoczonych z organizacji, jej problemami finansowymi oraz toczącą się debatą o suwerenności państw i granicach kompetencji organizacji międzynarodowych.

Patryk Ignaszczak – analityk Centrum Prawa Międzynarodowego Ordo Iuris

Zobacz też:

• Liberalna lewica zablokowała wysłuchanie o WHO w litewskim Sejmie – powód: udział Ordo Iuris
• Międzynarodowe Przepisy Zdrowotne wchodzą w życie, prace nad uzupełnieniem Traktatu pandemicznego kontynuowane
• Polska a traktat pandemiczny. Na wniosek Ordo Iuris Ministerstwo Zdrowia ujawnia kulisy prac nad dokumentem WHO
• Traktat WHO niepozbawiony kontrowersyjnych postanowień. Analiza Ordo Iuris
• Światowa Organizacja Zdrowia wymaga reformy. Raport Ordo Iuris

Źródło zdjęcia okładkowego: iStock