Potrzeba całkowitej transparentności finansowej organizacji pozarządowych. Opinia Ordo Iuris dla Rady Europy

Komitet Sterujący ds. Demokracji (Steering Committee on Democracy) – CDDEM, organ działający w ramach Rady Europy, wystosował zaproszenie do składania opinii dotyczących projektu zrewidowanego zalecenia Komitetu Ministrów RE (Committee of Ministers) dla państw członkowskich w sprawie statusu prawnego organizacji społeczeństwa obywatelskiego. Zgodnie z informacjami przekazanymi przez Komitet, procedowana aktualizacja obowiązującego od 2007 roku zalecenia jest reakcją na trudną sytuację podmiotów z sektora NGO, które muszą mierzyć się z restrykcyjnymi przepisami, politykami i środkami, mającymi na celu „stłumienie krytycznych głosów”. W związku z wystosowaniem zaproszenia przez Komitet, Instytut Ordo Iuris zdecydował się przedstawić swoją opinię w tej sprawie.

Potrzeba jasnych i uproszczonych procedur rejestracji organizacji społeczeństwa obywatelskiego

Eksperci Instytutu w pierwszej kolejności wskazali, iż wyrażona w tekście projektu zalecenia definicja organizacji społeczeństwa obywatelskiego (Zasada I, ust. 1.) powinna zostać uzupełniona o sformułowanie, zgodnie z którym tego typu podmioty powinny mieć uproszczone i jasne procedury rejestracji. W ocenie prawników Ordo Iuris, dodanie takiego postanowienia do tekstu zalecenia byłoby zasadne, jako że proces rejestracji i uzyskiwania osobowości prawnej przez organizacje społeczeństwa obywatelskiego powinien zostać uproszczony i ujednolicony, przy zastosowaniu jasnych oraz przejrzystych kryteriów, które minimalizują bariery biurokratyczne oraz sprzyjają powstawaniu nowych inicjatyw społecznych. Podkreślono tam również, że zapewnienie przejrzystości i odpowiedzialności w działaniach organizacyjnych zwiększa zaufanie publiczne, jak i skuteczność w ramach systemu demokratycznego. W dokumencie przesłanym do Komitetu wskazano także, iż ujednolicenie wymogów dotyczących nadzoru i sprawozdawczości będzie zapobiegało nadmiernym, niespójnym obciążeniom, które mogłyby utrudniać działalność organizacji społeczeństwa obywatelskiego i odciągać je od realizacji ich misji społecznej.

Organizacje społeczeństwa obywatelskiego powinny działać w zgodzie z porządkiem konstytucyjnym państw członkowskich Rady Europy

Prawnicy Instytutu rekomendowali dodanie do celów określonych w art. II ust. 12 projektu zalecenia nowego postanowienia, na mocy którego wprowadzono by obowiązek działania organizacji społeczeństwa obywatelskiego zgodnie z porządkiem konstytucyjnym państwa, w którym podmioty te prowadzą działalność. W ocenie ekspertów Ordo Iuris, dodanie takiego sformułowania byłoby korzystne, jako że dokładniej określałoby granice działalności organizacji społecznych. Jak wskazuje Instytut, organizacje społeczeństwa obywatelskiego odgrywają znaczącą rolę w promowaniu świadomości społecznej, partycypacji obywatelskiej i nadzoru nad działaniami władz publicznych, co stanowi podstawę funkcjonowania współczesnych społeczeństw demokratycznych.

Konieczna większa transparentność finansowania działalności organizacji społeczeństwa obywatelskiego

W opinii przesłanej Komitetowi Instytut zwrócił uwagę, iż działalność organizacji społeczeństwa obywatelskiego powinna być transparentna. Dlatego też Ordo Iuris wskazało, iż art. VI dotyczący finansowania, majątku i wsparcia publicznego w odniesieniu do tego typu podmiotów powinien zostać uzupełniony o postanowienie, na mocy którego wprowadzono by powszechny obowiązek publikowania informacji o pochodzeniu wszystkich funduszy organizacji społeczeństwa obywatelskiego. Jednocześnie wskazano, że obowiązuje obecnie zalecenie zezwalające organizacjom społeczeństwa obywatelskiego na otrzymywanie finansowania z dowolnego źródła, zarówno krajowego, jak i zagranicznego, bez obowiązku ujawniania takiego finansowania, budzi poważne obawy dotyczące przejrzystości i bezpieczeństwa. Brak takiego wymogu może bowiem prowadzić do ukrywania wpływów zagranicznych, osłabiając zdolność do kontrolowania potencjalnych zagrożeń, takich jak finansowanie terroryzmu lub inne nadużycia. – Gdy organizacje społeczeństwa obywatelskiego nie są zobowiązane do zgłaszania pochodzenia środków finansowych spoza kraju, w którym działają, system regulacyjny traci zdolność do skutecznego monitorowania i zapobiegania ukrytym zewnętrznym ingerencjom, które mogą podważać suwerenność państw – podkreślają eksperci Ordo Iuris. W opinii zwrócono równocześnie uwagę, iż międzynarodowe standardy wyraźnie podkreślają konieczność ujawniania źródeł finansowania, co przekłada się na odpowiedzialność i poszanowanie zasad demokracji.

– Znaczenie działalności Rady Europy, w tym jej różnych organów, sprowadza się przede wszystkim do kreowania standardów prawnych w wielu różnych dziedzinach (np. zwalczanie korupcji czy ochrona niezależności sądownictwa). Standardy te, tworzone głównie poprzez akty o charakterze „miękkiego prawa”, pomimo ich formalnie nieobowiązującego charakteru, mają w istocie duży wpływ na prawodawstwo i praktykę prawa państw członkowskich Rady Europy. Dlatego też Ordo Iuris postanowiło przedłożyć swoją opinię Komitetowi CDDDEM, mając na względzie znaczenie zalecenia tego gremium oraz jego potencjalny wpływ na prawodawstwo wielu państw, w tym m.in. rozwiązania prawne w Polsce. W tym kontekście szczególne istotna jest propozycja dodania postanowień dotyczących transparentności działań organizacji społeczeństwa obywatelskiego, co pozwoli na unikanie oskarżeń o pozyskiwanie finansowania z nielegalnych źródeł bądź też zarzutów dotyczących uzyskiwania środków od wrogich państw – komentuje Patryk Ignaszczak z Centrum Prawa Międzynarodowego Ordo Iuris.