Parlament Europejski wzywa do bardziej zdecydowanych ingerencji w obronie „praworządności”

Parlament Europejski przyjął rezolucję dotyczącą raportu Komisji Europejskiej na temat praworządności za 2025 r., na posiedzeniu plenarnym 387 głosami za, 191 przeciw i 46 wstrzymującymi się, wskazując, że (pomimo wieloletnich działań monitorujących) zagrożenia dla podstawowych zasad państwa prawa w Unii Europejskiej nadal się utrzymują. W dokumencie podkreślono, że wiele zaleceń Komisji Europejskiej pozostaje niewdrożonych, co – zdaniem europosłów – świadczy o ograniczonej skuteczności dotychczasowych instrumentów nadzoru.

Rezolucja stanowi ocenę funkcjonowania mechanizmu corocznego raportowania praworządności i wskazuje na potrzebę jego wzmocnienia. Europosłowie zwrócili uwagę, że powtarzalność zaleceń kierowanych do państw członkowskich wskazuje na brak realnych „postępów” w niektórych obszarach, co może prowadzić do utrwalania problemów systemowych.

W dokumencie szeroko omówiono kwestie związane z niezależnością sądownictwa. Podkreślono znaczenie zapewnienia autonomii instytucjonalnej sądów, w tym przejrzystych procedur nominacyjnych oraz mechanizmów dyscyplinarnych wolnych od wpływów politycznych. Zwrócono również uwagę na konieczność ochrony sędziów i prokuratorów przed naciskami, które mogłyby wpływać na wykonywanie ich funkcji.

Istotnym elementem rezolucji jest także analiza problemów związanych z korupcją. Parlament wskazał, że niewystarczająca skuteczność działań antykorupcyjnych może prowadzić do podważenia zaufania obywateli do instytucji publicznych oraz osłabienia zasady równości wobec prawa. W związku z tym wezwano do wzmocnienia mechanizmów ścigania przestępstw korupcyjnych, w tym na najwyższych szczeblach władzy.

Rezolucja odnosi się również do kwestii wolności mediów oraz funkcjonowania społeczeństwa obywatelskiego. Podkreślono, że pluralizm medialny oraz swoboda działalności organizacji społecznych stanowią istotne elementy demokratycznego państwa prawa. Zwrócono uwagę na przypadki nacisków politycznych, koncentracji własności mediów oraz wykorzystywania narzędzi prawnych do ograniczania krytyki.

W dokumencie wskazano także na powiązania między przestrzeganiem zasad praworządności a ochroną praw podstawowych. Europosłowie podkreślili, że naruszenia w jednym z tych obszarów mogą prowadzić do negatywnych konsekwencji w innych, wpływając bezpośrednio na sytuację obywateli Unii Europejskiej.

Rezolucja Parlamentu Europejskiego szeroko odnosi się do ograniczonej skuteczności dotychczasowego mechanizmu corocznych raportów Komisji Europejskiej na temat praworządności. Europosłowie wskazują, że znacząca część zaleceń kierowanych do państw członkowskich pozostaje niewdrożona, a ich powtarzalność w kolejnych edycjach raportu świadczy o strukturalnych trudnościach w egzekwowaniu standardów państwa prawa. W związku z tym, Parlament wzywa do wzmocnienia charakteru tych zaleceń oraz ich większego powiązania z konkretnymi instrumentami egzekwowania.

Rezolucja Parlamentu Europejskiego nie odnosi się natomiast do kwestii bardzo subiektywnego, politycznego charakteru rozdziałów raportu Komisji Europejskiej nt. praworządności dot. poszczególnych krajów – w zależności od politycznych preferencji.

Przeczytaj też:

• Praworządność na miarę politycznych sympatii. Raport KE na temat Polski

W dokumencie podkreślono natomiast konieczność bardziej zdecydowanego stosowania dostępnych narzędzi prawnych, w tym postępowań naruszeniowych oraz mechanizmu warunkowości budżetowej. Parlament Europejski wskazuje, że środki finansowe Unii powinny być powiązane z przestrzeganiem zasad praworządności, a ich wypłata może zostać ograniczona w sytuacjach, gdy istnieje ryzyko naruszeń wpływających na prawidłowe zarządzanie finansami UE. Jednocześnie zaakcentowano potrzebę zapewnienia przejrzystości i proporcjonalności w stosowaniu tych mechanizmów. Jak wskazał jednak Instytut Ordo Iuris w analizie opublikowanej w styczniu tego roku w odpowiedzi na analizę Biura Analitycznego Parlamentu Europejskiego, mechanizm „pieniądze za praworządność” wymaga tak naprawdę likwidacji, a nie korekty.

Istotnym elementem rezolucji jest także rozwinięcie koncepcji powiązania praworządności z ochroną budżetu Unii Europejskiej. Parlament wskazuje, że naruszenia w obszarze niezależności sądownictwa czy skuteczności organów ścigania mogą bezpośrednio wpływać na zdolność państw członkowskich do zapobiegania nadużyciom finansowym oraz ochrony interesów finansowych UE. W tym kontekście podkreślono rolę instytucji takich jak Prokuratura Europejska (EPPO) oraz potrzebę pełnej współpracy państw członkowskich z tym organem.

Zobacz też:

• Unijny budżet odbierze Polsce wolność i suwerenność
• SAFE – narodowy dług, cudza kontrola

Rezolucja zwraca również uwagę na zjawisko wykorzystywania postępowań sądowych do wywierania presji na dziennikarzy, organizacje społeczne oraz osoby zaangażowane w debatę publiczną. W tym kontekście wskazano na konieczność przeciwdziałania tzw. pozwom SLAPP (strategic lawsuits against public participation), które mogą prowadzić do ograniczania wolności słowa i pluralizmu debaty publicznej. Parlament Europejski podkreśla potrzebę przyjęcia skutecznych instrumentów prawnych chroniących przed tego rodzaju praktykami.

W dokumencie znaczące miejsce zajmuje także kwestia wolności i pluralizmu mediów. Parlament wskazuje na ryzyka związane z koncentracją własności mediów, brakiem przejrzystości finansowania oraz potencjalnymi wpływami politycznymi. Podkreślono, że niezależne media stanowią jeden z fundamentów państwa prawa, a ich osłabienie może prowadzić do ograniczenia kontroli społecznej nad działaniami władzy publicznej.

Rezolucja rozwija również wątek ochrony społeczeństwa obywatelskiego, wskazując na potrzebę zapewnienia organizacjom pozarządowym stabilnych warunków funkcjonowania, w tym dostępu do finansowania oraz ochrony przed nieuzasadnionymi ograniczeniami prawnymi i administracyjnymi. Parlament Europejski podkreśla, że aktywne społeczeństwo obywatelskie stanowi istotny element systemu checks and balances oraz przyczynia się do wzmacniania standardów demokratycznych.

Wśród istotnych elementów dokumentu znajduje się także odniesienie do cyfrowych zagrożeń dla praworządności, w tym wykorzystywania oprogramowania szpiegującego wobec dziennikarzy, polityków czy działaczy społecznych. Parlament Europejski wskazuje, że stosowanie tego rodzaju narzędzi powinno podlegać ścisłej kontroli oraz jasnym ramom prawnym, aby zapobiegać nadużyciom i chronić prawa podstawowe.

Rezolucja podkreśla ponadto znaczenie spójnego stosowania standardów praworządności wobec wszystkich państw członkowskich. Europosłowie wskazują, że mechanizmy monitorowania powinny być wolne od selektywności i opierać się na jednolitych kryteriach oceny. Jednocześnie dokument akcentuje potrzebę dalszego rozwijania unijnych narzędzi w tym obszarze, co może prowadzić do stopniowego pozatraktatowego wzmacniania kompetencji instytucji unijnych w zakresie nadzoru nad systemami krajowymi.

W szerszej perspektywie rezolucja wpisuje się w proces pogłębiania procesu pozatraktatowego przywłaszczenia sobie kompetencji w obszarze bliżej nieokreślonych, podlegających subiektywnej ocenie instytucji unijnych „wartości” i ogólnych zasad ustrojowych Unii Europejskiej. Parlament Europejski wyraźnie opowiada się za bardziej aktywną rolą instytucji unijnych w monitorowaniu i egzekwowaniu standardów praworządności „tak jak my je rozumiemy”, co – jak wskazano w rezolucji – ma w oczach Parlamentu Europejskiego kluczowe znaczenie dla ochrony praw obywateli oraz prawidłowego funkcjonowania całego systemu unijnego.

Polska w świetle rezolucji Parlamentu Europejskiego

Rezolucja dotycząca sprawozdania Komisji Europejskiej w sprawie praworządności za 2025 r. odnosi się do sytuacji w poszczególnych państwach członkowskich, w tym do Polski. Dokument przede wszystkim odnotowuje zakończenie procedury z art. 7 ust. 1 TUE wobec Polski, co Komisja ogłosiła 29 maja 2024 r. choć nie doszło jeszcze wtedy do żadnych zmian w ustawach, które miały rzekomo być niezgodne ze standardami praworządności Unii, co nie jest odnotowane w rezolucji Parlamentu Europejskiego.

Parlament Europejski przypomina o wcześniejszych rezolucjach dotyczących Polski, w tym o procedurze art. 7 uruchomionej w 2017 r. oraz podkreśla znaczenie pełnej niezależności sądownictwa i przestrzegania standardów wynikających z orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości UE. Rezolucja wzywa do dalszego zapewnienia niezależności mechanizmów dyscyplinarnych sędziów oraz przejrzystych procedur powoływania sędziów. Nie odnosi się natomiast do zmian na stanowiskach prokuratorów oraz prezesów i wiceprezesów sądów podjętych przez rząd Donalda Tuska z naruszeniem obowiązującego w Polsce prawa.

Przeczytaj też:

• Naruszenia zasad demokratycznego państwa prawnego i praworządności przez rząd Donalda Tuska

Istotnym elementem dokumentu jest podkreślenie konieczności pełnego wykonywania orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości UE oraz Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Rezolucja wskazuje, że skuteczne wdrażanie tych orzeczeń jest kluczowe dla jednolitości porządku prawnego Unii. Oznacza to, że większość w Parlamencie Europejskim stoi m.in. na stanowisku prymatu orzeczeń TSUE nad konstytucjami Państw Członkowskich, choć jest to często sprzeczne ze stanowiskiem trybunału konstytucyjnego państwa, którego Ci europosłowie są obywatelami.

Rezolucja Parlamentu Europejskiego odnosi się również do ogólnych kwestii funkcjonowania instytucji konstytucyjnych, mechanizmów równowagi władz oraz przejrzystości procesu legislacyjnego. Podkreśla znaczenie stabilności instytucjonalnej, unikania nadmiernie szybkich zmian prawa oraz wzmocnienia kontroli demokratycznej i pewności prawa.

W dokumencie poruszono ponadto zagadnienia społeczeństwa obywatelskiego, wolności mediów oraz praw podstawowych. Parlament Europejski wzywa do zapewnienia pluralizmu medialnego, ochrony dziennikarzy, swobody działalności organizacji pozarządowych oraz skutecznej ochrony przed dyskryminacją i przestępstwami z nienawiści.

W szerszym ujęciu rezolucja podkreśla, że sytuacja we wszystkich państwach członkowskich, w tym w Polsce, powinna być oceniana w ramach spójnego i obiektywnego mechanizmu monitorowania praworządności opartego na jednolitych kryteriach. Parlament Europejski wzywa do konsekwentnego egzekwowania zaleceń Komisji Europejskiej oraz skutecznego wykorzystywania dostępnych instrumentów unijnych, w tym mechanizmów finansowych, w przypadkach ryzyka naruszenia zasad państwa prawa.

Na poziomie ogólnym dokument akcentuje rosnącą rolę instytucji unijnych w ochronie wartości wymienionych w sposób ogólny w art. 2 Traktatu o Unii Europejskiej oraz potrzebę spójnego i równego stosowania mechanizmów praworządności wobec wszystkich państw członkowskich.

Wnioski Parlamentu Europejskiego

Parlament Europejski wezwał Komisję Europejską do dalszego wzmacniania mechanizmu ochrony tzw. praworządności, w szczególności do skuteczniejszego monitorowania wdrażania zaleceń oraz pełnego wykorzystywania wszystkich dostępnych instrumentów prawnych i finansowych w przypadkach, gdy występuje ryzyko naruszenia zasad państwa prawa.

Rezolucja podkreśla, że przestrzeganie zasad praworządności, demokracji i ochrony praw podstawowych ma fundamentalne znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania Unii Europejskiej, wzajemnego zaufania między państwami członkowskimi oraz ochrony praw wszystkich obywateli UE.

Dokument wskazuje również na istotną rolę instytucji unijnych w monitorowaniu standardów demokratycznych i praworządności w państwach członkowskich. Parlament Europejski wzywa do konsekwentnego, obiektywnego i równego stosowania mechanizmów ochrony wartości unijnych, wymienionych w sposób ogólny w art. 2 Traktatu o Unii Europejskiej, wobec wszystkich państw członkowskich.

Nie odnosi się przy tym to problemu nagminnego naruszenia zapisów traktatowych i nieuprawnionym ingerencjom w sprawach wewnętrznych Państw Członkowskich, które temu towarzyszy, a w szczególności naruszanie art. 4 Traktatu o Unii Europejskiej, który stanowi, iż „wszelkie kompetencje nieprzyznane Unii w Traktatach należą do Państw Członkowskich” oraz naruszanie art. 51 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej, która stanowi, iż „postanowienia niniejszej Karty mają zastosowanie do instytucji, organów i jednostek organizacyjnych Unii przy poszanowaniu zasady pomocniczości oraz do Państw Członkowskich wyłącznie w zakresie, w jakim stosują one prawo Unii”.

– Przyjęta rezolucja wpisuje się w szerszy trend poszerzania roli instytucji Unii Europejskiej w ocenie systemów ustrojowych państw członkowskich. Należy jednak podkreślić, że kompetencje Unii w zakresie praworządności mają charakter ograniczony i nie mogą prowadzić do ingerencji w konstytucyjny porządek państw członkowskich ani do zastępowania ich organów w kształtowaniu wymiaru sprawiedliwości. Debata o praworządności powinna uwzględniać konieczność poszanowania suwerenności państw członkowskich i granic kompetencyjnych określonych w traktatach – komentuje Julia Książek z Centrum Prawa Międzynarodowego Instytutu Ordo Iuris.