Informujemy, że Pani/Pana dane osobowe są przetwarzane przez Fundację Instytut na Rzecz Kultury Prawnej Ordo Iuris z siedzibą w Warszawie przy ul. Zielnej 39, kod pocztowy 00-108 (administrator danych) w ramach utrzymywania stałego kontaktu z naszą Fundacją w związku z jej celami statutowymi, w szczególności poprzez informowanie o organizowanych akcjach społecznych. Podstawę prawną przetwarzania danych osobowych stanowi art. 6 ust. 1 lit. f rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (RODO).

Podanie danych jest dobrowolne, niemniej bez ich wskazania nie jest możliwa realizacja usługi newslettera. Informujemy, że przysługuje Pani/Panu prawo dostępu do treści swoich danych osobowych, ich sprostowania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania, prawo do przenoszenia danych, prawo wniesienia sprzeciwu wobec ich przetwarzania, a także prawo do wniesienia skargi do organu nadzorczego.

Korzystanie z newslettera jest bezterminowe. W każdej chwili przysługuje Pani/Panu prawo do wniesienia sprzeciwu wobec przetwarzania danych osobowych. W takim przypadku dane wprowadzone przez Pana/Panią w procesie rejestracji zostaną usunięte niezwłocznie po upływie okresu przedawnienia ewentualnych roszczeń i uprawnień przewidzianego w Kodeksie cywilnym.

Do Pani/Pana danych osobowych mogą mieć również dostęp podmioty świadczące na naszą rzecz usługi w szczególności hostingowe, informatyczne, drukarskie, wysyłkowe, płatnicze. prawnicze, księgowe, kadrowe.

Podane dane osobowe mogą być przetwarzane w sposób zautomatyzowany, w tym również w formie profilowania. Jednak decyzje dotyczące indywidualnej osoby, związane z tym przetwarzaniem nie będą zautomatyzowane.

W razie jakichkolwiek żądań, pytań lub wątpliwości co do przetwarzania Pani/Pana danych osobowych prosimy o kontakt z wyznaczonym przez nas Inspektorem Ochrony Danych pisząc na adres siedziby Fundacji: ul. Zielna 39, 00-108 Warszawa, z dopiskiem „Inspektor Ochrony Danych” lub na adres poczty elektronicznej [email protected]

Przejdź do treści
PL | EN
Facebook Twitter Youtube

Memorandum ws. obowiązku stosowania wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 22 października 2020 r. w sprawie K 1/20

Data publikacji: 02.02.2021

 

22 października 2020 r. Trybunał Konstytucyjny wydał wyrok w sprawie K 1/20, zgodnie z którym art. 4a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży („ustawa o planowaniu rodziny”)[1], dopuszczający przerywanie ciąży, w sytuacji gdy badania prenatalne lub inne przesłanki medyczne wskazują na duże prawdopodobieństwo ciężkiego i nieodwracalnego upośledzenia płodu albo nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu, jest niezgodny z polską Konstytucją[2]. Publikacja wyroku w Dzienniku Ustaw nastąpiła 27 stycznia 2021 r. i od tego momentu ww. przepis ustawy o planowaniu rodziny traci moc obowiązującą, w związku z czym nie może być dalej stosowany. W praktyce oznacza to, że obecnie wszelkie przypadki przerywania ciąży, które nie wiążą się z zagrożeniem życia lub zdrowia jego matki, bądź też ciąży niebędącej skutkiem czynu zabronionego, skutkują odpowiedzialnością karną na podstawie art. 152 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny[3]. Jest to równoznaczne z podniesieniem standardu ochrony życia ludzkiego oraz wykluczeniem dyskryminujących praktyk polegających na wyjęciu spod tej ochrony dzieci w prenatalnym stadium rozwoju podejrzanych o niepełnosprawność lub ciężką i nieodwracalną chorobę zagrażającą ich życiu.

Z uwagi na to, że w przestrzeni publicznej powielane są wprowadzające w błąd informacje czy wręcz groźby, nawołujące do niestosowania się do rozstrzygnięcia Trybunału Konstytucyjnego przez placówki służby zdrowia i świadczenia usług przerywania ciąży na podstawie nieobowiązującego już art. 4a ust. 1 pkt 2 ustawy o planowaniu rodziny, Instytut na rzecz Kultury Prawnej Ordo Iuris przygotował niniejsze stanowisko, przedstawiające prawdziwe, wynikające z obowiązujących przepisów skutki wyroku TK z 22 października 2020 r. w sprawie K 1/20. Ufamy, że będzie ono realnym wsparciem merytorycznym w przypadku możliwych nacisków zarówno na Dyrekcję, jak i personel Szpitala, aby zapewnić dostęp do aborcji na podstawie uchylonego przepisu ustawy o planowaniu rodziny, skutkujący narażeniem się personelu medycznego na odpowiedzialność prawną.

  1. Wyrok Trybunału jest ostateczny i ma moc powszechnie obowiązującą

Wbrew argumentom podnoszonym przez niektórych zwolenników dotychczasowego kształtu, a nawet liberalizacji ustawy o planowaniu rodziny, rozstrzygnięcie Trybunału Konstytucyjnego z 22 października 2020 r. w sprawie K 1/20 nie jest „oświadczeniem”, lecz stanowi wyrok w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej, który zgodnie z art. 190 ust. 1 Konstytucji RP ma moc powszechnie obowiązującą i jest ostateczny. Oznacza to, że obowiązek jego respektowania dotyczy każdej jednostki i każdej instytucji, a ponadto nie istnieje żaden mechanizm prawny pozwalający na zmianę czy uchylenie takiego orzeczenia.

Pragniemy podkreślić, że bez znaczenia dla mocy obowiązującej wyroku Trybunału z 22 października 2020 r. są również zarzuty dotyczące orzekającego w nim składu sędziowskiego.Wyrok Trybunału Konstytucyjnego w sprawie K 1/20 zapadł bowiem - zgodnie z art. 190 ust. 5 Konstytucji RP - większością głosów składu orzekającego, zatem nawet nieuwzględnienie głosów sędziów, których status jest kwestionowany nie wpłynęłoby na treść wydanego rozstrzygnięcia.

  1. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego zmienia stan prawny w Polsce

Przedstawiane w niektórych mediach wypowiedzi, zgodnie z którymi wyrok Trybunału Konstytucyjnego w sprawie K 1/20 nie wpływa na kształt prawa w Polsce, a przerywanie ciąży w przypadkach podejrzenia ciężkiego i nieodwracalnego upośledzenia dziecka poczętego albo nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu pozostaje legalne, są niezgodne z prawdą, przez co wprowadzają w błąd.Stosownie do art. 190 ust. 3 Konstytucji RP wyroki TK wchodzą w życie z dniem ogłoszenia w Dzienniku Ustaw i w tym samym momencie traci moc obowiązującą akt normatywny uznany za niezgodny z Konstytucją. Nie wymaga to żadnej aktywności prawodawcy (nie jest wymagana derogacja lub zmiana zaskarżonego przepisu – ulega on uchyleniu z mocy samego prawa). Wyrok Trybunału Konstytucyjnego w sprawie K 1/20 został opublikowany w Dzienniku Ustaw 27 stycznia 2021 r., w związku czym w tym dniu przepis dopuszczający przerywanie ciąży z powodu podejrzenia ciężkiego i nieodwracalnego upośledzenia dziecka poczętego albo nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu (art. 4a ust. 1 pkt 2 ustawy o planowaniu rodziny) przestał w Polsce obowiązywać. Podkreślić trzeba przy tym, że w uzasadnieniu wyroku Trybunał wyraźnie stwierdził, że „nie uznał za zasadne skorzystać z uprawnienia, o którym mowa w art. 190 ust. 3 Konstytucji, do określenia innego terminu utraty mocy obowiązującej art. 4a ust. 1 pkt 2 u.p.r., niż termin wejścia w życie wyroku”[4]. Zatem, od 27 stycznia 2021 r. nie jest w Polsce dopuszczalne przerywanie ciąży na podstawie art. 4a ust. 1 pkt 2 ustawy o planowaniu rodziny.

  1. Brak jest podstaw do „ścigania” lekarzy stosujących się do wyroku TK w sprawie K 1/20

Odnosząc się do kolejnej błędnej, jednakże aktualnie rozpowszechnianej informacji o możliwości „ścigania” lekarzy odmawiających przerywania ciąży w przypadkach podejrzenia u dziecka poczętego ciężkiego i nieodwracalnego upośledzenia albo nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu, podkreślamy, że zgodnie z obowiązującym stanem prawnym istnieją podstawy do wszczęcia postępowania karnego, jednak przeciwko tym lekarzom, którzy pomimo utraty mocy obowiązującej art. 4a ust. 1 pkt 2 w ustawy o planowaniu rodziny będą dokonywać aborcji w oparciu o przesłankę eugeniczną. Działanie takie stało się bowiem karalne na mocy art. 152 Kodeksu karnego, przewidującego odpowiedzialność karną za przerwanie ciąży z naruszeniem przepisów ustawy o planowaniu rodziny (w której nie ma już art. 4a ust. 1 pkt 2). Opisana wyżej konsekwencja ogłoszenia wyroku TK z 22 października 2020 r. została wyraźnie sformułowana w treści jego uzasadnienia: „[w]skutek utraty mocy obowiązującej tego przepisu ograniczeniu ulegnie katalog okoliczności legalizujących przerwanie ciąży. Tym samym nastąpi rozszerzenie zakresu znamion czynów zabronionych stypizowanych w art. 152 k.k.”[5].

  1. Aktualne przesłanki dopuszczalności przerywania ciąży

Zwracamy uwagę, że niezgodne z rzeczywistym stanem rzeczy jest powielane w przestrzeni publicznej stanowisko, że obecnie aborcja jest praktycznie w Polsce zakazana. Podkreślić trzeba bowiem, że niezmiennie moc obowiązującą posiadają pozostałe postanowienia art. 4a ust. 1 ustawy o planowaniu rodziny, tj. pkt 1 (przerwanie ciąży jest dopuszczalne, gdy ciąża stanowi zagrożenie dla życia lub zdrowia kobiety ciężarnej) oraz pkt 3 (przerwanie ciąży jest dopuszczalne, gdy zachodzi uzasadnione podejrzenie, że ciąża powstała w wyniku czynu zabronionego). W tym kontekście szczególną uwagę pragniemy zwrócić na treść art. 4a ust. 1 pkt 1 ustawy o planowaniu rodziny, który pozwala na uchylenie prawnej ochrony życia dziecka poczętego w sytuacji, gdy ciąża powoduje zagrożenie dla życia lub zdrowia matki. W celu umożliwienia personelowi Szpitala podejmowania właściwych decyzji w oparciu o tę przesłankę wskazujemy, że dotyczy ona sytuacji stwarzających poważne niebezpieczeństwo utraty przez kobietę życia lub zdrowia. Nie obejmuje natomiast przypadków pogorszenia zdrowia psychicznego matki, na co już w 2008 r. zwracała uwagę E. Zielińska, stwierdzając, że „samo użycie przez ustawodawcę wyrazu «zagrożenie», które należy rozumieć jako wystąpienie niebezpieczeństwa grożącego życiu lub zdrowiu, sugeruje, że chodzi o sytuacje poważnie stwarzające ryzyko utraty zdrowia, a nie o jakieś błahe powody”[6]. Jak wskazuje E. Zielińska: „[i]nnymi słowy „zagrożenia dla zdrowia” w świetle tego przepisu należy interpretować wąsko: jako istnienie choroby, która pogłębi się w przypadku kontynuacji ciąży, a nie tylko jako zagrożenie dobrostanu kobiety ciężarnej, czy wystąpienie dolegliwości towarzyszących normalnie stanowi ciąży”[7]. Jednocześnie zaznaczamy, że na tej podstawie dopuszczalne jest także przerwanie ciąży w przypadku, gdy zagrożenie życia lub zdrowia kobiety ciężarnej jest pochodną choroby lub niepełnosprawności jej dziecka, w takim przypadku bowiem podstawą uchylenia prawnej ochrony życia dziecka nie jest stan jego zdrowia, lecz wynikające z niego zagrożenie dla matki. Podkreślenia wymaga jednak, że ocena takiego ryzyka powinna być każdorazowo dokonywana indywidualnie, niedopuszczalne są natomiast sytuacje posługiwania się z góry przyjętym katalogiem wad czy chorób dzieci poczętych, które miałyby uzasadniać dopuszczalność poświęcenia ich życia. Z drugiej strony należy również pamiętać o tym, że stwierdzenie takiej choroby lub niepełnosprawności dziecka, które matce nie zagraża, nie może już być samoistną podstawą pozbawienia go życia na podstawie art. 4a ust. 1 pkt 1 ustawy o planowaniu rodziny.

W konsekwencji należy uznać, że z jednej strony lekarz jest w pełni uprawniony do interwencji medycznych mających na celu ratowanie życia lub zdrowia matki, z drugiej jednak użyte w przepisach pojęcia „zagrożenie” i „niebezpieczeństwo” wyraźnie wskazują, że sytuacje te nie obejmują dolegliwości zdrowotnych o charakterze psychicznym (np. depresja). Logicznym jest, że interpretacja przeciwna mogłaby prowadzić do nadużyć, wypaczając obowiązującą zasadę prawnej ochrony życia i w rzeczywistości prowadząc w niektórych przypadkach do wykonywania nielegalnej w Polsce aborcji „na życzenie”.

W kontekście omówionej przesłanki dopuszczalności przerywania ciąży w sytuacjach zagrożenia życia lub zdrowia matki podkreślamy wagę koniecznej, indywidualnej, dokonywanej każdorazowo oceny takiego zagrożenia, której efektem ma być poświęcenie życia człowieka znajdującego się w prenatalnej fazie rozwoju. Stanowisko to znajduje odzwierciedlenie w treści paragrafu 2 ust. 1 rozporządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 22 stycznia 1997 r. w sprawie kwalifikacji zawodowych lekarzy, uprawniających do dokonania przerwania ciąży oraz stwierdzania, że ciąża zagraża życiu lub zdrowiu kobiety lub wskazuje na duże prawdopodobieństwo ciężkiego i nieodwracalnego upośledzenia płodu albo nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu[8]: „[w]ystąpienie okoliczności wskazujących, że ciąża stanowi zagrożenie dla życia lub zdrowia kobiety ciężarnej, stwierdza lekarza posiadający tytuł specjalisty w zakresie medycyny właściwej ze względu na rodzaj choroby kobiety ciężarnej”. Tym samym niedopuszczalna z punktu widzenia obowiązującego w Polsce prawa byłaby próba „skatalogowania” przypadków uzasadniających przerwanie ciąży na podstawie art. 4a ust. 1 pkt 1 ustawy o planowaniu rodziny. Indywidualna, rzetelna diagnoza jest warunkiem koniecznym zgodnego z prawem działania w takich sytuacjach.

W tym kontekście przypomnieć należy także, że przy podejmowaniu decyzji o poświęceniu życia dziecka z uwagi na stan zdrowia matki konieczna jest również każdorazowa, indywidualna analiza ryzyka, jakie niesie ze sobą dla kobiety przerwanie ciąży. Oczywistym jest, że nie stanowi ono procedury medycznej neutralnej z perspektywy zdrowotnej i - jak pokazują wyniki badań naukowych - jej przeprowadzenie także może wiązać się z zagrożeniem dla życia lub zdrowia kobiety[9]

Mając na uwadze przedstawione stanowisko dotyczące obowiązku stosowania wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie K 1/20 przez placówki służby zdrowia oraz jego interpretacji, Instytut na rzecz Kultury Prawnej Ordo Iuris zapewnia jednocześnie o gotowości udzielenia Szpitalowi pomocy prawnej w przypadku wystąpienia jakichkolwiek wątpliwości interpretacyjnych, jak również ataków bądź prób wymuszenia na placówce przeprowadzania zabiegów przerywania ciąży niezgodnie z obowiązującymi przepisami ustawy o planowaniu rodziny.

Jednocześnie, zachęcamy do zapoznania się w opracowaną przez Instytut analizą prawną wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 22 października 2020 r., która pozwoli na lepsze zrozumienie motywów i skutków tego rozstrzygnięcia. Analiza dostępna jest na stronie internetowej Instytutu pod adresem: https://ordoiuris.pl/analiza-materialnoprawna-wyroku-trybunalu-konstytucyjnego-z-22-pazdziernika-2020-r-sygn-akt-k-120-z.    

 

 

[1]Dz.U. Nr 17, poz. 78 z późn. zm.

[2]Dz.U. z 2020 r. poz. 175. Wyrok wraz z uzasadnieniem dostępny również na stronie internetowej Trybunału Konstytucyjnego: https://trybunal.gov.pl/postepowanie-i-orzeczenia/wyroki/art/11300-planowanie-rodziny-ochrona-plodu-ludzkiego-i-warunki-dopuszczalnosci-przerywania-ciazy (dostęp: 29 stycznia 2021 r.).

[4]Nb. 183 pisemnego uzasadnienia wyroku TK w sprawie K 1/20, dostępnego na stronie internetowej: https://ipo.trybunal.gov.pl/ipo/view/sprawa.xhtml?&pokaz=dokumenty&sygnatura=K%201/20#uzasadnienia_czesc_20359_III (dostęp: 29 stycznia 2021 r.).

[5]Nb. 177 uzasadnienia wyroku TK w sprawie K 1/20.

[6]E. Zielińska, Uwagi odnośnie do założeń wniosku do TK, Warszawa, 2008-01-22, https://www.rpo.gov.pl/pliki/1202907093.pdf, dostęp: 29 stycznia 2021.

[7] Tamże. 

[8]Dz.U. 1997 nr 9 poz. 49. 

[9] D. C. Reardon, P. K. Coleman, „ Short and long term mortality rates associated with first pregnancy outcome: Population register based study for Denmark 1980–2004”, Med Sci Monit 2012; 18(9): PH71-76, https://www.medscimonit.com/abstract/index/idArt/883338, dostęp: 1 lutego 2021; są to wyniki najszerszych  na świecie badań przeprowadzonych w Danii z udziałem 400 000 kobiet, które pokazują, że w zestawieniu z porodem naturalnym przeprowadzenie aborcji podwyższa ryzyko śmierci matki podczas kolejnej ciąży o 45%.

Wolności obywatelskie

Część kontrowersyjnych poprawek do Międzynarodowych Przepisów Zdrowotnych usunięta dzięki presji społecznej - analiza Ordo Iuris

· Podczas 77. sesji Światowego Zgromadzenia Zdrowia przyjęto poprawki do Międzynarodowych Przepisów Zdrowotnych, tym samym kończąc definitywnie trwający od ponad dwóch lat proces rewizji tych regulacji.

Czytaj Więcej

Ochrona życia

Czy częściowy powrót do "kompromisu aborcyjnego" z 7 stycznia 1993 r. jest możliwy?

Ustawa o planowaniu rodziny, w pierwotnej wersji uchwalonej 7 stycznia 1993 r., w pewnych aspektach przewidywała wyższy od obecnego poziom ochrony życia dzieci poczętych. Zasadą przyjętą w tym akcie była odpowiedzialność karna za spowodowanie śmierci dziecka nienarodzonego, wyrażona w art. 149a § 1 kodeksu karnego – „kto powoduje śmierć dziecka poczętego, podlega karze pozbawienia wolności do lat 2”. Elementem tzw. kompromisu aborcyjnego był także proponowany art.

Czytaj Więcej

Rodzina i Małżeństwo

Analiza Strategii Rady Europy dotyczącej równości płci na lata 2024 – 2029

· Strategia Rady Europy dotycząca równości płci na lata 2024-2029 jest dokumentem ramowym, nie ma mocy wiążącej, ale przedstawia zalecenia i w sposób pośredni może wpływać na prawo państw członkowskich.

Czytaj Więcej