główne PUNKTY

1

Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej opublikowała raport dotyczący funkcjonowania modelu hotspotów (ośrodków przyjmowania imigrantów) w Grecji i we Włoszech oraz jego wpływu na wdrażanie Paktu o migracji i azylu.

2

Dokument analizuje zarówno dobre praktyki, jak i systemowe problemy związane z rejestracją, identyfikacją i ochroną praw podstawowych migrantów.

3

Raport podkreśla, że zapewnienie realnego dostępu do procedury azylowej jest podstawowym obowiązkiem państw członkowskich.

4

Raport zupełnie pomija kwestie wykorzystywania masowej migracji jako broni stosowanej przez autorytarne reżimy i problemy państw ościennych z tym związane.


Czym są hotspoty i czego dotyczy raport FRA?

Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej (FRA) opublikowała raport zatytułowany „Wdrażanie Paktu o migracji i azylu: doświadczenia z modelu hotspotów” (Operationalising the Pact on Migration and Asylum: Experiences from the hotspot approach). W dokumencie zaprezentowano wnioski z funkcjonowania tzw. hotspotów, polegających na tworzeniu ośrodków pierwszej recepcji, w których, przy wsparciu instytucji UE, identyfikuje się, rejestruje i pobiera odciski palców od nowo przybyłych migrantów, a także wskazano na związane z tym wyzwania dla praw podstawowych oraz dobre praktyki.

W odpowiedzi na kryzys migracyjny z 2015 roku, kiedy do Europy przybyło ponad milion uchodźców i migrantów, UE wprowadziła tzw. podejście hotspotowe, polegające na tworzeniu ośrodków pierwszej recepcji w Grecji i we Włoszech, gdzie przy wsparciu Komisji Europejskiej oraz agencji UE identyfikowano, rejestrowano i pobierano odciski palców od nowo przybyłych osób. Agencja Praw Podstawowych UE od 2016 roku monitorowała funkcjonowanie tych ośrodków, regularnie prowadząc wizyty i publikując analizy dotyczące wyzwań w zakresie praw podstawowych oraz możliwych sposobów radzenia sobie z nimi. Raport stanowi podsumowanie 10 lat tych doświadczeń, wskazując zarówno na powtarzające się problemy, jak i przykłady działań podejmowanych przez państwa członkowskie, które mogą wspierać wdrażanie Paktu o Migracji i Azylu, zgodnie z Kartą Praw Podstawowych UE.

Potrzeba poszanowania godności imigrantów

W raporcie Agencja wskazuje, że szybka identyfikacja i rejestracja nowo przybyłych migrantów jest kluczowa dla ich ochrony, jednak musi odbywać się z pełnym poszanowaniem godności ludzkiej oraz praw osób szczególnie wrażliwych, takich jak dzieci czy osoby starsze i osoby z niepełnosprawnościami. W dokumencie podkreślono, że obowiązkowe procedury, w tym pobieranie odcisków palców do systemu Eurodac (system informatyczny przechowujący odciski palców migrantów), mogą rodzić ryzyko naruszeń praw podstawowych, jeśli nie są prowadzone w sposób odpowiednio wrażliwy. Na podstawie doświadczeń z hotspotów zwrócono uwagę, że jasne informowanie migrantów, odpowiednie szkolenie personelu (np. w zakresie rozpoznawania traumy), zapewnienie prywatności oraz wsparcie mediatorów kulturowych pozwalają ograniczyć potrzebę stosowania środków przymusu i sprzyjają godnemu traktowaniu, a także zmniejszają ryzyko błędów w procesie rejestracji.

Zapewnienie realnego dostępu do azylu i pomocy imigrantom

Raport podkreśla, że zapewnienie realnego dostępu do procedury azylowej jest podstawowym obowiązkiem państw członkowskich, wynikającym z prawa UE i Karty praw podstawowych, jednak w praktyce jego realizacja w hotspotach napotyka liczne trudności. W dokumencie wskazano, że choć podejście oparte na hotspotach miało ułatwiać składanie wniosków o azyl i ich szybkie rozpatrywanie, to m.in. przeciążenie systemów, odległe lokalizacje ośrodków oraz braki kadrowe i organizacyjne prowadziły do opóźnień i przepełnienia placówek, a w sytuacjach nadzwyczajnych zdarzało się nawet czasowe ograniczanie dostępu do procedury. Jednocześnie raport akcentuje, że odpowiednie informowanie migrantów o ich prawach, planowanie awaryjne oraz współpraca z organizacjami międzynarodowymi mogą poprawić funkcjonowanie systemu, a przykłady przyspieszonych procedur w niektórych przypadkach pokazują możliwe kierunki usprawnień.

W dokumencie podkreśla się także, iż dostęp do skutecznej pomocy prawnej jest kluczowy dla zagwarantowania prawa do odwołania w procedurze azylowej, zwłaszcza ze względu na jej złożoność i bariery językowe, jednak w praktyce w hotspotach często był on niewystarczający. Zwrócono uwagę, że krótkie terminy odwoławcze w procedurach granicznych oraz ograniczony dostęp do wyspecjalizowanych prawników mogą zagrażać prawom podstawowym, a w przeszłości luki w tym zakresie częściowo wypełniały organizacje międzynarodowe i pozarządowe. W dokumencie podkreślono, że zapewnienie wsparcia przez prawników specjalizujących się w prawie azylowym, określenie standardów jakości usług, dostęp do tłumaczeń i mediacji kulturowej oraz udzielanie pomocy już na etapie rozpatrywania wniosku sprzyjają rzetelności procedur i zwiększają ich skuteczność.

FRA podkreśla także konieczność zapewnienia odpowiednich warunków osobom ubiegających się o uzyskanie ochrony międzynarodowej w ośrodkach, np. w odniesieniu do problemów dotyczących przepełnienia tego typu placówek czy potrzeby zapewnienia osobom tam umieszczonym prywatności i bezpieczeństwa.

Potrzeba przeciwdziałania „przemocy ze względu na płeć”

W raporcie wyraźnie zaznacza się, iż pozbawienie wolności migrantów w hotspotach musi być stosowane wyłącznie wyjątkowo i po indywidualnej ocenie konieczności oraz proporcjonalności, jako że w praktyce zdarzały się przypadki automatycznego lub nieuzasadnionego zatrzymania, także wobec osób szczególnie wrażliwych, takich jak dzieci bez opieki (m.in we Włoszech i na Cyprze). W dokumencie wskazano, że brak takich ocen oraz przedłużające się przetrzymywanie bez odpowiednich decyzji narusza standardy praw podstawowych, a ośrodki pierwszej recepcji nie powinny posiadać charakteru miejsc detencji (przymusowego umieszczenia). Jednocześnie raport akcentuje znaczenie stosowania alternatyw wobec zatrzymania, odpowiedniego projektowania ośrodków oraz rozwiązań systemowych – takich jak mechanizmy ochrony dzieci bez uciekania się do detencji – które pozwalają lepiej godzić zarządzanie migracją z poszanowaniem praw człowieka. „Priorytetowe traktowanie alternatyw dla zatrzymania sprzyja bardziej humanitarnemu traktowaniu i pozwala obniżyć koszty (…)” – możemy przeczytać w dokumencie (s. 10).

Agencja podkreśla, że przeciwdziałanie przemocy ze względu na płeć (gender-based violence) w hotspotach jest kluczowym obowiązkiem państw członkowskich zauważając, iż w praktyce środki zapobiegawcze często były niewystarczające, m.in. z powodu niedostatecznego uwzględnienia potrzeb kobiet i dziewcząt w projektowaniu ośrodków oraz zbyt małej liczby kobiet wśród personelu.

Osoby szczególnie narażone

Wśród działań zalecanych przez Agencję wymienia się m.in. wykorzystanie wykwalifikowanych tłumaczy i mediatorów kulturowych, prowadzenie działań informacyjnych oraz zapewnienie dostępnych i zrozumiałych kanałów komunikacji, co ma na celu zapewnienie skutecznej komunikacji z imigrantami przebywającymi w hotspotach. Zwraca się tam również uwagę na konieczność zapewnienia odpowiedniego traktowania osób o szczególnych potrzebach, wśród nich wymieniając dzieci, osoby starsze, osoby z niepełnosprawnościami czy ofiary przemocy (w kontekście ochrony oraz dostępu do właściwych procedur).

Autorzy dokumentu szczególną uwagę zwracają zwłaszcza na potrzebę ochrony dzieci, wyraźnie zaznaczając, iż w tego typu przypadkach należy kierować się zasadą najlepszego interesu dziecka. W tym kontekście wskazano na problemy takie jak przeludnienie, brak wyspecjalizowanego personelu i opiekunów oraz ograniczony dostęp do edukacji i odpowiednich form spędzania czasu, co zdaniem autorów raportu, negatywnie wpływa na sytuację dzieci.

– Należy zauważyć, że raport koncentruje się przede wszystkim na standardach ochrony praw podstawowych, w mniejszym stopniu uwzględniając kwestie bezpieczeństwa granic oraz praktyczne ograniczenia państw członkowskich w warunkach presji migracyjnej. Przyjęta perspektywa prowadzi do silnego akcentowania wymogów proceduralnych, które nie zawsze w pełni odpowiadają realiom sytuacji kryzysowych. Widoczne jest także duże skupienie na rozwiązaniach instytucjonalnych na poziomie UE przy ograniczonym uwzględnieniu roli państw narodowych. W efekcie raport kładzie większy nacisk na mechanizmy ochronne niż na równowagę między ochroną praw jednostki a efektywnością systemu zarządzania migracją – zauważa Patryk Ignaszczak z Centrum Prawa Międzynarodowego Ordo Iuris.

Przeczytaj też:

• Masowa migracja „procesem samobójczym” – polska premiera raportu „Odzyskać kontrolę. Renacjonalizacja polityki migracyjnej i azylowej UE”

• Pakt migracyjny oraz ochrona polskiej granicy w pytaniach i odpowiedziach

Źródło zdjęcia okładkowego: iStock

Wesprzyj nas

Czytaj więcej

Ordo Iuris w Wilnie: jak państwo może chronić trwałość małżeństwa w liberalnym świecie?
16 listopada 2026

Ordo Iuris w Wilnie: jak państwo może chronić trwałość małżeństwa w liberalnym świecie?

Adw. Nikodem Bernaciak z Instytutu Ordo Iuris wystąpił na międzynarodowej…

Miniony tydzień w Ordo Iuris oraz Centrum Życia i Rodziny
13 listopada 2026

Miniony tydzień w Ordo Iuris oraz Centrum Życia i Rodziny

Instytut Ordo Iuris zwrócił się do Prezydenta RP o zawetowanie…

Surogacyjne targi w Polsce – prokuratura nie widzi problemu. Ordo Iuris składa zażalenie
13 listopada 2026

Surogacyjne targi w Polsce – prokuratura nie widzi problemu. Ordo Iuris składa zażalenie

Instytut Ordo Iuris złożył zażalenie na odmowę wszczęcia śledztwa w…

Sąd Najwyższy przychyla się do wniosku o uznanie zarządzeń Korwin-Piotrowskiej za tzw. nieakty
13 listopada 2026

Sąd Najwyższy przychyla się do wniosku o uznanie zarządzeń Korwin-Piotrowskiej za tzw. nieakty

Sąd Najwyższy uchylił zarządzenia Anny Korwin-Piotrowskiej o przerwie w czynnościach…

Imigracja po obu stronach Atlantyku. Goście z Federation for American Immigration Reform (FAIR) w Ordo Iuris
13 listopada 2026

Imigracja po obu stronach Atlantyku. Goście z Federation for American Immigration Reform (FAIR) w Ordo Iuris

W czwartek 12 listopada Instytut Ordo Iuris gościł w Warszawie…

Walka z surogacją niezależnie od jej przyczyn. Ordo Iuris w międzynarodowej koalicji
12 listopada 2026

Walka z surogacją niezależnie od jej przyczyn. Ordo Iuris w międzynarodowej koalicji

Instytut Ordo Iuris dołączył do międzynarodowej koalicji organizacji pozarządowych, która…

Ordo Iuris w Sejmie: surogacja to zagrożenie dla kobiet i dzieci
10 listopada 2026

Ordo Iuris w Sejmie: surogacja to zagrożenie dla kobiet i dzieci

Prawnicy Ordo Iuris wzięli udział w sejmowym posiedzeniu Parlamentarnego Zespołu…

Zatrzymany za rzekome groźby wobec Donalda Tuska. Uczestnik protestu przed Trybunałem już na wolności
10 listopada 2026

Zatrzymany za rzekome groźby wobec Donalda Tuska. Uczestnik protestu przed Trybunałem już na wolności

Sąd nie uwzględnił wniosku o tymczasowe aresztowanie mężczyzny zatrzymanego podczas…

Marsz Niepodległości – pomoc prawna dla uczestników
10 listopada 2026

Marsz Niepodległości – pomoc prawna dla uczestników

Instytut Ordo Iuris udziela bezpłatnej pomocy prawnej uczestnikom Marszu Niepodległości….

Ścigany za słowa. Ordo Iuris broni przewodniczącego „Policyjnej Solidarności”
9 listopada 2026

Ścigany za słowa. Ordo Iuris broni przewodniczącego „Policyjnej Solidarności”

Instytut Ordo Iuris broni mł. asp. Jacka Łukasika, przewodniczącego związku…