1
4 listopada 2026 roku Komisja Europejska przyjęła w Brukseli program prac na 2027 rok, w którym zaproponowała wycofanie inicjatywy dotyczącej dopisania „mowy nienawiści” i „przestępstw z nienawiści” do katalogu przestępstw UE, określonego w art. 83 ust. 1 TFUE (tzw. europrzestępstw).
2
Inicjatywa, zapowiedziana w 2020 roku przez Ursulę von der Leyen i przedstawiona w grudniu 2021 roku, wymagała jednomyślnej decyzji Rady UE, której przez niemal pięć lat nie udało się osiągnąć.
3
Projekt miał otworzyć drogę do unijnej dyrektywy, która rozszerzyłaby kryminalizację m.in. o przesłanki płci i orientacji seksualnej.
4
Instytut Ordo Iuris od początku wskazywał na wady propozycji, w tym niespełnienie przesłanek traktatowych, nieostre definicje i zagrożenie dla wolności słowa. W 2022 roku przygotował w tej sprawie opinię prawną, a w 2024 roku memorandum dla europosłów.
5
Decyzja Komisji nie jest ostateczna. Jednocześnie Bruksela rozważa przedstawienie dyrektywy w sprawie zwalczania nawoływania do przemocy i nienawiści w Internecie

4 listopada 2026 roku Komisja Europejska przyjęła w Brukseli program prac na 2027 rok. Wśród 18 projektów przeznaczonych do wycofania znalazł się plan dopisania „mowy nienawiści” i „przestępstw z nienawiści” do katalogu przestępstw UE (tzw. europrzestępstw), określonego w art. 83 ust. 1 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE). Chodzi o komunikat COM(2021) 777 „Bardziej inkluzywna i bezpieczna Europa: rozszerzenie wykazu przestępstw UE o nawoływanie do nienawiści i przestępstwa z nienawiści”, wymieniony pod pozycją 14 w załączniku III do programu. Bruksela uzasadnia swoją decyzję zakończeniem prac nad sprawą w Radzie UE, gdzie przez niemal pięć lat nie udało się osiągnąć wymaganej jednomyślności. Temat nie zostaje jednak zamknięty. Komisja zapowiada w tym samym dokumencie, że rozważa przedstawienie dyrektywy o zwalczaniu nawoływania do przemocy i nienawiści w Internecie.
Główne założenia propozycji KE
Pomysł ogłosiła przewodnicząca Komisji Ursula von der Leyen w orędziu o stanie Unii z 16 września 2020 roku. Zapowiedziała wówczas objęcie unijną listą przestępstw wszystkich form „mowy nienawiści” i „przestępstw z nienawiści”, motywowanych rasą, religią, płcią lub seksualnością. Zapowiedź trafiła do programu prac KE na 2021 rok, a 9 grudnia 2021 roku Komisja przedstawiła Parlamentowi Europejskiemu i Radzie stosowny komunikat wraz z projektem decyzji Rady.
Procedura, z której chciała skorzystać Bruksela, ma charakter dwuetapowy. Artykuł 83 ust. 1 TFUE wymienia zamknięty katalog dziedzin „szczególnie poważnej przestępczości o wymiarze transgranicznym”, w których Unia może ustanawiać minimalne normy dotyczące definicji czynów zabronionych i sankcji. Należą do nich terroryzm, handel ludźmi, seksualne wykorzystywanie kobiet i dzieci, nielegalny handel narkotykami i bronią, pranie pieniędzy, korupcja, fałszowanie środków płatniczych, przestępczość komputerowa oraz przestępczość zorganizowana. Listę można poszerzyć wyłącznie jednomyślną decyzją Rady, podjętą po uzyskaniu zgody Parlamentu Europejskiego. Dopiero w drugim kroku KE mogłaby zaproponować dyrektywę, rozstrzygającą, co konkretnie ma podlegać karze i w jakim wymiarze. Ten akt byłby już przyjmowany w zwykłej procedurze ustawodawczej, a więc większością kwalifikowaną w Radzie.
Jako uzasadnienie Komisja wskazywała rosnącą liczbę incydentów nienawiści, szczególnie w sieci, oraz zróżnicowanie krajowych regulacji karnych. Obowiązująca dziś decyzja ramowa Rady 2008/913/WSiSW nakazuje karanie publicznego nawoływania do przemocy lub nienawiści ze względu na rasę, kolor skóry, religię, pochodzenie oraz przynależność narodową lub etniczną. Projekt KE miał otworzyć drogę do rozszerzenia ochrony prawnokarnej na inne przesłanki, w tym płeć i orientację seksualną.
W kolejnych latach Komisja ponownie wzywała Radę do podjęcia decyzji, a jej stanowisko poparł Parlament Europejski. W grudniu 2023 roku Komisja wspólnie z Wysokim Przedstawicielem Unii ds. Zagranicznych i Polityki Bezpieczeństwa przyjęła komunikat „Nie ma miejsca na nienawiść: Europa zjednoczona przeciwko nienawiści”, apelując o przyspieszenie prac. Kilka tygodni później, 18 stycznia 2024 roku, Parlament Europejski przyjął rezolucję przygotowaną przez Hiszpankę Maite Pagazaurtundúę z grupy Renew Europe, w której wezwał Radę do podjęcia decyzji w tej sprawie przed końcem kadencji. Mimo tych nacisków państwa członkowskie nie osiągnęły porozumienia.
Walka z „mową nienawiści” czy narzędzie cenzury?
Ordo Iuris od początku wskazywało na poważne wady propozycji. W marcu 2022 roku Instytut przygotował opinię prawną dotyczącą komunikatu KE, a w styczniu 2024 roku, przed głosowaniem w Strasburgu, skierował do europosłów memorandum, w którym rekomendował głosowanie przeciwko omawianej rezolucji.
W swych publikacjach Ordo Iuris podkreślało, że plan Komisji nie spełniał przesłanek wskazanych w samym Traktacie. Artykuł 83 ust. 1 TFUE obejmuje czyny szczególnie poważne i transgraniczne, takie jak terroryzm czy handel ludźmi. Instytut wskazywał, że znieważenie lub zniesławienie drugiego człowieka jest bez wątpienia naganne, ale nie sposób stawiać go na równi z tego rodzaju zbrodniami. Eksperci Ordo Iuris zaznaczali także, że zachowania określane mianem „mowy nienawiści” mają zwykle charakter lokalny. Co więcej, bez precyzyjnej i powszechnie przyjętej definicji trudno w ogóle rzetelnie wykazać trend wzrostowy, na który powoływała się Bruksela.
Instytut zwracał uwagę, że pojęcia „mowy nienawiści” i „przestępstw z nienawiści” są nieostre i podatne na dowolną interpretację. Konstrukcja procedury sprawiała, że rządy miałyby najpierw jednomyślnie uznać je za unijną dziedzinę przestępczości, zanim ktokolwiek określiłby ich treść. Tę lukę wypełniłaby dopiero późniejsza dyrektywa, uchwalana już większością kwalifikowaną. Pojedyncze państwo nie mogłoby jej zablokować, a jedynym zabezpieczeniem pozostałby tzw. hamulec bezpieczeństwa z art. 83 ust. 3 TFUE.
Eksperci Instytutu wskazywali na wątpliwą skuteczność proponowanych rozwiązań, przywołując przykłady Belgii, Francji i Hiszpanii, które rozszerzyły swoje ustawodawstwo m.in. o przesłanki orientacji seksualnej i płci. Jak podkreślali, nie przełożyło się to na istotny spadek liczby czynów, którym nowe normy miały zapobiegać.
Wreszcie, zdaniem Ordo Iuris, projekt budził zastrzeżenia w świetle zasady proporcjonalności, wyrażonej w art. 5 Traktatu o Unii Europejskiej. Prawo karne należy do rdzenia suwerenności państw, a każde z nich dysponuje już karnymi lub cywilnymi normami chroniącymi godność i cześć człowieka, a także przepisami wdrażającymi decyzję ramową 2008/913/WSiSW. W Polsce są to m.in. art. 256 i 257 Kodeksu karnego, penalizujące nawoływanie do nienawiści i znieważanie z powodu przynależności narodowej, etnicznej, rasowej, wyznaniowej albo z powodu bezwyznaniowości, a także przepisy o zniesławieniu i znieważeniu (art. 212 i 216 k.k.). Argumenty za ingerencją Brukseli w tak wrażliwą materię, jak granice swobody wypowiedzi, były zatem wątłe.
Podobny spór toczy się także w Polsce. 6 marca 2025 roku Sejm uchwalił nowelizację Kodeksu karnego, która rozszerzała katalog przesłanek m.in. w art. 256 i 257 k.k. o niepełnosprawność, wiek, płeć i orientację seksualną. Ustawa nie weszła jednak w życie. Prezydent RP skierował ją do Trybunału Konstytucyjnego w trybie kontroli prewencyjnej, a 30 września 2025 roku Trybunał uznał zaskarżone przepisy za niezgodne z Konstytucją.
Decyzja Komisji: koniec projektu czy zmiana strategii?
Zapowiadane wycofanie komunikatu COM(2021) 777 jest częścią przeglądu zaległych propozycji, w ramach którego Komisja proponuje rezygnację z projektów pozbawionych wystarczającego poparcia współprawodawców, niewykazujących postępów lub nieodpowiadających już priorytetom Unii. W załączniku III jako uzasadnienie wskazano dostosowanie do zakończenia prac nad sprawą w Radzie UE. Decyzja nie jest ostateczna. Przed podjęciem dalszych kroków Komisja ma uwzględnić stanowiska Parlamentu i Rady.
Jednocześnie Komisja deklaruje w programie prac dalsze badanie możliwości dotyczących przestępstw z nienawiści popełnianych w Internecie. W załączniku wskazuje, że rozważa przedstawienie dyrektywy w sprawie zwalczania nawoływania do przemocy i nienawiści w sieci.
Komentarz Ordo Iuris
Decyzja Komisji Europejskiej zdaje się potwierdzać to, na co Ordo Iuris zwracało uwagę od początku. Propozycja nie miała solidnych podstaw prawnych, a państwa członkowskie nie były gotowe oddać Brukseli kompetencji do decydowania o granicach wolności słowa. Jednocześnie należy mieć na względzie, że zapowiedź dyrektywy dotyczącej nawoływania do nienawiści w Internecie pokazuje, iż KE szuka innego sposobu na osiągnięcie tego samego celu. Jeśli Bruksela przedstawi projekt takiej dyrektywy, Instytut będzie monitorował prace legislacyjne i analizował kolejne propozycje, ponieważ to od przyjętych definicji zależy, czy nowe przepisy posłużą zwalczaniu rzeczywistych przestępstw, czy też mogą doprowadzić do nadmiernego ograniczenia wolności słowa – komentuje Patryk Ignaszczak z Centrum Prawa Międzynarodowego Ordo Iuris.
Zobacz też:
- Konkluzje Rady UE w sprawie rasizmu: od walki z „mową nienawiści” w sieci po historię kolonializmu w szkołach
- „Mowa nienawiści” – infografika Ordo Iuris
- Akt o usługach cyfrowych będzie zwalczał „mowę nienawiści”. Atak unijnych instytucji na wolność słowa
- KE chce walczyć z „mową nienawiści” i terapią konwersyjną. Ordo Iuris składa opinię
- Uprzywilejowanie pewnych grup i ograniczanie wolności słowa. Projekt ustawy o walce z „mową nienawiści” w Sejmie
Źródło zdjęcia okładkowego: iStock











