1
Profil absolwenta i absolwentki to dokument wyznaczający kierunek reformy oświaty „Reforma26. Kompas Jutra”. Pełni on funkcję tekstu założycielskiego, z którego wyprowadzona zostanie nowa podstawa programowa wdrażana od roku szkolnego 2026/2027.
2
Analiza wykazuje, że u podstaw dokumentu stoi milcząca koncepcja człowieka jako jednostki adaptacyjnej – elastycznego zasobu kompetencji dostrojonego do rynku pracy – w miejsce klasycznego ujęcia osoby rozumnej i wolnej, z natury ukierunkowanej na prawdę i dobro.
3
Dokument posługuje się słownictwem klasycznym (cnota, mądrość, wspólnota, prawda, dobro), lecz jest to pozorne nawiązanie do dziedzictwa kultury: pojęcia zachowują brzmienie, ale tracą dawną treść i odniesienie do celu ostatecznego.
4
Przygotowanie do rynku pracy przestaje być jednym z celów wychowania, a staje się jego horyzontem nadrzędnym – dokument wpisuje się przy tym w ponadnarodową architekturę polityki oświatowej OECD i Unii Europejskiej.
5
Profil nie posiada odpowiedniego umocowania formalnego jako akt prawny, co rodzi wątpliwości ustrojowe i narusza zasadę pomocniczości państwa oraz konstytucyjne prawa rodziców.
Dokument, który wyznaczy nową podstawę programową
Profil absolwenta i absolwentki przygotował Instytut Badań Edukacyjnych – instytucja badawcza podległa MEN – jako element głębszej przebudowy szkoły, zapoczątkowanej po wyborach z października 2023 roku. Wcześniejsze decyzje resortu kierowanego przez Barbarę Nowacką, takie jak ograniczenie prac domowych, „odchudzenie” podstawy programowej, kwestionowane następnie przez Trybunał Konstytucyjny zmiany w organizacji lekcji religii czy zapowiedź zastąpienia historii i teraźniejszości nowym przedmiotem obywatelskim, zapowiadały zmianę o wiele głębszą: przebudowę samych założeń, na których opiera się polska szkoła.
To właśnie tę głębszą zmianę stanowi „Reforma26. Kompas Jutra”. Dla niej Profil pełni funkcję dokumentu założycielskiego: to z niego mają zostać wyprowadzone szczegółowe wymagania i programy nauczania zawarte w nowej podstawie programowej, wdrażanej docelowo od roku szkolnego 2026/2027. Dokument przygotowany przez instytut podległy ministerstwu staje się więc punktem odniesienia dla zmiany obejmującej cały system kształcenia.
„Dobrostan” w centrum uwagi
Jak zauważa dr Artur Górecki – dyrektor Centrum Edukacyjnego Ordo Iuris, żadne podejście do wychowania nie jest neutralne – zawsze opiera się na jakiejś, choćby niewyrażonej wprost, odpowiedzi na pytanie o naturę człowieka. W Profilu człowiek występuje przede wszystkim jako „podmiot uczący się”, definiowany przez zestaw kompetencji poznawczych, społeczno-emocjonalnych i obywatelskich, które należy rozwijać i mierzyć. Kluczową kategorią staje się przy tym „dobrostan” (well-being) rozumiany jako subiektywne poczucie komfortu i zadowolenia – nie zaś obiektywne dobro osiągane przez życie zgodne z cnotą i rozumem.
Dr Górecki zwraca uwagę, że dokument posługuje się przy tym słownictwem klasycznym – pojawiają się w nim takie słowa jak cnota, mądrość, wspólnota, prawda czy dobro. To jednak jedynie pozorne nawiązanie do dziedzictwa kultury: pojęcia zachowują brzmienie, lecz tracą dawną treść i odniesienie do celu ostatecznego. Rozwój przestaje oznaczać urzeczywistnianie wpisanego w naturę celu, a staje się nieustanną zdolnością do zmiany i przystosowania; wspólnota bywa rozumiana jako sieć współpracujących jednostek połączonych praktycznym interesem, nie zaś wspólnym dobrem.
Rynek pracy jako horyzont wychowania
Autor analizy identyfikuje filozoficzne i pedagogiczne źródła tak rozumianej antropologii – wskazuje na konstruktywizm (od Rousseau i Deweya po Piageta, Wygotskiego i Brunera) oraz na behawioralne korzenie edukacji opartej na kompetencjach (Tyler, Bloom). Wykazuje też, że przygotowanie do wyzwań rynku pracy przestaje być jednym z wielu celów wychowania, a staje się horyzontem nadrzędnym, któremu podporządkowane zostają pozostałe wymiary – skutkiem czego człowiek zaczyna być postrzegany przede wszystkim jako kapitał, a edukacja jako inwestycja podnosząca jego wartość rynkową.
Analiza wskazuje ponadto na ponadnarodowe zakorzenienie Profilu: definicje kompetencji kluczowych wywodzą się z zalecenia Rady Unii Europejskiej z 2018 roku. Zdaniem dr. Góreckiego, oznacza to, że o kierunku wychowania polskich dzieci rozstrzygają w coraz większym stopniu gremia eksperckie działające ponad wspólnotami narodowymi, kosztem roli rodziny, Kościoła i wspólnoty lokalnej.
Słaba podstawa prawna
Osobny wątek analizy dotyczy statusu formalnego dokumentu. Profil absolwenta i absolwentki nie jest aktem normatywnym – nie przeszedł drogi legislacyjnej ani jawnej debaty parlamentarnej, mimo że ma stanowić fundament zmian obejmujących cały system oświaty. Próbę uregulowania tej kwestii ustawą zawetował w grudniu 2025 roku Prezydent RP, a ministerstwo zapowiedziało, mimo to, wprowadzenie zmian w drodze rozporządzenia – metodą, którą Trybunał Konstytucyjny trzykrotnie zakwestionował już przy okazji zmian w nauczaniu religii. W ocenie dr. Góreckiego, rodzi to poważne wątpliwości natury ustrojowej i narusza zasadę pomocniczości państwa oraz konstytucyjne prawo rodziców do wychowania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami.
Jak zastrzega dyrektor Centrum Edukacyjnego Ordo Iuris, krytyka zawarta w analizie nie zmierza do odrzucenia troski o kompetencje ani przygotowania młodych ludzi do życia we współczesnym świecie. Chodzi o przywrócenie właściwej hierarchii, w której kompetencje pozostają w służbie dojrzałej osoby, a nie odwrotnie. Jak podsumowuje autor, kompas – od którego reforma bierze swoją nazwę – jest przyrządem użytecznym tylko wówczas, gdy istnieje stały punkt odniesienia. Pozbawiony go, obraca się swobodnie i potrafi wskazać każdą stronę z jednakową pewnością.
Zobacz też:
- „Reforma26. Kompas Jutra” kompasem ku destrukcji polskiej szkoły
- „Reforma26. Kompas Jutra” zagrożeniem dla polskiej szkoły. Ordo Iuris wraz z KROPS apeluje o weto prezydenckie
- Reforma26: Kompas bez Północy. Ku ostatecznej destrukcji polskiej szkoły
- Prezydent wetuje ustawę oświatową, Ordo Iuris apeluje do MEN w sprawie podstawy programowej
- Niedostateczny dla Nowackiej. Świadectwo za deformę edukacji
Źródło zdjęcia okładkowego: iStock
