Wzajemne uznawanie rodzicielstwa w UE: rząd Tuska przyznaje, że projekt rozporządzenia obejmuje adopcję przez pary jednopłciowe i surogację

Wprowadzenie

W trakcie posiedzenia sejmowej Komisji do spraw Unii Europejskiej w dniu 28 maja bieżącego roku przedstawiciel polskiego rządu potwierdził, że procedowany obecnie projekt unijnego rozporządzenia o wzajemnym uznawaniu rodzicielstwa obejmuje także certyfikaty urodzenia, w których jako rodzice widnieją dwie osoby tej samej płci oraz zjawisko surogacji. Tym samym reprezentant Rady Ministrów potwierdził obiekcje podnoszone względem przedmiotowego wniosku legislacyjnego na przestrzeni ostatnich lat.

Co zawiera projekt unijnego rozporządzenia?

W grudniu 2022 roku Komisja Europejska przedstawiła projekt rozporządzenia w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania orzeczeń i przyjmowania dokumentów urzędowych dotyczących pochodzenia dziecka oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia pochodzenia dziecka. Zgodnie z deklaracjami tego gremium, ma on na celu regulowanie materii dotyczącej wzajemnego uznawania rodzicielstwa w państwach członkowskich Unii Europejskiej. W motywach projektu Komisja podkreśliła konieczność ochrony dobra dziecka, zwłaszcza w kontekście problemów wynikających z przemieszczania się rodzin między państwami UE, gdy decyzje dotyczące władzy rodzicielskiej wydane w jednym państwie mogą być podważane w innym.

Projekt rozporządzenia od samego początku budzi daleko idące kontrowersje, odnoszące się przede wszystkim do skutków, jakie może wywołać w zakresie uznawania rodzicielstwa par jednopłciowych oraz rodzicielstwa wynikającego z surogacji. Wątpliwości dotyczą również zakresu kompetencji Unii Europejskiej i potencjalnego wkraczania w obszar prawa rodzinnego, które zgodnie postanowieniami traktatów znajduje się w gestii państw członkowskich.

Przeczytaj też:

• TSUE narusza polską suwerenność. Ordo Iuris analizuje wyrok w sprawie obowiązku uznawania tzw. małżeństw jednopłciowych

Krytycy propozycji KE wskazują, że mechanizm wzajemnego uznawania rodzicielstwa może prowadzić do konieczności respektowania rozstrzygnięć, które nie byłyby dopuszczalne na gruncie prawa krajowego danego państwa. Dotyczy to w szczególności adopcji dokonywanych przez pary jednopłciowe w tych państwach członkowskich, które przewidują taką możliwość. Podobne zastrzeżenia formułowane są wobec przypadków rodzicielstwa wynikającego z surogacji, legalnej w części państw UE, lecz zakazanej w innych. Przedmiotem sporu pozostaje również kwestia zgodności projektu z zasadą przyznania kompetencji, zgodnie z którą Unia może działać wyłącznie w granicach uprawnień przekazanych jej przez państwa członkowskie.

Projekt rozporządzenia został również negatywnie oceniony przez Instytut, który w przygotowanej analizie prawnej wskazywał na jego fundamentalną sprzeczność z polskim porządkiem prawnym i zasadami prawa UE. W ocenie Ordo Iuris KE próbuje wykorzystać transgraniczne sytuacje rodzinne jako narzędzie mające na celu wymuszenie na państwach członkowskich UE prawnej akceptacji adopcji dokonywanej przez pary jednopłciowe przy jednoczesnym naruszeniu wynikającej z prawa pierwotnego zasady kompetencji przyznanych.

Przeczytaj też:

• Wyrok NSA w sprawie transkrypcji aktu tzw. małżeństwa jednopłciowego – niekonstytucyjna kapitulacja wobec unijnych ideologów

Przedstawiciel polskiego rządu potwierdza obawy Ordo Iuris

W ostatnich dniach obiekcje przedstawiane przez prawników Instytutu zostały de facto potwierdzone przez przedstawicieli polskiego rządu.

28 maja bieżącego roku, w trakcie posiedzenia sejmowej Komisji ds. Unii Europejskiej przedstawiciel opozycji, poseł Sebastian Kaleta (PiS) zadał przedstawicielowi Rady Ministrów pytanie dotyczące aktualnego stanu prac nad projektem rozporządzenia:

„Panie Ministrze, mam pytanie dotyczące dokumentu COM 2022/695. Czy ten akt, po pierwsze, jest przyjmowany w procedurze jednomyślności, a po drugie, czy uznawanie poświadczenia pochodzenia dziecka w ramach tego projektu uwzględnia, jakiego rodzaju są związki rodziców i stan prawny, można powiedzieć, przysposobionego dziecka? Czy jest na przykład mowa o tym, że status dzieci, które są przysposobione w parach jednopłciowych w innych państwach członkowskich, ma być również uznawany w Polsce poprzez ten dokument?” ‒ pytał Kaleta.

W odpowiedzi przedstawiciel Rady Ministrów, Wiceminister sprawiedliwości Dariusz Mazur, wskazał, że do przyjęcia projektu rozporządzenia potrzebna jest jednomyślność. Jednocześnie reprezentant rządu stwierdził, że przedmiotowy wniosek legislacyjny odnosi się także do dzieci par jednopłciowych i urodzonych w wyniku surogacji.

„Jeżeli chodzi o drugie pytanie, to ta dyrektywa [przejęzyczenie – przyp. aut.] ma dotyczyć, zapewne taki jest sens pytania, również dzieci pochodzących ze związków jednopłciowych czy z surogacji. Nie ma tu rozróżnienia, jeśli chodzi o pochodzenia dziecka” – podkreślał Mazur.

W trakcie posiedzenia Komisji do spraw Unii Europejskiej minister Mazur poinformował również, że w trakcie najbliższego posiedzenia Rady Unii Europejskiej, mającego mieć miejsce w dniach od 4 do 5 czerwca bieżącego roku, planowana jest debata orientacyjna (nieformalna dyskusja, której celem jest zbadanie stanowisk państw członkowskich) w sprawie projektu rozporządzenia.

„W materiale przygotowanym na potrzeby tej debaty prezydencja cypryjska pyta ministrów o najważniejsze kwestie z perspektywy państw członkowskich, których rozwiązanie pozwoliłoby na osiągnięcie kompromisu co do tekstu projektu, oraz możliwe działania w celu osiągnięcia jednomyślności, która jest wymagana, żeby ten projekt przyjąć, jak i scenariusze na wypadek, gdyby tejże jednomyślności nie udało się uzyskać” – stwierdził minister.

Przedstawiciel Rady Ministrów zaznaczył również, że z perspektywy polskiej najważniejsze jest, by przepisy opracowywanego rozporządzenia uwzględniały zasadę dobra dziecka przy jednoczesnym pozostawieniu państwom członkowskim pewnej elastyczności w ich stosowaniu, która pozwoli uwzględnić ich porządki konstytucyjne oraz zasady prawa rodzinnego.

Minister Mazur wskazał przy tym, iż Polska przywiązuje szczególną wagę do kwestii dotyczących wprowadzenia zasady niezmienności prawa właściwego dla ustalania pochodzenia dziecka przez całe jego życie. W ramach stanowiska rządu postuluje się również, aby przy uznawaniu orzeczeń dotyczących pochodzenia dziecka uwzględniano wcześniejsze rozstrzygnięcia wydane na podstawie prawa właściwego ustalonego zgodnie z rozporządzeniem. „Sprzeczność z takim wcześniejszym orzeczeniem powinna stanowić podstawę odmowy uznania danego orzeczenia” – argumentował minister.

Przedstawiciel Rady Ministrów przyznał jednocześnie, że materia będąca przedmiotem prac –prawo rodzinne – jest bardzo wrażliwa. W jego ocenie czynnik ten ma implikować długotrwałość procesu negocjacyjnego, co jednak nie oznacza, iż projekt nie zostanie ostatecznie przyjęty.

Przeczytaj też:

• Konstytucja nie pozwala na transkrypcję „małżeństw jednopłciowych”. Opinia Ordo Iuris dla Trybunału Konstytucyjnego

Co dalej?

Projekt rozporządzenia wciąż znajduje się na etapie negocjacji pomiędzy państwami członkowskimi Unii Europejskiej i nie został jeszcze przyjęty. Prace nad jego ostatecznym kształtem trwają, a osiągnięcie porozumienia wymaga jednomyślności, której dotychczas nie udało się wypracować.

Zgodnie z przepisami Ustawy z dnia 8 października 2010 roku o współpracy Rady Ministrów z Prezydentem Rzeczypospolitej Polskiej oraz Sejmem i Senatem w sprawach związanych z członkostwem Rzeczypospolitej Polskiej w Unii Europejskiej w sprawie ustalania stanowiska Rzeczypospolitej dla materii, którą ma normować projekt rozporządzenia (środki dotyczące prawa rodzinnego mające skutki transgraniczne) przewidziano tryb szczególny, który nadaje pewne kompetencje w tym zakresie Prezydentowi RP.

Na mocy art. 15 Ustawy w sprawie projektu aktu prawnego, o którym mowa m.in. w art. 81 ust. 3 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, decyzje podejmuje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, na wniosek Rady Ministrów, za zgodą wyrażoną w ustawie.

Uprawniona do złożenia takiego wniosku jest Rada Ministrów. Z kolei złożenie wniosku musi poprzedzać́ zgoda wyrażona w ustawie (art. 15 ust. 3 ustawy). W ocenie Ministerstwa Sprawiedliwości art. 15 ust. 1 ustawy ma zastosowanie na etapie formalnego głosowania w Radzie (przyjęcia aktu prawnego) i powinien wskazywać́ ostateczny tekst projektu aktu prawnego, który zostanie poddany głosowaniu.

Zasadność zastosowania trybu przewidzianego w art. 15 Ustawy dla projektu została potwierdzona przez Ministerstwo Sprawiedliwości w 2024 roku, w odpowiedzi na wniosek o udostępnienie informacji publicznej, wystosowany do resortu przez Ordo Iuris

Ewentualny obowiązek zastosowania procedury przewidziane w art. 15 Ustawy zaktualizuje się nie wcześniej, niż̇ osiągnięty zostanie polityczny (nieformalny) konsensus co do projektu na szczeblu międzyrządowym wśród wszystkich państw członkowskich Unii.

Komentarz Ordo Iuris

Stanowisko przedstawione przez reprezentanta rządu na posiedzeniu sejmowej Komisji do Spraw Unii Europejskiej w istotnym zakresie potwierdza obawy formułowane przez Instytut Ordo Iuris wobec projektu unijnego rozporządzenia o wzajemnym uznawaniu rodzicielstwa. W szczególności odnosi się to do jednoznacznego wskazania, że wniosek legislacyjny obejmuje również dzieci par jednopłciowych oraz dzieci urodzonych w wyniku surogacji, co w praktyce może prowadzić do konieczności ich uznawania w całej Unii Europejskiej, w tym także w Polsce. Jednocześnie wpisuje się to w obawy dotyczące potencjalnego naruszenia kompetencji państw członkowskich w zakresie prawa rodzinnego, które zgodnie z postanowieniami prawa pierwotnego pozostaje w ich gestii – komentuje Patryk Ignaszczak z Centrum Prawa Międzynarodowego.

Przeczytaj też:

• Ustawa o „homozwiązkach” przyjęta przez Sejm. Czas na weto Prezydenta
• Stop transkrypcji zagranicznych związków jednopłciowych. Ordo Iuris przedstawia projekt ustawy

Źródło zdjęć: IStock