Walka z cyberprzemocą czy forsowanie postulatów lobby LGBT? Konkluzje Rady UE

1

Rada UE przyjęła 29 czerwca konkluzje w sprawie zwalczania cyberprzemocy wobec dziewcząt – akt miękkiego prawa wyznaczający priorytety egzekwowania Aktu o Usługach Cyfrowych oraz dyrektywy o przemocy wobec kobiet z 2024 roku.

2

Konkluzje wzywają do wzmocnienia mechanizmu „zaufanych sygnalistów” z art. 22 DSA przez zwiększenie finansowania podmiotów wyspecjalizowanych w tematyce przemocy ze względu na płeć.

3

Dokument wielokrotnie odwołuje się do „dyskryminacji intersekcjonalnej” i łączy ochronę dziewcząt przed cyberprzemocą z wdrażaniem unijnej Strategii na rzecz Równości Osób LGBTIQ na lata 2026–2030.

4

Rada zaleca ponadto darmowe oprogramowanie kontroli rodzicielskiej oraz oznaczanie treści generowanych przez AI.

5

W ocenie Ordo Iuris, brak zharmonizowanych kryteriów przyznawania statusu zaufanego sygnalisty grozi wykorzystaniem tego instrumentu do promowania określonej wizji tzw. polityki równościowej.

Jak zwalczać cyberprzemoc?

29 czerwca Rada ds. Zatrudnienia, Polityki Społecznej, Zdrowia i Ochrony Konsumentów (EPSCO), a więc jedna z 10 możliwych konfiguracji Rady Unii Europejskiej, przyjęła dokument zatytułowany Konkluzje w sprawie zapobiegania i zwalczania cyberprzemocy wobec dziewcząt (Council Conclusions on Preventing and combating cyber violence against girls, dokument 11254/26). Konkluzje powstały w kontekście przeglądu wdrażania przyjętej jeszcze w 1995 roku Pekińskiej Platformy Działania ONZ (Beijing Platform for Action), ze szczególnym uwzględnieniem obszarów dotyczących przemocy wobec kobiet oraz sytuacji dziewcząt.

Konkluzje Rady mają charakter tzw. miękkiego prawa (soft law), co oznacza, że chociaż są formalnie niewiążące (w odróżnieniu od rozporządzeń czy dyrektyw), to wyznaczają priorytety polityczne wpływające na wdrażanie i egzekwowanie już obowiązującego prawa, przede wszystkim Aktu o Usługach Cyfrowych oraz dyrektywy o zwalczaniu przemocy wobec kobiet z 2024 roku.

DSA i „zaufani sygnaliści”

Konkluzje Rady UE odnoszą się do szeregu różnych zagadnień, w tym m.in. mechanizmu tzw. zaufanych sygnalistów (trusted flaggers). Rozwiązanie to funkcjonuje już w unijnym prawie na mocy artykułu 22 rozporządzenia 2022/2065 znanego jako Akt o Usługach Cyfrowych (Digital Services Act, DSA). Status zaufanego sygnalisty przyznaje krajowy koordynator do spraw usług cyfrowych wybranym podmiotom takim jak organizacje pozarządowe, stowarzyszenia branżowe czy wyspecjalizowane jednostki policji i Europol. Podmioty te zgłaszają platformom internetowym treści uznawane za nielegalne a platformy mają obowiązek rozpatrywać takie zgłoszenia priorytetowo i bez zbędnej zwłoki niezależnie od tego, czy dotyczą one na przykład materiałów przedstawiających wykorzystywanie seksualne dzieci mowy nienawiści czy treści związanych z terroryzmem.

Znaczenie tego uprzywilejowanego statusu trudno przecenić. Wobec sankcji przewidzianych w DSA sięgających nawet 6 procent globalnych rocznych przychodów, żadna duża platforma nie może sobie pozwolić na lekceważenie zgłoszeń podmiotu posiadającego status zaufanego sygnalisty. W praktyce oznacza to, że takie podmioty mają realny wpływ na to, co użytkownicy mogą publikować i czytać w internecie, a wpływ ten jest znacznie większy niż wynikałoby to z samej literalnej treści przepisów DSA. Mechanizm ten, uzasadniany w motywie 61 DSA potrzebą szybszego i bardziej wiarygodnego działania wobec nielegalnych treści, w praktyce ma jedynie przyspieszać rozpatrywanie zgłoszeń, nie zaś rozstrzygać o legalności treści. Wobec wysokich sankcji grożących platformom, zgłoszenie zaufanego sygnalisty bywa jednak w praktyce traktowane niemal jak wiążąca ocena prawna, choć kryteria przyznawania tego statusu, określone w art. 22 ust. 2 DSA, odwołują się do pojęć ocennych, takich jak „staranność”, „dokładność” czy „obiektywizm w działaniu”, co pozostawia stosunkowo szerokie pole interpretacyjne krajowym koordynatorom.

Konkluzje Rady (pkt 32, lit. b) wzywają państwa członkowskie do promowania odpowiedniego finansowania „zaufanych sygnalistów” w tym także w obszarze przemocy ze względu na płeć (gender-based violence). Ponadto w punkcie 57 dokumentu, adresowanym do Komisji Europejskiej, Rada zaleca, by KE wspierała działalność zaufanych sygnalistów specjalizujących się w tematyce przemocy ze względu na płeć a także organizacji zajmujących się równością płci (gender equality) oraz przemocą wobec kobiet i dziewcząt. Wsparcie to ma obejmować odpowiednie finansowanie, narzędzia techniczne oraz wsparcie instytucjonalne mające przyspieszyć działanie mechanizmów zgłaszania treści, zwłaszcza gdy ofiarami są osoby małoletnie. Rada zachęca ponadto do budowania specjalistycznej wiedzy zaufanych sygnalistów w obszarze przemocy ze względu na płeć z wykorzystaniem doświadczenia tak zwanych Safer Internet Centres, czyli innych organizacji zajmujących się bezpieczeństwem dzieci i młodzieży w internecie. Skutkiem tak sformułowanego zalecenia może być w praktyce ukierunkowane finansowanie z budżetu unijnego organizacji wyspecjalizowanych właśnie w tematyce przemocy ze względu na płeć, a więc podmiotów, których profil działalności z definicji wpisuje się w określoną perspektywę ideologiczną.

Dokument odnosi się również do innych kwestii związanych z Aktem o usługach cyfrowych. Punkt 12 przypomina, że rozporządzenie zobowiązuje bardzo duże platformy internetowe (VLOP) oraz bardzo duże wyszukiwarki internetowe (VLOSE) do oceny i ograniczania ryzyk systemowych związanych między innymi z rozpowszechnianiem nielegalnych treści przemocą ze względu na płeć oraz zagrożeniami dla praw dziecka. Punkt 37 zachęca dostawców usług pośrednich do identyfikowania i ograniczania ryzyk wynikających z systemów rekomendacji w wyszukiwarkach internetowych oraz generatywnej sztucznej inteligencji a także do usuwania treści określanych jako mowa nienawiści wymierzona w dziewczęta, w tym dziewczęta identyfikujące się z ruchem LGBT, zmagające się z niepełnosprawnościami lub należące do mniejszości etnicznych bądź religijnych. Zastrzeżono przy tym, że działania te powinny w pełni respektować wolność wypowiedzi.

W pkt 55 Rada wzywa Komisję Europejską do kontynuowania nadzoru nad egzekwowaniem DSA w obszarze nielegalnych treści oraz przemocy ze względu na płeć, w tym poprzez środki takie jak weryfikacja wieku użytkowników oraz narzędzia kontroli rodzicielskiej. Punkt 56 zachęca natomiast do wykorzystywania danych udostępnianych przez platformy w ramach unijnych przepisów o transparentności i dostępie do danych przez naukowców oraz organizacje społeczeństwa obywatelskiego w tym danych podzielonych według płci.

Odniesienia do „Strategii LGBTIQ” i „dyskryminacji intersekcjonalnej”

Rada wzywa państwa członkowskie do promowania projektowania i rozwoju technologii cyfrowych oraz systemów sztucznej inteligencji z uwzględnieniem zróżnicowanego wpływu na kobiety i mężczyzn (gender-responsive design and development of digital technologies and AI systems, pkt 31 a). Ten sam postulat pojawia się również w punkcie 39, gdzie Rada wzywa Komisję Europejską i państwa członkowskie do zachęcania dostawców usług pośrednich do oceny (we współpracy z organami do spraw równości oraz organami ochrony danych) potencjalnych błędów algorytmicznych i dyskryminujących skutków narzędzi automatycznej moderacji treści oraz systemów sztucznej inteligencji, mogących wpływać na skuteczność mechanizmów wykrywania, zgłaszania i naprawiania szkód wobec ofiar przemocy motywowanej płcią.

Dokument odwołuje się ponadto kilkukrotnie do pojęcia tzw. dyskryminacji intersekcjonalnej (intersectional discrimination) rozumianej jako nakładanie się różnych podstaw dyskryminacji, takich jak płeć, wiek, niepełnosprawność czy pochodzenie etniczne. Pojęcie to pojawia się między innymi w punkcie 16 preambuły, w kontekście zapobiegania dyskryminacji kobiet i dziewcząt na etapie projektowania, rozwoju i wdrażania systemów sztucznej inteligencji, a także w punkcie 42, gdzie Rada wzywa Komisję Europejską i państwa członkowskie do zapewnienia, by badania i gromadzenie danych uwzględniały specyficzne doświadczenia grup narażonych na wielokrotną dyskryminację (w tym „dyskryminację intersekcjonalną”) w celu ułatwienia opracowywania włączających i skutecznych odpowiedzi politycznych.

Punkty 30 oraz 43 dokumentu poświęcone są tzw. manosferze (manosphere) oraz społecznościom określanym jako incele (incels), które Rada opisuje jako środowiska promujące ideologie mizoginistyczne i normalizujące seksizm. Konkluzje zalecają finansowanie długoterminowych badań nad motywacjami, zachowaniami i taktykami działania takich środowisk.

W części edukacyjnej dokument zachęca państwa członkowskie do wprowadzania w szkołach programów dotyczących tzw. zgody cyfrowej, cyfrowej samoopieki oraz krytycznej refleksji nad pornografią i zachowaniami seksualnymi w internecie. Zastrzeżono przy tym, że wszystkie te działania mają w pełni respektować kompetencje narodowe państw członkowskich w obszarze edukacji oraz autonomię instytucjonalną i wolność akademicką.

Punkt 50 konkluzji, adresowany bezpośrednio do Komisji Europejskiej, wzywa ją do zwrócenia szczególnej uwagi na zapobieganie i zwalczanie cyberprzemocy wobec dziewcząt przy wdrażaniu unijnej Strategii na rzecz Równości Osób LGBTIQ na lata 2026-2030 (LGBTIQ Equality Strategy 2026-2030, COM (2025) 725 final). Zapis ten łączy tematykę ochrony dziewcząt przed przemocą internetową z odrębną strategią unijną dotyczącą „tożsamości płciowej” oraz „orientacji seksualnej”. Sama Strategia nie jest omawiana w konkluzjach, lecz jest w nich przywoływana jako ramy, w obrębie których Komisja ma prowadzić działania na rzecz dziewcząt.

Konkluzje odnoszą się do kwestii związanych z ruchem LGBT również w innym miejscu dokumentu. Punkt 37 wskazuje dziewczęta identyfikujące się z tym środowiskiem jako grupę szczególnie narażoną na mowę nienawiści w internecie, obok dziewcząt z niepełnosprawnościami oraz pochodzącymi z mniejszości etnicznych i religijnych.

Dokument nawiązuje również do szeregu innych zagadnień wykraczających poza tematykę DSA i zaufanych sygnalistów. Punkt 32 litera d wzywa państwa członkowskie do zapewnienia rodzicom i opiekunom prawnym dostępu do darmowego, domyślnie włączonego oprogramowania kontroli rodzicielskiej. Z kolei w punkcie 45 Rada wskazuje na nowo powołany Specjalny Panel do spraw bezpieczeństwa dzieci w internecie (Special Panel on child safety online), którego ustalenia mają być brane pod uwagę między innymi w zakresie równości płci, odpowiedzialności algorytmicznej oraz praw cyfrowych.

Dokument odwołuje się ponadto do rozporządzenia (UE) 2024/1689, znanego szerzej jako Akt o Sztucznej Inteligencji (Artificial Intelligence Act), wzywając w punkcie 41 do wdrożenia wymogu oznaczania treści wygenerowanych przez systemy AI, co ma służyć przeciwdziałaniu zjawisku deepfake, natomiast punkt 54 wskazuje na możliwość rozszerzenia unijnego badania Eurostatu na temat przemocy ze względu na płeć o wszystkie formy cyberprzemocy.

Skutki wdrożenia Konkluzji

Konkluzje Rady UE w sprawie zapobiegania i zwalczania cyberprzemocy wobec dziewcząt są dokumentem, który możemy zaliczyć do kategorii aktów tzw. miękkiego prawa (soft law), nie zaś projektem aktu prawnego, i jako takie nie tworzą nowych wiążących obowiązków. Mimo braku formalnej mocy wiążącej, akty tego rodzaju wyznaczają konkretne priorytety polityczne, które w praktyce wpływają na sposób wdrażania i egzekwowania już obowiązującego prawa unijnego. Najistotniejszym elementem konkluzji Rady UE jest wezwanie do wzmocnienia mechanizmu zaufanych sygnalistów funkcjonującego na mocy art. 22 DSA, w tym poprzez zwiększenie finansowania podmiotów wyspecjalizowanych w tematyce przemocy ze względu na płeć. Choć samo zjawisko cyberprzemocy wobec dziewcząt stanowi realny problem, a dążenie instytucji unijnych do jego ograniczenia zasługuje na aprobatę, sposób, w jaki problem ten ujęto w konkluzjach, budzi zastrzeżenia. Dokument łączy tematykę ochrony dziewcząt z wdrażaniem unijnej Strategii na rzecz Równości Osób LGBTIQ na lata 2026-2030, co pokazuje, że kwestie ochrony dziewcząt i polityk dotyczących tożsamości płciowej są przez instytucje unijne traktowane jako ze sobą powiązane. Szczególnie widoczne jest to w zaleceniach dotyczących zaufanych sygnalistów, gdzie kryterium wyspecjalizowania w tematyce przemocy ze względu na płeć, połączone z brakiem zharmonizowanych na poziomie unijnym zasad przyznawania tego statusu, stwarza ryzyko, że instrument stworzony formalnie do przyspieszenia usuwania treści nielegalnych będzie w praktyce wykorzystywany do promowania określonej wizji polityki równościowej. Podobne podejście można zaobserwować w kilku innych dokumentach przyjmowanych przez instytucje unijne w ostatnich latach, co warto mieć na uwadze, oceniając praktyczne skutki, jakie może przynieść wdrożenie omawianych konkluzji.

Patryk Ignaszczak – analityk Centrum Prawa Międzynarodowego Ordo Iuris

Zobacz też:

Źródło zdjęcia okładkowego: iStock