Od oświadczenia ekspertów ONZ do dyplomatycznej ofensywy rządów. Dwanaście państw wzywa do wprowadzania przepisów ułatwiających aborcję

Biuro Wysokiego Komisarza ONZ ds. praw człowieka (OHCHR) opublikowało wspólne oświadczenie przedstawicieli sześciu mandatów procedur specjalnych (niezależnych ekspertów, specjalnych sprawozdawców i grup roboczych) Rady Praw Człowieka, zatytułowane „Zdrowie i prawa seksualne i reprodukcyjne muszą być chronione przed polaryzacją, regresem i niedofinansowaniem”. Dokument ukazał się 25 września, w przededniu dwóch „świąt”: Światowego Dnia Antykoncepcji (26 września) i Międzynarodowego Dnia Bezpiecznej Aborcji (28 września). Podpisali go m.in. specjalny sprawozdawca ds. prawa do najwyższego osiągalnego poziomu zdrowia fizycznego i psychicznego Mariângela Batista Galvão Simão, Grupa Robocza ds. dyskryminacji kobiet i dziewcząt oraz niezależny ekspert ds. ochrony przed przemocą i dyskryminacją ze względu na orientację seksualną i tożsamość płciową Graeme Reid. Co istotne, wśród sygnatariuszy nie ma Specjalnego Sprawozdawcy ds. przemocy wobec kobiet i dziewcząt Reem Alsalem.

Czego domagają się eksperci?

Oświadczenie opisuje tzw. zdrowie oraz prawa seksualne i reprodukcyjne (ang. sexual and reproductive health and rights – SRHR) jako fundamentalne prawa człowieka, którym zagrażają „restrykcyjne” przepisy, dezinformacja, stygmatyzacja i cięcia w finansowaniu systemów ochrony zdrowia oraz pomocy międzynarodowej. Sygnatariusze wskazują na szczególnie narażone grupy – wśród nich nastolatki, kobiety ubogie, migrantki oraz kobiety o statusie uchodźcy, a także „osoby trans i różnorodne płciowo” oraz osoby z „wrodzonymi odmianami cech płciowych”. Wzywają państwa do zapewnienia dostępu do „nowoczesnej antykoncepcji”, „antykoncepcji awaryjnej” i tzw. kompleksowej opieki aborcyjnej, usuwania barier prawnych i praktycznych, zwalczania stygmatyzacji, wspierania organizacji społeczeństwa obywatelskiego oraz odpowiedniego finansowania „usług” z tego zakresu.

Część diagnoz – dotyczących ochrony placówek medycznych i personelu w czasie konfliktów zbrojnych, dostępu do opieki nad matkami czy zapobiegania śmiertelności okołoporodowej – trudno kwestionować. Natomiast nie powinien pozostać bez komentarza fakt, iż oświadczenie włącza je w jedną narrację z postulatem poszerzania dostępu do aborcji, który przedstawia jako warunek równości i „autonomii reprodukcyjnej”, a ciążę niechcianą – jako źródło „głębokiego cierpienia”.

„Soft law” zamiast traktatu

Dokument nie jest aktem prawnie wiążącym. Stopka oświadczenia stwierdza wprost, że specjalni sprawozdawcy i niezależni eksperci działają w indywidualnym charakterze, nie są pracownikami ONZ, a prezentowane poglądy nie muszą odzwierciedlać stanowiska ONZ ani OHCHR. Żaden wiążący traktat powszechny nie ustanawia przy tym tzw. prawa do aborcji. Nawet Program Działania z Kairu z 1994 r. – dokument typu „soft law” (tzw. prawo miękkie), a nie traktat – stanowi, że w żadnym przypadku aborcji nie należy promować jako metody planowania rodziny, a wszelkie zmiany dotyczące aborcji w systemie ochrony zdrowia mogą być określane wyłącznie na poziomie krajowym lub lokalnym, w drodze krajowego procesu legislacyjnego.

Oświadczenie rodzi kilka zasadniczych zagrożeń:

1. Niewiążące opinie ekspertów są przedstawiane jako treść „obowiązków państw”, a następnie przywoływane przez rządy jako „międzynarodowe standardy praw człowieka” – w miejsce wiążących zobowiązań traktatowych, na które państwa wyraziły zgodę.
2. Konstrukcja „regresu” (ang. retrogression) sugeruje, że każda zmiana prawa ograniczająca dostęp do aborcji jest naruszeniem praw człowieka, co w praktyce pozbawia parlamenty możliwości demokratycznej korekty ustawodawstwa.
3. Oświadczenie powołuje się na prawo do życia na poparcie postulatu dostępu do aborcji, a nie zawiera ani jednej wzmianki o dziecku poczętym.
4. Do języka dokumentów ONZ wprowadzane są kategorie o charakterze ideologicznym, takie jak „osoby z wrodzonymi odmianami cech płciowych” czy „sprawiedliwość reprodukcyjna”, niemające oparcia w wiążącym prawie międzynarodowym.

Dwanaście państw: z „soft law” do polityki zagranicznej

Trzy dni po oświadczeniu ekspertów – 28 września – na stronie rządu Holandii opublikowano dyplomatyczne oświadczenie wydane z okazji tzw. Międzynarodowego Dnia Bezpiecznej Aborcji przez ambasadorów, wysłanników i rządy Danii, Estonii, Finlandii, Francji, Islandii, Litwy, Luksemburga, Holandii, Norwegii, Hiszpanii, Szwecji i Wielkiej Brytanii. Wśród sygnatariuszy jest dziewięć państw członkowskich Unii Europejskiej. Polski na liście nie ma.

Sygnatariusze uznają dostęp do „bezpiecznej, terminowej i przystępnej cenowo opieki aborcyjnej” za kluczowy dla realizacji autonomii cielesnej, równości płci, praw człowieka, demokracji i powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego. Powołują się na stanowisko Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), według którego restrykcyjne przepisy prowadzą do wzrostu śmiertelności matek i naruszeń praw człowieka, oraz wzywają do przyjmowania przepisów i polityk ułatwiających dostęp do aborcji „zgodnie z wytycznymi WHO i międzynarodowymi standardami praw człowieka”. Podkreślają też znaczenie ruchów i obrońców praw człowieka działających na rzecz dekryminalizacji aborcji i „prawa dostępu do opieki aborcyjnej”, których pracę należy chronić i wspierać.

Oba dokumenty łączy nie tylko termin publikacji. Powtarza się w nich ten sam zestaw pojęć: kobiety i dziewczęta „we wszystkich swoich różnorodnościach”, autonomia cielesna oraz wsparcie dla obrońców praw człowieka. Rządy odwołują się przy tym do „międzynarodowych standardów praw człowieka” i wytycznych WHO, które w znacznej części stanowią niewiążące opinie ekspertów i organizacji międzynarodowych. Powstaje w ten sposób obieg, w którym „prawo miękkie” uzasadnia stanowiska rządów, a stanowiska rządów legitymizują tzw. soft law.

Oświadczenie państw, tak jak dokument ekspertów, nie wspomina o dziecku poczętym ani o jego prawie do życia. Posługuje się natomiast językiem „prawa dostępu do opieki aborcyjnej”, choć prawo takie nie wynika z żadnego wiążącego traktatu powszechnego.

Od deklaracji do pieniędzy

Apel o „adekwatne finansowanie” nie pozostaje w sferze deklaracji. Rząd Holandii wśród priorytetów swojej polityki rozwojowej wymienia m.in. tzw. bezpieczną aborcję i edukację seksualną, a w sierpniu 2026 r. minister handlu zagranicznego i współpracy rozwojowej Sjoerd Sjoerdsma wraz z jedenastoma holenderskimi organizacjami pozarządowymi uruchomił SRHR Next Alliance – program finansowany kwotą 33 mln euro, obejmujący Burkina Faso, Etiopię, Niger, Mali, Kenię, Ugandę, Liban i Jordanię. Jego celem jest nie tylko poprawa „dostępu do usług i informacji”, lecz także wzmacnianie „społecznego i politycznego poparcia” dla SRHR.

Oświadczenia, dyplomacja i finansowanie organizacji pozarządowych działają więc w jednym kierunku: utrwalania określonego rozumienia „praw reprodukcyjnych” – także w państwach, które na poziomie krajowym wybrały inne rozwiązania prawne. W tym kontekście pytanie o zasadę pomocniczości i suwerenność państw w kształtowaniu polityki rodzinnej oraz ochrony życia przestaje mieć wymiar wyłącznie teoretyczny.

Ochrona zdrowia pretekstem do forsowania aborcyjnej agendy

Ochrona zdrowia kobiet, opieka nad matkami i bezpieczeństwo personelu medycznego w strefach konfliktu stanowią cele, które zasługują na poparcie wszystkich państw. Jednakże oświadczenie ekspertów ONZ, wspólne stanowisko dwunastu państw i towarzyszące im inicjatywy finansowe pokazują, że pod hasłem ochrony zdrowia promowany jest dziś postulat uznania aborcji za prawo człowieka – bez podstawy traktatowej, bez uwzględnienia życia dziecka poczętego i z pominięciem decyzji, jakie w tej kwestii podejmują demokratycznie państwa. Napięcie między solidarnością międzynarodową a suwerennym prawem narodów do stanowienia o ochronie życia będzie w najbliższych latach jednym z głównych pól sporu na forum ONZ.

Kiedy niewiążące oświadczenie ekspertów, dyplomatyczne stanowiska rządów, organizacje pozarządowe finansowane z budżetów państw i język „praw reprodukcyjnych” zaczynają działać w jednym kierunku, powstaje presja, której nie można już nazwać neutralną pomocą zdrowotną. Ordo Iuris od lat zwraca uwagę, że prawo do życia przysługuje każdemu człowiekowi od poczęcia, a o kształcie ustawodawstwa w tej dziedzinie powinny decydować państwa i ich obywatele, nie zaś międzynarodowe gremia eksperckie. Państwa członkowskie, w tym Polska, powinny stanowczo przeciwstawiać się próbom przedstawiania aborcji jako elementu praw człowieka i uzależniania pomocy rozwojowej od przyjmowania takiej wykładni.

Julia Książek – analityk Centrum Prawa Międzynarodowego Ordo Iuris

Zobacz też:

• Rada Praw Człowieka ONZ forsuje aborcję pod pretekstem ochrony zdrowia matek
• „Przemoc rozrodcza” w rezolucji Rady Praw Człowieka. Kolejna furtka do forsowania aborcji?
• Genewska pułapka: dlaczego Polska musi odpowiedzieć za rezolucję ONZ, którą sama współtworzyła
• Opinie Komitetów nie są wiążące. Wyrok trybunału w Hadze ważny dla ochrony życia
• Rada Praw Człowieka ONZ: kolejna sesja pod znakiem ideologii i jeden ważny sukces