Europejski azyl dla brazylijskiej działaczki, która nazwała mężczyznę mężczyzną

W jednym z europejskich krajów azyl polityczny otrzymała Isabella Cêpa, znana brazylijska feministka i aktywistka społeczna, która stała się w ostatnich latach obiektem ostrej represji ze strony brazylijskiego wymiaru sprawiedliwości. Opublikowała ona w mediach społecznościowych nagranie, w którym wyraziła rozczarowanie faktem, że osoba uznawana za najbardziej znaną „kobietę” polityk w Brazylii – Erica Hilton, jest przedstawiana w mediach jako kobieta, mimo iż biologicznie jest mężczyzną. Cêpa stwierdziła, że „kobietą z największym poparciem w kraju” okazał się być mężczyzna. W rezultacie do organów ścigania trafiło zawiadomienie o przestępstwie złożone przez Ericę Hilton. Władze uznały, że tego rodzaju wypowiedzi stanowią „rasizm społeczny”, czyli przestępstwo zagrożone w brazylijskim prawie karą do 5 lat pozbawienia wolności za każdy przypadek. W efekcie przeciwko Cêpie wszczęto kilka postępowań. Łącznie groziło jej aż 25 lat więzienia.

W 2019 roku brazylijski Sąd Najwyższy rozszerzył przepisy antyrasistowskie, obejmując nimi także czyny uznane za dyskryminujące wobec osób identyfikujących się jako LGBT. W konsekwencji, każdy, kto publicznie wyraża stanowisko sprzeczne z ideologią gender, ryzykuje zarzutem o przestępstwo „rasizmu”. W kraju, w którym jeszcze niedawno toczyła się debata o wolności słowa, nastąpiła radykalna zmiana – krytyka ideologii stała się kryminalizowana.

W obliczu zagrożenia surową karą, Cêpa podjęła decyzję o opuszczeniu Brazylii. Gdy próbowała wyjechać latem 2024 roku, na lotnisku w Salvadorze została zatrzymana przez federalnych funkcjonariuszy. Zamiast jednak uniemożliwić jej podróż, ostrzegli ją, że powrót do kraju może zakończyć się poważnym prześladowaniem i doradzili, by nie wracała.

Po przybyciu do Europy Cêpa rozpoczęła formalną procedurę ubiegania się o azyl. Jej sytuacja była analizowana przez Europejską Agencję ds. Azylu oraz organy krajowe. Po blisko roku postępowania, w połowie 2025 roku, decyzja została wydana: przyznano jej pełny status uchodźcy politycznego. Oznacza to, że państwo przyjmujące uznało, iż w Brazylii kobieta była rzeczywiście prześladowana ze względu na swoje poglądy, a nie jedynie ścigana karnie za złamanie prawa.

Przyznanie statusu uchodźcy Isabelli Cêpie ma historyczne znaczenie. To pierwszy znany przypadek na świecie, gdy osobę krytyczną wobec ideologii gender uznano za prześladowaną politycznie i objęto ochroną międzynarodową. Jest to również pierwszy przypadek przyznania statusu uchodźcy politycznego obywatelowi Brazylii od czasu zakończenia dyktatury wojskowej w 1985 roku.

W uzasadnieniu zwrócono uwagę, że kara grożąca działaczce była całkowicie nieproporcjonalna do czynu i stanowiła przejaw politycznego nadużycia prawa karnego. Podkreślono również, że działalność Cêpy mieściła się w granicach debaty publicznej i korzystała z ochrony wolności słowa, gwarantowanej zarówno w prawie międzynarodowym, jak i w brazylijskiej konstytucji.

Na sprawę zwróciła uwagę Reem Alsalem, specjalna sprawozdawca ONZ ds. przemocy wobec kobiet i dziewcząt. W oficjalnej wypowiedzi wskazała, że decyzja europejskiego państwa stanowi potwierdzenie, iż działania brazylijskich władz należy traktować jako prześladowanie polityczne. Alsalem zaznaczyła również, że przypadek ten tworzy ważny precedens – pokazuje, że prześladowanie kobiet krytykujących ideologię gender może być traktowane na równi z innymi formami represji politycznych. Komentatorzy zauważają, że sprawa Cêpy wywołała szeroką dyskusję w środowiskach międzynarodowych dotyczących granic wolności słowa i ochrony praw człowieka. Z jednej strony pojawiają się głosy popierające decyzję europejskich władz, wskazujące na konieczność ochrony swobody debaty publicznej. Z drugiej strony, zwolennicy ideologii gender obawiają się, że orzeczenie to może stać się narzędziem do osłabienia regulacji chroniących osoby identyfikujące się jako LGBT.

– Sytuacja w Brazylii wpisuje się w szerszy trend wykorzystywania prawa karnego do tłumienia krytyki wobec ideologii gender. Organizacje międzynarodowe zwracają uwagę, że tamtejszy system prawny w coraz większym stopniu penalizuje wypowiedzi, które w innych krajach są chronione jako element wolności słowa. W praktyce oznacza to, że osoby publicznie przedstawiające fakty dotyczące w płci biologicznej czy małżeństwa i rodziny ryzykują surowymi konsekwencjami karnymi. To prowadzi do zjawiska autocenzury i znaczącego ograniczenia debaty demokratycznej. Z perspektywy prawa międzynarodowego, decyzja o przyznaniu statusu uchodźcy Isabelli Cêpie stanowi ważny precedens. Konwencja genewska chroni osoby prześladowane ze względu na poglądy polityczne i właśnie w tym kontekście należy interpretować sprawę. Decyzja o przyznaniu azylu obywatelce Brazylii pokazuje, że krytyka ideologii gender mieści się w granicach chronionej wolności słowa i jej penalizacja może być uznana za formę prześladowania – wskazuje Julia Książek z Centrum Prawa Międzynarodowego Ordo Iuris.