Włoski projekt „ustawy Zana” poważnym zagrożeniem dla wolności słowa

• We włoskim Senacie miało miejsce pierwsze czytanie projektu „ustawy Zana” mającej na celu zwalczanie „homofobii, lesbofobii, bifobii i transfobii”.

• Projekt już od 2018 r. był rozpatrywany w Izbie Deputowanych, gdzie został przyjęty przez 265 deputowanych przy 193 głosach sprzeciwu.

• Projekt stanowi poważne zagrożenie dla rodziny, wychowania i wolności słowa, opierając surowe kary na abstrakcyjnych definicjach odrywających płciowość od uwarunkowań genetycznych i biologicznych.

• Projektowi oficjalnie sprzeciwia się Stolica Apostolska oraz Papież Franciszek.

„W miejsce swobody posiadania odmiennych opinii, prowadzenia rzeczowych sporów i ścierania się idei, wprowadzona zostałaby, uzbrojona w sankcje karne, możliwość natychmiastowego ucięcia dyskusji. Doświadczenie krajów, które takiego rozszerzenia dokonały uczy, że konsekwencją jest radykalne ograniczenie dyskusji na tematy związane z płciowością, małżeństwem, rodziną i wychowaniem oraz eliminowania z debaty publicznej całkowicie uprawnionych poglądów” – zauważa adw. Rafał Dorosiński, Dyrektor Centrum Analiz Prawnych Instytutu Ordo Iuris.

Projekt ustawy o „środkach zapobiegania i zwalczania dyskryminacji i przemocy ze względu na płeć, gender, orientację seksualną, tożsamość płciową i niepełnosprawność” (numer w Izbie: C.107, numer w Senacie: S.2005) został wniesiony do Izby Deputowanych już w dniu inauguracji jej 18. kadencji – 23 marca 2018 r. – przez deputowanych Laurę Boldrini (wybraną tego dnia na nową przewodniczącą Izby) oraz Roberto Speranzę. Stanowi on powtórzenie, z niewielkimi modyfikacjami i poprawkami, projektu wniesionego w poprzedniej kadencji Izby w dniu jej inauguracji – 15 marca 2013 r. (druk nr 254). 4 listopada 2020 r. w głosowaniu projekt otrzymał wsparcie 265 deputowanych przy 193 głosach sprzeciwu, po czym trafił pod obrady Senatu. 25 maja 2021 r. trafił do pierwszego czytania w ramach Komisji.

Projekt składa się z 10 artykułów. Pierwszy z nich zawiera definicje legalne pojęć związanych z tożsamością płciową:

1. 1. Płeć (sesso) – rozumiana jako płeć biologiczna lub metrykalna (biologico o anagrafico)
   2. Gender (genere, płeć społeczno-kulturowa) – rozumiany jako wszelkie zewnętrzne przejawy osoby, które są zgodne lub sprzeczne z oczekiwaniami społecznymi związanymi z płcią;
   3. Orientacja seksualna (orientamento sessuale) – rozumiana jako pociąg seksualny lub emocjonalny do osób płci przeciwnej, tej samej płci lub obojga płci;
   4. Tożsamość płciowa (identità di genere) – rozumiana jako postrzegana i manifestowana identyfikacja samego siebie w odniesieniu do gender, nawet jeżeli nie odpowiada płci, niezależnie od odbycia tranzycji.

Ponadto projekt nowelizuje art. 604-bis Kodeksu karnego, który przewiduje karę pozbawienia wolności do roku i sześciu miesięcy lub grzywnę do 6 000 euro za propagowanie idei opartych na wyższości lub nienawiści rasowej lub etnicznej lub podżeganie do popełnienia lub popełnianie aktów dyskryminacji na tle rasowym, etnicznym, narodowościowym lub wyznaniowym. Zgodnie z projektem, do dotychczasowych przesłanek mogących należeć do strony przedmiotowej przestępstwa (rasowej, etnicznej i religijnej) dodane mają zostać przesłanki dyskryminacji ze względu na płeć, gender, orientację seksualną, tożsamość płciową i niepełnosprawność.

W ten sam sposób (poprzez dodanie przesłanek płci, gender, orientacji seksualnej, tożsamości płciowej i niepełnosprawności) nowelizuje dekret z mocą ustawy z dnia 26 kwietnia 1993 r., poświęcony karom za nawoływanie do przestępstwa.

Ponadto, projekt:

• ustanawia na dzień 17 maja nowe państwowe święto – Narodowy Dzień Przeciwko Homofobii, Lesbofobii, Bifobii i Transfobii, „w celu promowania kultury szacunku i inkluzywności oraz zwalczania uprzedzeń, dyskryminacji i przemocy motywowanej orientacją seksualną i tożsamością płciową, realizacji zasad równości i równej godności społecznej sankcjonowanych przez Konstytucję”. Nie ma być on jednak wolny od pracy, jednak w tym dniu powinny odbywać się różnego rodzaju uroczystości i spotkania.
• nowelizuje dekret z mocą ustawy z dnia 8 lipca 2003 r., zobowiązując organy państwa do opracowania krajowej strategii zapobiegania i zwalczania dyskryminacji ze względu na orientację seksualną i tożsamość płciową (strategia nazionale per la prevenzione e il contrasto delle discriminazioni per motivi legati all’orientamento sessuale e all’identità di genere). Strategia ma być przygotowywana w ramach stałych konsultacji władz lokalnych, organizacji branżowych i stowarzyszeń zajmujących się zwalczaniem dyskryminacji ze względu na orientację seksualną i tożsamość płciową.
• zobowiązuje organy statystyczne do przeprowadzania, po zasięgnięciu opinii Obserwatorium ds. Bezpieczeństwa przeciwko Aktom Dyskryminacji (OSCAD), co trzy lata odpowiedniego badania statystycznego dotyczącego aktów dyskryminacji również ze względu na orientację seksualną i tożsamość płciową.

Jednym z podstawowych zarzutów wobec projektu dotyczy nieprecyzyjności powyższych definicji „gender” i tożsamości płciowej. Abstrakcyjne pojęcia zostały zrównane z bardzo konkretnymi, takimi jak rasa, narodowość czy religia. Biorąc pod uwagę, iż zwolennicy odniesienia pojęcia małżeństwa do związków jednopłciowych przedstawiają poglądy afirmujące małżeństwo i rodzinę jako „oparte na wyższości” oraz „dyskryminujące”, projekt stwarza niebezpieczeństwo podlegania surowym przepisom Kodeksu karnego przez osoby i podmioty głoszące poglądy niezgodne ze stanowiskiem organizacji LGBT.

Projekt budzi więc poważne wątpliwości co do zgodności z gwarantowaną zarówno we włoskiej konstytucji jak i traktatach międzynarodowych wolnością wyrażania poglądów. O ile aktualna lista cech wskazana w art. 604-bis włoskiego Kodeksu karnego ogranicza się do tych, mających fundamentalne znaczenie w naszej cywilizacji: naród, grupa etniczna, rasa, przynależność państwowa, wyznanie, to poszerzanie jej o niejasne kategorie ukute przez środowiska oddające się praktykom homoseksualnym może poważnie ograniczyć wolność słowa.

Co istotne, we włoskim porządku prawnym już dziś istnieje szereg środków zarówno karnoprawnych jak i innych niż karnoprawne zapobiegających przemocy wobec każdego, bez względu na takie czy inne cechy lub autoidentyfikacje. Należą do nich możliwość obrony przed zniesławieniem, karalność bezprawnej groźby oraz naruszenie nietykalności cielesnej. Z kolei na gruncie prawa cywilnego można dochodzić m.in. odpowiedzialności odszkodowawczej za wyrządzoną.

17 czerwca 2021 r. Sekretariat Stanu Stolicy Apostolskiej wystosował specjalną notę (Nota Verbale) do rządu włoskiego, w której wskazuje na sprzeczność projektu w obecnej jego postaci z art. 2 ust. 1 i ust. 3 Konkordatu Włoch ze Stolicą Apostolską w kształcie z dnia 18 lutego 1984 r., zgodnie z którymi Kościołowi katolickiemu przysługuje pełna swoboda realizowania swojej misji duszpasterskiej, wychowawczej i charytatywnej, a samym wiernym oraz ich stowarzyszeniom gwarantuje się pełną wolność wyrażania myśli. W wywiadzie z 24 czerwca kardynał Giovanni Battista Re, dziekan Kolegium Kardynalskiego, potwierdził, że cały tekst noty został zaakceptowany przez papieża Franciszka.