Dlaczego potrzebujemy zmiany myślenia o macierzyństwie? Wnioski z międzynarodowej konferencji naukowej

W murach Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie odbyła się konferencja naukowa „Macierzyństwo w XXI wieku. Polityka wsparcia i ochrony wobec wyzwań i zagrożeń”. Wydarzenie zorganizowały wspólnie Instytut na Rzecz Kultury Prawnej Ordo Iuris oraz Centrum Badawczo-Dydaktyczne Katolickiej Nauki Społecznej UKSW. Partnerami konferencji były Centrum Życia i Rodziny oraz Konfederacja Kobiet RP. Patronat medialny nad wydarzeniem objęły: Tysol.pl, Do Rzeczy, PCh24.pl, wPolsce24.pl, wPolityce.pl, wSieci, KAI, Nowy Ład, Opoka, Trwam, Radio Maryja, Gość Niedzielny i Niedziela.

Konferencja stworzyła przestrzeń do pogłębionej, interdyscyplinarnej debaty, w której spotkali się politycy, naukowcy, prawnicy i przedstawiciele organizacji pozarządowych z Polski i zagranicy. Szczególne miejsce zajął temat surogacji – jej aspektów prawnych, psychologicznych i etycznych. Obrady toczyły się w Auli im. Roberta Schumana na kampusie przy ul. Wóyckiego i obejmowały trzy panele tematyczne.

Otwarcie konferencji

Na początku głos zabrali następnie dwaj inicjatorzy konferencji.

Jerzy Kwaśniewski, prezes Instytutu Ordo Iuris, zaczął od starożytnej łacińskiej zasady mater semper certa est – matka jest zawsze pewna – i postawił pytanie, czy we współczesnym świecie nadal można traktować ją jako oczywistość. Przypomniał, że polska ustawa z 2024 roku musiała tę zasadę expressis verbis potwierdzić w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Kreśląc szerszy kontekst, nawiązał do art. 18 Konstytucji RP oraz art. 16 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka i przekonywał, że rodzina poprzedza państwo i prawo.

Ks. prof. dr hab. Piotr Mazurkiewicz z Wydziału Ekonomiczno-Społecznego UKSW przypomniał, że słowo matrimonium już etymologicznie zawiera troskę o matkę, a instytucja małżeństwa od wieków chroniła kobietę i dziecko. Wskazał na głęboki kryzys dzietności w Polsce, którego podstawy są przede wszystkim kulturowe.

„Myślę, że słowo mama jest jednym z najdroższych, najcenniejszych słów, jakie znamy” – zakończył swoje wystąpienie.

Panel I: Macierzyństwo i rodzicielstwo pod ochroną Rzeczypospolitej Polskiej. Skuteczne modele wsparcia rodzin i matek

Pierwszy panel poprowadziła Anna Kubacka, analityk Centrum Prawa Międzynarodowego Instytutu Ordo Iuris. Do dyskusji zaprosiła czworo prelegentów (na nagraniu powyżej od 29.30 min. do 1 godz. 55 min.).

Marlena Maląg, europoseł i była minister rodziny i polityki społecznej, dokonała podsumowania osiągnięć rządów Zjednoczonej Prawicy dla polskich rodzin. Podkreślała, że nakłady na rodziny to nie koszt, lecz inwestycja w przyszłość. Dodała też, że Polska potrzebuje nie tylko transferów finansowych, lecz również aktywnego promowania „mody na rodzinę” – budowania kultury, w której posiadanie dzieci i zaangażowanie w ich wychowanie jest traktowane jako powód do dumy, a nie jako obciążenie.

Karina Bosak, adwokat i poseł na Sejm, przewodnicząca parlamentarnego zespołu ds. opieki okołoporodowej, zwróciła uwagę, że samo istnienie przepisów chroniących macierzyństwo nie oznacza jeszcze skutecznej ochrony. Przytoczyła badania z 2026 roku wskazujące, że wśród bezdzietnych Polaków aż 34% w ogóle nie chce mieć dzieci.

„Bez odbudowy społecznego znaczenia rodziny i pozytywnego postrzegania macierzyństwa trudno będzie odwrócić obecne trendy demograficzne” – ostrzegała posłanka, podkreślając, że transfery finansowe muszą iść w parze ze zmianą kulturową.

Rafał Dorosiński, członek zarządu Instytutu Ordo Iuris i Rady Rodziny i Demografii przy Prezydencie RP, postawił tezę, że obecny system świadczeń wysyła fałszywy sygnał: państwo bardziej ceni pracę zawodową niż macierzyństwo. Kosiniakowe wynosi ok. 1000 zł, podczas gdy zasiłek macierzyński dla osoby zatrudnionej – ponad 3000 zł.

Mec. Rafał Dorosiński wskazał też na instytucję małżeństwa jako najlepsze środowisko dla realizacji macierzyństwa, powołując się na dane GUS obalające mit, że „połowa małżeństw się rozpada” – prawdopodobieństwo rozpadu w ciągu pierwszych dziesięciu lat wynosi zaledwie 11%.

Michał Kot, ekspert ds. demografii i współautor książki „Jak uniknąć demograficznej katastrofy”, mówił o prestiżu macierzyństwa jako kluczowym, lecz trudno mierzalnym czynniku dzietności. Posługując się danymi z Europejskiego Badania Systemu Wartości, wskazał, że Polska plasuje się poniżej Rumunii i Czech pod względem społecznego docenienia rodzicielstwa względem pracy zawodowej. Zaproponował trzy kierunki działań: finansowe wycenianie opieki domowej na równi z pracą zawodową (tzw. etat macierzyński), obecność dzieci w przestrzeni publicznej i zmianę języka debaty.

Panel II: Surogacja a doświadczanie macierzyństwa. Aspekty prawne, psychologiczne i etyczne

Drugi panel, moderowany przez Bernardo Garcíę Larraína, doradcę ministra ds. rodziny w Chile, poświęcony był surogacji. Uczestniczyli w nim prelegenci z kilku krajów (na nagraniu powyżej od 1 godz. 55 min. do 3 godz. 13 min.).

Reem Alsalem, Specjalny Sprawozdawca ONZ ds. przemocy wobec kobiet i dziewcząt, przedstawiła wyniki raportu złożonego na forum Zgromadzenia Ogólnego ONZ w październiku 2025 roku. Nakreśliła profil kobiet zostających surogatkami – niemal wyłącznie ubogich, często samotnych matek lub imigrantek – i szczegółowo opisała mechanizmy wyzysku wpisane w kontrakty surogacyjne. Alsalem wzywała także do abolicji surogacji wzorowanego na modelu abolicji prostytucji.

Olivia Maurel, rzeczniczka Casablanca Declaration – koalicji ponad 150 ekspertów z 75 krajów – jako dziecko urodzone wskutek surogacji w 1991 roku w Kentucky, złożyła poruszające osobiste świadectwo.

„Zostałam zaprogramowana, żeby zostać porzuconą. Przez całe dzieciństwo miałam poczucie głębokiego porzucenia i pustki. Poświęciłam wiele lat, próbując uciec przed tym bólem poprzez alkohol, narkotyki, zachowania autodestrukcyjne” – wyznała, apelując, by w debacie o surogacji głos dziecka przestał być pomijany.

Bettina Roska, prawnik w ADF International w Genewie, omówiła ramy prawa międzynarodowego i wykazała, że komercyjna surogacja – stanowiąca ponad 80% przypadków – spełnia znamiona sprzedaży dziecka w rozumieniu prawa ONZ. Zachęcała Polskę do aktywności na forum ONZ i wspierania krajowych oraz ponadnarodowych zakazów surogacji.

Calum Miller, lekarz i pracownik naukowy Uniwersytetu Oksfordzkiego, przedstawił najnowsze dowody naukowe potwierdzające, że więź między matką a dzieckiem kształtuje się już od najwcześniejszych tygodni ciąży. Przytoczył badania wskazujące, że surogatki są trzykrotnie bardziej narażone na choroby poporodowe, a pięciokrotnie – na poważne powikłania.

Panel III: Kulturowa afirmacja macierzyństwa – diagnoza oraz strategie pozytywnej zmiany

Trzeci panel poprowadziła Monika Leszczyńska, wiceprezes Instytutu Ordo Iuris. Dyskusja skupiła się na kulturowym wymiarze macierzyństwa (na nagraniu powyżej od 3 godz. 34 min. do 4 godz. 56 min.).

Agata Lupoměská, prezes Central European Perspective Foundation i członek Rady Rodziny i Demografii przy Prezydencie RP, porównała obrazy macierzyństwa w Polsce, Czechach, Niemczech, Austrii i na Węgrzech. Zaproponowała konkretną zmianę: zastąpienie nazwy „urlop macierzyński” terminem „etat macierzyński”.

„Etat z języka francuskiego oznacza status, pozycję społeczną. Zmiana nazwy to nie tylko zmiana językowa czy prawna – to zmiana sposobu myślenia o macierzyństwie, podkreślenie, że kobieta nie odpoczywa, lecz zajmuje ważną pozycję społeczną” – argumentowała.

Dr Ewa Rejman, prawniczka specjalizująca się w międzynarodowym prawie praw człowieka, mówiła o związku między zaufaniem społecznym a decyzją o macierzyństwie. Wskazała, że ochrona macierzyństwa jest prawem człowieka, co nakłada na państwo konkretne obowiązki. Zaakcentowała, że prawa i regulacje kształtują kulturę, a kultura kształtuje prawo.

Anna Bosak, prezes Fundacji Priorytety, która od lat pracuje z matkami nad budowaniem pozytywnego wizerunku macierzyństwa, przedstawiła wyniki badań pokazujące, że 73% kobiet pracujących zawodowo jest określanych jako kobiety sukcesu, podczas gdy mamy rzadziej tak są postrzegane. Zwróciła uwagę na problem, że same mamy często nie potrafią mówić o swojej pracy pozytywnie.

Jadwiga Wiśniewska, eurodeputowana sprawująca mandat nieprzerwanie od 2014 roku i jedyna Polka reprezentująca konserwatywny punkt widzenia w Komisji Praw Kobiet i Równouprawnienia Parlamentu Europejskiego, opisała klimat tej komisji jako zdominowany przez narrację lewicowo-liberalną, w której macierzyństwo jest postrzegane głównie jako problem do zarządzania.

„Unia Europejska nie mówi kobiecie: nie zostaniesz sama, Twoje dziecko nie będzie ciężarem. Sugeruje za to, że macierzyństwo jest ryzykiem, którego można uniknąć” – krytykowała eurodeputowana, apelując o wprowadzenie do polityki unijnej zasady family mainstreaming – oceny każdej regulacji pod kątem jej wpływu na rodzinę i macierzyństwo.

Zamknięcie konferencji

Uroczystego zamknięcia dokonał Jerzy Kwaśniewski, prezes Instytutu Ordo Iuris. Wskazał trzy obszary, z których wynikają konkretne zobowiązania na najbliższe miesiące. Po pierwsze – przegląd polityk społecznych pod kątem efektywności wsparcia rodziny, z odwagą do reformowania istniejących świadczeń, a nie tylko ich mnożenia. Po drugie – opracowanie wieloletniego programu kulturowej polityki prorodzinnej, który kształtowałby działania wszystkich organów państwa. Po trzecie – intensywna aktywność w obszarze międzynarodowym: podjęcie prac nad krajowymi przepisami penalizującymi surogację, a także zaangażowanie polskiej dyplomacji w budowę międzynarodowego konsensusu na rzecz zakazu surogacji.

„Chciałbym, aby świat dla moich córek – które niebawem wejdą w epokę własnego macierzyństwa – był lepszy” – powiedział Jerzy Kwaśniewski.

Podsumowanie

Konferencja „Macierzyństwo w XXI wieku” okazała się wyjątkowym forum wymiany myśli między środowiskiem prawniczym, naukowym, politycznym i społecznym. Trzy panele ukazały macierzyństwo w trzech wymiarach: konstytucyjno-prawnym i socjalnym, bioetycznym i ochrony praw człowieka oraz kulturowym i społecznym. Wspólnym mianownikiem wszystkich wystąpień był postulat, by macierzyństwo traktować nie jako prywatny wybór, lecz jako dobro wspólne zasługujące na realną ochronę ze strony państwa i szacunek ze strony społeczeństwa. Szczególnie dobitnym głosem była obecność zagranicznych ekspertów i świadków – w tym Olivii Maurel urodzonej wskutek surogacji i Reem Alsalem z ramienia ONZ. Organizatorzy zapowiedzieli kontynuację podjętych wątków w konkretnych inicjatywach legislacyjnych i analitycznych zaplanowanych na 2026 i 2027 rok.