Wybór nowego Sekretarza Generalnego ONZ. Spór o granice mandatu i suwerenność państw

15 grudnia ubiegłego roku otwarta została procedura zgłaszania kandydatur na urząd Sekretarza Generalnego ONZ. Zapoczątkowało ją zwołane przez Słowenię 15 grudnia posiedzenie Rady Bezpieczeństwa pod hasłem „Przywództwo na rzecz pokoju”. Wydarzenie zgromadziło wysokich rangą dyplomatów i zaproszonych prelegentów, którzy zastanawiali się nad tym, jaki typ przywódcy powinien pełnić funkcję Sekretarza Generalnego, zwłaszcza w sytuacji, gdy rządy rozważają szereg reform mających na celu odzyskanie zaufania publicznego do ONZ. Rozpoczęcie procedury wyboru nowego Sekretarza stało się impulsem do szerokiej debaty o charakterze Organizacji Narodów Zjednoczonych, granicach jej kompetencji oraz roli prawa międzynarodowego w obliczu narastających prób jego reinterpretacji.

Zgodnie z art. 97 Karty Narodów Zjednoczonych, Sekretarz Generalny jest najwyższym urzędnikiem administracyjnym Organizacji. Jego podstawowym zadaniem jest wykonywanie funkcji powierzonych mu przez organy ONZ oraz zapewnienie sprawnego funkcjonowania Sekretariatu. Karta ONZ nie przyznaje Sekretarzowi Generalnemu kompetencji do tworzenia norm prawa międzynarodowego ani do samodzielnego definiowania zakresu praw i obowiązków państw członkowskich. Pomimo tej jednoznacznej konstrukcji prawnej, w ostatnich dekadach obserwuje się stopniowe przesuwanie roli Sekretarza Generalnego w kierunku przywództwa politycznego i prawnego. Zjawisko to nasiliło się szczególnie po zakończeniu zimnej wojny, wraz z rozwojem koncepcji tzw. globalnego zarządzania oraz rosnącą rolą agend ONZ w obszarach dotychczas zastrzeżonych dla kompetencji państw.

Sekretarz Generalny coraz częściej występuje nie tylko jako mediator czy administrator, lecz także jako promotor określonych wizji społecznych, prawnych i kulturowych. Dotyczy to m.in. kwestii polityki rodzinnej, edukacji, zdrowia publicznego, ale też tzw. praw seksualnych i reprodukcyjnych i ideologii gender, które nie znajdują jednoznacznego umocowania w wiążącym prawie międzynarodowym.

Proces wyboru Sekretarza Generalnego ONZ uległ częściowej formalizacji po 2015 r., kiedy to po raz pierwszy wprowadzono publiczne wysłuchania kandydatów oraz publikację ich wizji programowych. Zmiany te były przedstawiane jako krok w stronę demokratyzacji i zwiększenia przejrzystości funkcjonowania Organizacji. W praktyce jednak kluczowe decyzje nadal zapadają w ramach Rady Bezpieczeństwa, a szczególnie w gronie jej pięciu stałych członków. Mechanizm weta sprawia, że przyszły Sekretarz Generalny musi odpowiadać oczekiwaniom największych mocarstw, co nadaje procesowi wyraźnie polityczny charakter.

Jednocześnie coraz większe znaczenie ma nie tylko osoba kandydata, lecz także jego deklarowana wizja roli ONZ. Kandydaci są oceniani pod kątem gotowości do aktywnego kształtowania agendy Organizacji, co w praktyce oznacza akceptację dla rozszerzającej interpretacji mandatu Sekretarza Generalnego.

Otwarte posiedzenie Rady Bezpieczeństwa ONZ pod hasłem „Przywództwo na rzecz pokoju” stało się jednym z kluczowych momentów debaty poprzedzającej wybór nowego Sekretarza Generalnego. W wystąpieniach wielu delegacji pojawiły się zasadniczo odmienne wizje przyszłej roli ONZ. Ambasador Jennifer Locetta, reprezentująca Stany Zjednoczone, zwróciła uwagę na konieczność przywrócenia ONZ jej pierwotnej funkcji jaką jest utrzymanie międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa. Powiedziała: „ONZ stała się rozbudowaną biurokracją, obciążoną własną nieefektywnością, nadmiernymi wydatkami i brakiem odpowiedzialności. Obecnie jest forum dla wywołujących podziały ideologii, które podważają suwerenność narodową i wywołują kontrowersje, zamiast zbliżać państwa członkowskie w celu rozwiązania wspólnych problemów”. Podkreśliła również, że Sekretarz Generalny powinien działać w granicach Karty ONZ, a nie pełnić rolę globalnego arbitra ideologicznego.

W podobnym tonie wypowiadały się także inne państwa, wskazując na problem nadmiernej biurokratyzacji ONZ, ale część delegacji argumentowała, że współczesne wyzwania wymagają odważnego przywództwa Sekretarza Generalnego, zdolnego do aktywnego kształtowania norm globalnych, nawet kosztem tradycyjnie rozumianej suwerenności państw.

Art. 2 Karty Narodów Zjednoczonych ustanawia zasadę suwerennej równości wszystkich państw członkowskich oraz zakaz ingerencji w sprawy należące do ich kompetencji wewnętrznych. Zasada ta stanowi fundament całego systemu ONZ. Próby redefinicji roli Sekretarza Generalnego oraz rozszerzania kompetencji Organizacji w drodze praktyki stoją w sprzeczności z tymi zasadami. Szczególnie problematyczne są działania podejmowane w obszarach typu ochrona życia, polityka rodzinna, edukacja czy kwestie bioetyczne.

Z perspektywy państw takich jak Polska, debata wokół wyboru nowego Sekretarza Generalnego ma bezpośrednie znaczenie praktyczne. Od przyjętej interpretacji mandatu tej funkcji zależy zakres nacisków międzynarodowych wywieranych na państwa w sprawach światopoglądowych i ustrojowych.

– Wybór nowego Sekretarza Generalnego ONZ stanowi moment przesądzający o dalszym kierunku rozwoju Organizacji Narodów Zjednoczonych. Stawką tego procesu jest nie tylko obsada personalna, lecz fundamentalne zasady prawa międzynarodowego, w tym suwerenność państw i prymat zgody traktatowej. Sekretarz Generalny nie może być postrzegany jako kreator nowych norm ani rzecznik ideologicznych projektów. Jego mandat wynika wprost z Karty ONZ i powinien być interpretowany w sposób ścisły. Każda próba rozszerzania tej funkcji prowadzi do osłabienia legitymacji ONZ oraz pogłębiania podziałów między państwami członkowskimi. Z perspektywy ochrony ładu międzynarodowego opartego na prawie, kluczowe jest, aby przyszły Sekretarz Generalny respektował granice swojego mandatu i sprzeciwiał się instrumentalizacji praw człowieka jako narzędzia nacisku politycznego. Tylko wówczas ONZ może skutecznie realizować swój podstawowy cel, jakim jest utrzymanie międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa – zauważa Julia Książek z Centrum Prawa Międzynarodowego Ordo Iuris.