1
Ogłoszona w marcu 2025 r. przez Sekretarza Generalnego ONZ inicjatywa reformy UN80 weszła w fazę wdrażania – w 2026 r. liczba etatów w Sekretariacie ONZ spadła o 21 proc., a część funkcji przeniesiono do tańszych lokalizacji.
2
Skutki finansowe kolejnych etapów reformy mają zostać uwzględnione w następnych projektach budżetu ONZ, w tym na 2027 r.
3
Rada Wykonawcza UN Women uznała we wrześniu, że nie jest obecnie w stanie zarekomendować fuzji tej agencji z Funduszem Ludnościowym ONZ (UNFPA), i zachęciła do zbadania rozwiązań alternatywnych.
4
W sporze o fuzję państwa nie bronią przede wszystkim efektywności, lecz nienaruszalności mandatów obu agencji, obejmujących m.in. tzw. zdrowie oraz prawa reprodukcyjne i seksualne.
5
W październiku zapadną kluczowe decyzje w sprawie przyszłości UNAIDS (Wspólnego Programu Narodów Zjednoczonych ds. HIV/AIDS) – plan przekształcenia programu zostanie opublikowany 8 października, a 26 października rozpatrzy go jego rada.
Od diagnozy do wdrażania
W ostatnich tygodniach doszło do wydarzeń, które wpływają na wdrożenie reformy ONZ zapowiedzianej przez Sekretarza Generalnego Organizacji. António Guterres ogłosił inicjatywę UN80 11 marca 2025 r., w 80. rocznicę powstania organizacji. Reforma opiera się na trzech nurtach: poszukiwaniu oszczędności i usprawnień w obecnych strukturach, przeglądzie mandatów (czyli zadań powierzanych ONZ przez państwa członkowskie) oraz zmianach strukturalnych w całym systemie Narodów Zjednoczonych, w tym łączeniu agencji.
Na początku września 2026 r. Guterres przedstawił Zgromadzeniu Ogólnemu bilans dotychczasowych zmian. W 2026 r. liczba etatów w Sekretariacie ONZ spadła o 21 proc., część funkcji przeniesiono do tańszych lokalizacji, a w całym systemie trwa konsolidacja usług i eliminowanie dublujących się struktur. Do końca maja przeniesiono 220 etatów Sekretariatu z lokalizacji o wysokich kosztach oraz ok. 1900 etatów w pozostałej części systemu ONZ.
W marcu 2026 r. Zgromadzenie Ogólne przyjęło rezolucję 80/251 dotyczącą tworzenia, realizacji i przeglądu mandatów. Rezolucja potwierdza, że decyzje w sprawie mandatów należą wyłącznie do państw członkowskich. Skutki finansowe drugiego i trzeciego nurtu reformy mają natomiast zostać ocenione i uwzględnione w kolejnych projektach budżetowych – najbliższy z nich dotyczy 2027 r.
Fuzja UN Women i UNFPA w impasie
Najwięcej kontrowersji budzi propozycja połączenia Jednostki Narodów Zjednoczonych ds. Równości Płci i Wzmocnienia Pozycji Kobiet (UN Entity for Gender Equality and the Empowerment of Women, UN Women) z Funduszem Ludnościowym Narodów Zjednoczonych (United Nations Population Fund, UNFPA). Na sesji zakończonej 10 września Rada Wykonawcza UN Women uznała, że nie jest obecnie w stanie zarekomendować fuzji, i zachęciła obie agencje do zbadania rozwiązań alternatywnych. Formalna rekomendacja ma zapaść dopiero po dalszych dyskusjach.
W debacie na forum Rady kilka delegacji oświadczyło, że w obecnym kształcie nie może poprzeć fuzji, a Australia podkreśliła, że mandaty UN Women i UNFPA nie powinny być ponownie otwierane. Już w lutym Unia Europejska zastrzegała, że ewentualne połączenie musi chronić integralność obu mandatów i nie może oznaczać utraty pozycji w sprawach równości płci. W wystąpieniu skierowanym do UNFPA UE przedstawiała wspierany przez siebie program dostaw tego funduszu jako narzędzie umożliwiające kobietom korzystanie z tzw. praw reprodukcyjnych.
Spór o fuzję pokazuje, że w praktyce nie chodzi wyłącznie o oszczędności. Dla wielu państw i darczyńców kluczowe jest zachowanie w nienaruszonym kształcie agendy obu agencji – w tym tzw. zdrowia oraz praw reprodukcyjnych i seksualnych, których zakres pozostaje sporny między państwami członkowskimi ONZ.
UNAIDS – październik miesiącem decyzji
Najbliższe tygodnie przyniosą rozstrzygnięcia dotyczące Wspólnego Programu Narodów Zjednoczonych ds. HIV/AIDS (Joint United Nations Programme on HIV/AIDS, UNAIDS). Zgodnie z założeniami reformy UN80, program miał zostać wygaszony, a jego zasoby i kompetencje – przeniesione do innych podmiotów systemu ONZ.
Pod koniec września odbyły się konsultacje z udziałem państw i organizacji pozarządowych na temat opcji przygotowanych przez grupę roboczą Rady Koordynacyjnej Programu (Programme Coordinating Board, PCB). Grupa analizuje różne scenariusze budżetowe, a plan przekształcenia UNAIDS ma zostać opublikowany 8 października. Rada rozpatrzy go na sesji specjalnej 26 października, a jej rozstrzygnięcie trafi do Rady Gospodarczej i Społecznej ONZ (ECOSOC), która podejmie decyzję w listopadzie.
Reforma na finiszu kadencji
Druga kadencja Guterresa kończy się 31 grudnia 2026 r., a Rada Bezpieczeństwa wciąż nie uzgodniła jego następcy. Tymczasem to nowy Sekretarz Generalny będzie odpowiadał za realizację długofalowych elementów UN80 i może chcieć przedstawić własną wizję reformy. Losy zmian strukturalnych – w tym fuzji UN Women i UNFPA – pozostają więc otwarte.
Zgodnie z art. 97 Karty Narodów Zjednoczonych, Sekretarza Generalnego mianuje Zgromadzenie Ogólne na zalecenie Rady Bezpieczeństwa, więc każdy z pięciu stałych członków ma w praktyce prawo weta wobec kandydatów. Niezależnie od wyniku wyboru, fuzja agend wymaga też zgody państw członkowskich, zarówno w Zgromadzeniu Ogólnym, jak i w radach wykonawczych UN Women i UNFPA. Państwa, w tym Polska, mogą więc nadal realnie wpływać na mandat i priorytety ewentualnej nowej struktury.
– Inicjatywa UN80 miała uczynić ONZ organizacją skuteczniejszą i bardziej odpowiedzialną wobec państw, które ją tworzą i finansują. Tymczasem spór o fuzję UN Women i UNFPA pokazuje, że przy każdej próbie realnej zmiany pierwszeństwo zyskuje obrona agendy tzw. praw reprodukcyjnych i seksualnych, czyli pojęcia, które nie ma traktatowej definicji, a którego zakres od lat budzi sprzeciw wielu państw. Rezolucja 80/251 słusznie przypomina, że o mandatach decydują wyłącznie państwa członkowskie. Prawdziwa reforma ONZ powinna zatem zaczynać się od powrotu do zadań, na które państwa rzeczywiście wyraziły zgodę, a nie od ochrony agend ideologicznych, które w ramach tych zadań nigdy nie zostały uzgodnione – zaznacza Julia Książek z Centrum Prawa Międzynarodowego Ordo Iuris.
Zobacz też:
- Nowe kroki w reformie ONZ. Wzmocnienie efektywności czy centralizacja władzy Sekretariatu?
- Fundusz Ludnościowy domaga się przestrzegania przez pracodawców „praw reprodukcyjnych i seksualnych”
- Sprzeciw wobec „prawa do aborcji” i „praw reprodukcyjnych”. Stanowisko USA w sprawie dokumentów ONZ
- Coraz mocniejszy głos środowisk konserwatywnych na forum ONZ. Ordo Iuris na sesji Komisji ds. Statusu Kobiet
- Rząd USA kończy finansowanie proaborcyjnej agendy ONZ
Źródło zdjęcia okładkowego: iStock
