„Przygotowanie dziecka do pracy dla dobra społeczeństwa” nie będzie już obowiązkiem rodziców? Ordo Iuris reaguje

Instytut Ordo Iuris złożył stanowisko w ramach konsultacji publicznych ogłoszonych przez Ministerstwo Sprawiedliwości. Dotyczyły one rządowego projektu ustawy (numer z wykazu: UD349), który nowelizowałby sześć ustaw – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Kodeks postępowania cywilnego, ustawę o podatku dochodowym od osób fizycznych (PIT), ustawę o świadczeniach rodzinnych, ustawę o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (800+) oraz ustawę o wspieraniu rodziców w aktywności zawodowej oraz wychowaniu dziecka „Aktywny rodzic”. Istotą projektu jest zastąpienie dotychczas obecnego w tych ustawach pojęcia „opieki naprzemiennej” nowym pojęciem „pieczy współdzielonej” definiowanej jako sytuacja, w której „każdy z rodziców sprawuje bieżącą pieczę nad dzieckiem w powtarzających się, lecz niekoniecznie równych okresach”.

Swoje merytoryczne uwagi do projektu przedstawili np. Rzecznik Praw Obywatelskich czy Stowarzyszenie na rzecz Chłopców i Mężczyzn. Z kolei dotychczasowe stanowisko Instytutu Ordo Iuris w sprawie opieki naprzemiennej zostało wyrażone w lutym 2023 r. w postaci wstępnego raportu pt. „Instytucja «opieki naprzemiennej» – w poszukiwaniu optymalnych ram prawnych”, w którym przypomniano, że „w regulacjach KRiO [Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego] dotyczących sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem po rozwodzie nie chodzi o afirmację praw rodziców (w tym ich prawa do przebywania z dzieckiem), ale przede wszystkim o prawo dziecka do dobrego dzieciństwa jako bezwzględnego warunku jego prawidłowego rozwoju psychofizycznego”, a „czynnikami wpływającymi na pozytywne konsekwencje opieki naprzemiennej są (występujące relatywnie rzadko): zgodna współpraca rodziców w wychowaniu dziecka, istnienie obiektywnych okoliczności gwarantujących dziecku zachowanie niezmienionego środowiska rówieśniczego (m.in. ta sama placówka oświatowa, niezmienny krąg koleżeńsko-przyjacielski)”. W składanych obecnie uwagach Instytut Ordo Iuris podtrzymuje swoje stanowisko sprzed trzech lat, nie odnosząc się do samej istoty instytucji pieczy współdzielonej, a jedynie wskazując na cztery istotne mankamenty projektu. Pierwszy spośród nich jest kardynalny, jako że odrywa samą istotę wychowania dziecka od jego aspektu społecznego. Trzy pozostałe stanowią natomiast o niespójności projektowanej instytucji pieczy współdzielonej z szerokim systemem polityki socjalnej.

Pierwsza uwaga sformułowana przez Instytut Ordo Iuris dotyczy zgłoszonego przez Ministerstwo Sprawiedliwości postulatu modyfikacji art. 96 § 1 zd. 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W obecnej postaci przepis ten stanowi, że rodzice „obowiązani są troszczyć się o fizyczny i duchowy rozwój dziecka i przygotować je należycie do pracy dla dobra społeczeństwa odpowiednio do jego uzdolnień”. Resortowy projekt, bez jakiegokolwiek uzasadnienia, usuwa z niego słowa „dla dobra społeczeństwa”. Zdaniem Ordo Iuris, usunięcie tych słów jawiłoby się jako odchodzące od wspólnotowego i solidarystycznego fundamentu ustroju Rzeczypospolitej Polskiej, a pozostawienie samego sformułowania „przygotować je należycie do pracy” sugerowałoby, że jedynym przeznaczeniem dziecka jest przystosowanie go do pracy (w domyśle: zawodowej), co redukowałoby je jako człowieka obdarzonego przyrodzoną i niezbywalną godnością zaledwie do uprzedmiotowionego „zasobu ludzkiego”, negującym tym samym jego zakorzenienie w szerszej wspólnocie (narodowej). Instytut Ordo Iuris wnosi zatem o przywrócenie słów „dla dobra społeczeństwa” do projektowanego przepisu.

W drugiej uwadze Instytut Ordo Iuris odnosi się do postulowanych przez resort sprawiedliwości zmian w ustawie o świadczeniach rodzinnych (art. 7 dotyczący zasiłku rodzinnego, art. 15b dotyczący jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia się dziecka – tzw. „becikowe”). Ministerstwo podtrzymuje dotychczasowe zastrzeżenie, zgodnie z którym świadczenia te nie przysługują, gdy dziecko znajduje się w opiece naprzemiennej obojga rodziców „sprawowanej w porównywalnych i powtarzających się okresach”. Wraz ze zmianą nazewnictwa na „pieczę współdzieloną” z tego zastrzeżenia skreślany jest jednak tylko element „powtarzalności”, a pozostaje element „porównywalności”, pomimo że nie jest on zdefiniowany w jakimkolwiek przepisie ustawowym. Jedynie na poziomie uzasadnienia wspomina się, że „nie chodzi tu o wymóg 50% czasu spędzonego z dzieckiem, ale co najmniej 30% czasu”, jednak uzasadnienie projektu samo w sobie nie ma żadnej mocy prawnej. Oznaczałoby to, że na potrzeby stwierdzenia, czy dany rodzaj pieczy współdzielonej jest „porównywalny”, czy też nie, musiałaby każdorazowo być podejmowana osobna decyzja. Instytut Ordo Iuris wnosi zatem o wykreślenie elementu „porównywalności” jako utrzymującego niepewność prawną, której wyeliminowanie było jakoby celem omawianego projektu ustawy.

Trzecia i czwarta uwaga Instytutu Ordo Iuris mają bliźniaczy charakter – dotyczą świadczenia wychowawczego (800+) oraz świadczenia „Aktywny rodzic”. Obecne brzmienie przepisów ustaw dotyczących tych świadczeń (art. 5 ust. 2 ustawy o 800+, art. 11 ust. 3, art. 15 ust. 8 oraz art. 20 ust. 2 ustawy o „Aktywnym rodzicu”) zakłada równy podział świadczeń na oboje rodziców, gdy dziecko pozostaje pod opieką naprzemienną. Tymczasem projekt Ministerstwa Sprawiedliwości ponownie, oprócz samej zmiany nazwy na „pieczę współdzieloną”, usuwa z przepisu tylko dodatkowy element „powtarzalności”, ale już nie element „porównywalności”. Projekt ustawy nie precyzuje, jaki konkretnie podmiot (sąd? Zakład Ubezpieczeń Społecznych?) miałby decydować o tym, czy orzeczona w danym przypadku piecza współdzielona jest sprawowana w sposób „porównywalny”, czy też nie. Pozostawia to rodziców w sytuacji braku pewności co do tego, czy świadczenie zostanie ostatecznie podzielone na pół, czy też przypadnie tylko jednemu z nich. Ordo Iuris wzywa zatem do usunięcia również drugiego z dodatkowych elementów, który zgodnie z filozofią przedstawioną w uzasadnieniu projektu jawi się jako równie zbędny, co pierwszy.

Uregulowanie pieczy współdzielonej wraz z towarzyszącą jej zasadą równego podziału świadczeń ma szansę pójść w tym samym, prorodzinnym kierunku, co zmiany wprowadzone przez amerykański stan Kentucky, który swego wprowadził domniemanie równej opieki po rozwodzie (House Bill 528 z 26 kwietnia 2018 r.), co, zdaniem niektórych komentatorów, poskutkowało drastycznym spadkiem liczby orzekanych rozwodów w ciągu kolejnych lat (twierdzi tak np. Wall Street Journal w artykule z 6 września 2025 r.).

–  Sprzeciwiamy się zgłoszonemu przez resort sprawiedliwości postulatowi wyeliminowania kategorii „dobra społeczeństwa” z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgłaszamy za to, że orzekaniu pieczy współdzielonej powinien zawsze towarzyszyć równy podział świadczeń dla obojga rodziców – podkreśla adw. Nikodem Bernaciak, starszy analityk w Centrum Badań i Analiz Instytutu Ordo Iuris.