Dekryminalizacja aborcji, gender w edukacji i ustawy „antydyskryminacyjne” – rekomendacje państw ONZ dla Paragwaju

Przegląd Paragwaju: podstawowe fakty

W ramach 52. sesji Grupy Roboczej Powszechnego Przeglądu Okresowego (UPR) na Forum Rady Praw Człowieka ONZ, Przeglądowi poddany został Paragwaj. Delegacji tego kraju przewodniczył minister sprawiedliwości Rodrigo Nicora. W dialogu interaktywnym głos zabrało 85 delegacji państwowych, które łącznie sformułowały 266 rekomendacji, zestawionych w raporcie Grupy Roboczej, oznaczonym symbolem A/HRC/63/8, datowanym na 26 czerwca 2026 r. Raport ten zostanie formalnie przyjęty przez plenum Rady Praw Człowieka podczas jej 63. sesji, trwającej od 7 września do 9 października 2026 r.

W trakcie prezentacji własnego raportu delegacja Paragwaju podkreślała m.in. redukcję ubóstwa, program bezpłatnych posiłków szkolnych „Hambre Cero en las Escuelas”, reformę systemu penitencjarnego, a także przyjęcie Krajowego Planu Zdrowia Seksualnego i Reprodukcyjnego na lata 2024–2030 oraz wprowadzenie od 2026 r. obowiązkowej edukacji seksualnej opartej na podejściu „afektywnym”. Wiele delegacji pochwaliło Paragwaj za redukcję ubóstwa i programy socjalne. Inne, w tym Niemcy, Kanada i Rosja, wyraziły zaniepokojenie ograniczeniami przestrzeni obywatelskiej, korupcją czy warunkami w więziennictwie.

Rekomendacje w sprawie aborcji

Wśród 266 rekomendacji dwie odnoszą się wprost i jednoznacznie do dekryminalizacji aborcji. Francja zarekomendowała Paragwajowi „zagwarantowanie dostępu do zdrowia i praw seksualnych i reprodukcyjnych, w tym poprzez dekryminalizację aborcji” (rekomendacja 109.145).

Islandia poszła dalej, formułując najbardziej daleko idącą rekomendację w całym dokumencie. Dotyczy ona „dekryminalizacji aborcji we wszystkich okolicznościach oraz zniesienia barier prawnych, administracyjnych i praktycznych utrudniających dostęp do bezpiecznych usług aborcyjnych” (rekomendacja 109.152).

Obecnie aborcja w Paragwaju jest karalna we wszystkich przypadkach poza bezpośrednim zagrożeniem życia kobiety ciężarnej – nie przewidziano wyjątku nawet dla ciąży będącej wynikiem gwałtu czy kazirodztwa. Rekomendacja Islandii, gdyby została przyjęta, oznaczałaby całkowite zniesienie karalności aborcji, bez żadnych ograniczeń czasowych czy przesłankowych – to dalej idące rozwiązanie niż nawet model tzw. trzech przesłanek dyskutowany w wielu innych państwach regionu.

Poza tymi dwiema bezpośrednimi rekomendacjami, kolejnych kilkanaście dotyczyło szerzej rozumianych „praw i zdrowia seksualnego i reprodukcyjnego” (SRHR), bez wprost wymienionej aborcji, lecz w tej samej rodzinie pojęciowej. Estonia zarekomendowała wzmocnienie „powszechnego dostępu do usług zdrowia seksualnego i reprodukcyjnego oraz nowoczesnej antykoncepcji” (109.142). Islandia osobno postulowała „ochronę i promowanie praw i zdrowia seksualnego i reprodukcyjnego oraz zapewnienie powszechnego dostępu do usług i informacji w tym zakresie” (109.143); Australia zarekomendowała „przyjęcie środków ustawodawczych i politycznych wzmacniających prawa i zdrowie seksualne i reprodukcyjne” (109.144). Podobne, choć nieco łagodniej sformułowane rekomendacje przedstawiły też Irlandia, Chorwacja, Portugalia, Słowenia, Tajlandia i Hiszpania.

Szczególnie wymowny jest fragment wystąpienia Irlandii podczas samego dialogu interaktywnego (a więc nie tylko rekomendacja, lecz ocena wyrażona wprost): Irlandia „wyraziła ubolewanie” m.in. z powodu „zakazu rozpowszechniania odpowiednich dla wieku informacji o zdrowiu seksualnym i reprodukcyjnym” – co ujawnia, że Paragwaj utrzymuje pewne ograniczenia w tym zakresie, które są przedmiotem krytyki międzynarodowej. Podobnie Australia w swoim wystąpieniu wyraziła zaniepokojenie „ograniczonym postępem w zakresie praw seksualnych i reprodukcyjnych”.

Spór o słowo „gender” w edukacji

Jedną z bardziej znaczących rekomendacji, z punktu widzenia sporu o suwerenność państw w kształtowaniu polityki edukacyjnej, przedstawiła Kanada. Zaleciła ona „dokonanie przeglądu i uchylenie rozporządzenia Ministerstwa Edukacji i Nauki nr 1803/2025, które zakazało wszelkiego używania terminu «gender» w materiałach edukacyjnych, w celu zapewnienia edukacji inkluzywnej i opartej na dowodach” (rekomendacja 109.180).

Rozporządzenie to – nieopisywane szerzej w samym raporcie Grupy Roboczej – stanowi przykład suwerennej decyzji państwa członkowskiego ONZ, ograniczającej obecność terminologii związanej z ideologią gender w systemie edukacji publicznej. Rekomendacja Kanady, wzywająca do jej uchylenia, dobrze ilustruje mechanizm opisywany już wcześniej w analizach Ordo Iuris: forum międzynarodowe wykorzystywane jest do wywierania presji na państwa, które przyjmują regulacje chroniące swój system edukacji przed narzucaniem spornej terminologii ideologicznej.

Rekomendacje dotyczące „orientacji seksualnej i tożsamości płciowej”

Największą liczebnie grupę rekomendacji stanowią postulaty przyjęcia kompleksowych ustaw antydyskryminacyjnych, obejmujących wprost kategorie „orientacji seksualnej” i „tożsamości płciowej”. Rekomendacje takie przedstawiły m.in.: Kolumbia (109.17), Meksyk (109.21), Islandia (109.22), Słowenia (109.23), Wenezuela (109.24), Chile (109.25), Australia (109.26), Urugwaj (109.27), Czarnogóra (109.28), Hiszpania (109.29) i Francja (109.31). Kuba osobno zarekomendowała „podjęcie skutecznych działań przeciwko strukturalnej dyskryminacji ze względu na orientację seksualną i tożsamość płciową oraz mowie nienawiści wobec osób LGBTI” (109.34). Islandia jako jedyne państwo w całym dokumencie zaleciła wprost „zapewnienie prawnego uznania związków osób tej samej płci” (109.96). Kolumbia dodatkowo zarekomendowała zagwarantowanie wolności zrzeszania się dla organizacji pozarządowych, „w tym organizacji LGBTIQ+” (109.87).

Kto naprawdę formułuje rekomendacje – rola OHCHR i Sekretariatu ONZ

Warto podkreślić rozróżnienie, które w publicznej dyskusji o mechanizmach ONZ bywa zacierane: w ramach UPR wszystkie rekomendacje bez wyjątku pochodzą od państw członkowskich lub obserwujących, nigdy od samego Sekretariatu ONZ czy Biura Wysokiego Komisarza ds. Praw Człowieka (OHCHR). Rola OHCHR ogranicza się do przygotowania tzw. kompilacji – zestawienia informacji pochodzących z innych, już istniejących mechanizmów praw człowieka (komitetów traktatowych, specjalnych sprawozdawców ONZ) – oraz streszczenia zgłoszeń organizacji pozarządowych i instytucji krajowych. OHCHR nie formułuje przy tym własnych, nowych rekomendacji wobec państwa – dostarcza jedynie materiału, na podstawie którego państwa formułują swoje.

Co dalej z rekomendacjami wobec Paragwaju?

Zgodnie z procedurą, Paragwaj ma czas do 63. sesji Rady Praw Człowieka na przedstawienie swojego stanowiska wobec każdej z 266 rekomendacji – może każdą z nich zaakceptować (co nie jest równoznaczne z prawnym zobowiązaniem, lecz deklaracją woli politycznej) albo jedynie odnotować, bez zobowiązania do realizacji. Praktyka pokazuje, że rekomendacje dotyczące dekryminalizacji aborcji – podobnie jak w poprzednich cyklach przeglądu Paragwaju w 2011, 2016 i 2021 r. – są przez to państwo konsekwentnie odnotowywane, a nie akceptowane, ze względu na konstytucyjną ochronę życia od poczęcia przewidzianą w art. 4 Konstytucji Paragwaju. Wdrożenie zaakceptowanych rekomendacji podlega następnie monitorowaniu w cyklu następnego przeglądu, przypadającego za 4,5 roku.

Czym jest Powszechny Przegląd Okresowy

Powszechny Przegląd Okresowy (Universal Periodic Review, UPR) to mechanizm Rady Praw Człowieka ONZ ustanowiony rezolucją Zgromadzenia Ogólnego 60/251 z marca 2006 r. Jego istotą jest okresowa, wzajemna ocena (ang. peer review) stanu przestrzegania praw człowieka przez wszystkie 193 państwa członkowskie ONZ, bez wyjątku, na tych samych zasadach. Od 2008 r. każde państwo przeszło już trzy pełne cykle przeglądu; obecny, czwarty cykl (2022–2027) zbliża się ku końcowi, a Paragwaj przechodzi w jego ramach przegląd po raz czwarty w swojej historii (wcześniejsze edycje: 2011, 2016, 2021).

Przegląd każdego państwa odbywa się na podstawie trzech dokumentów: raportu krajowego przygotowanego przez samo państwo, zestawienia informacji ONZ przygotowanego przez OHCHR (kompilującego dotychczasowe uwagi komitetów traktatowych i specjalnych sprawozdawców) oraz streszczenia zgłoszeń interesariuszy – organizacji pozarządowych, instytucji praw człowieka i innych podmiotów. Samą procedurę przeglądu prowadzi Grupa Robocza UPR, w której zasiada 47 państw członkowskich Rady Praw Człowieka, choć w dialogu interaktywnym może zabrać głos każde zainteresowane państwo ONZ – obserwator lub członek. Przebieg przeglądu każdego państwa koordynuje tzw. trojka, czyli trzej sprawozdawcy wylosowani spośród członków Rady. W przypadku Paragwaju byli to Ekwador, Kuwejt i Słowenia.

Sam dialog interaktywny trwa maksymalnie trzy i pół godziny. Państwo podlegające przeglądowi przedstawia najpierw własne osiągnięcia, po czym pozostałe delegacje kolejno zabierają głos, chwaląc określone działania, wyrażając zaniepokojenie określonymi zjawiskami lub formułując konkretne rekomendacje. Rekomendacje trafiają następnie do raportu końcowego Grupy Roboczej, a państwo przeglądane ma czas – zwykle do kolejnej sesji Rady Praw Człowieka – na wskazanie, które z nich akceptuje, a które jedynie odnotowuje bez zobowiązania się do ich realizacji. Żadna rekomendacja UPR nie ma charakteru prawnie wiążącego, to rekomendacje polityczne, a nie normy traktatowe.

Polska brana na tapet za rok

Polska przejdzie przegląd w ramach piątego cyklu UPR najprawdopodobniej w 2027 r. Oficjalny kalendarz tego cyklu nie został jeszcze opublikowany przez OHCHR; według wstępnych, niepotwierdzonych ostatecznie szacunków UPR Info, sesja Grupy Roboczej dotycząca Polski może odbyć się w kwietniu-maju albo w listopadzie 2027 r. Polska była już czterokrotnie przeglądana w ramach tego mechanizmu (2008, 2012, 2017 i 2022 r.), a kwestie związane z prawem dotyczącym aborcji, sytuacją osób utożsamiających się z ruchem LGBT oraz niezależnością sądownictwa regularnie pojawiały się w rekomendacjach kierowanych do naszego kraju w poprzednich cyklach.

Przykład Paragwaju dobrze pokazuje, jak działa mechanizm Powszechnego Przeglądu Okresowego w praktyce, gdy dotyczy on kwestii ochrony życia. Warto pamiętać, że żadna z 266 rekomendacji przedstawionych Paragwajowi – w tym te wzywające do „dekryminalizacji aborcji we wszystkich okolicznościach” – nie ma charakteru prawnie wiążącego. UPR jest mechanizmem politycznym, opartym na wzajemnej presji państw, a nie na obowiązujących normach prawa międzynarodowego. To istotne rozróżnienie, ponieważ w debacie publicznej rekomendacje UPR bywają czasem przedstawiane jako „zalecenia ONZ”, sugerując instytucjonalny autorytet, jakiego w rzeczywistości nie posiadają – pochodzą wyłącznie od pojedynczych państw, kierujących się własną polityką zagraniczną, a nie od Sekretariatu czy jakiegokolwiek organu eksperckiego.

Warto też zwrócić uwagę na rekomendację Kanady dotyczącą uchylenia paragwajskiego zakazu używania słowa „gender” w materiałach edukacyjnych. Pokazuje ona, że presja na forum międzynarodowym dotyczy nie tylko samej aborcji, lecz całego spektrum polityki społecznej, włącznie z suwerennym prawem państwa do kształtowania własnego systemu edukacji. Skoro Paragwaj, państwo o demokratycznym ustroju i szanowanej pozycji na forum ONZ, jest w stanie od trzech kolejnych cykli UPR konsekwentnie odnotowywać, a nie akceptować, rekomendacje dotyczące dekryminalizacji aborcji, jest to dobry przykład tego, że państwa członkowskie zachowują pełną swobodę w tym zakresie, niezależnie od intensywności międzynarodowej presji. Polska, przygotowując się do własnego przeglądu za rok, powinna być świadoma, że podobne rekomendacje – dotyczące zarówno prawa aborcyjnego, jak i kwestii tożsamości płciowej w edukacji – z dużym prawdopodobieństwem pojawią się również w jej przypadku.

Julia Książek – analityk Centrum Prawa Międzynarodowego Ordo Iuris

Zobacz też:

• Rada Praw Człowieka ONZ forsuje aborcję pod pretekstem ochrony zdrowia matek
• ONZ i aborcja: jak symboliczne ustępstwa zamieniają się w permanentną presję międzynarodową
• Powszechny Przegląd Okresowy: próba wymuszenia na Polsce realizacji ideologicznych postulatów
• Powszechny Przegląd Okresowy w ONZ: legalizacja aborcji oraz „specjalna ochrona” dla osób o skłonnościach homoseksualnych w Polsce
• Inżynieria społeczna i propagowanie aborcji – ideologiczne postulaty na forum ONZ

Źródło zdjęcia okładkowego: iStock