1
Projekt, wniesiony przez grupę posłów Polskiego Stronnictwa Ludowego 14 sierpnia 2024 r., doczekał się pierwszego czytania dopiero 30 lipca 2026 r. Choć jego tytuł mówi o wychowaniu patriotycznym, w rzeczywistości zmienia pięć różnych ustaw.
2
Ustawa nie poprzestaje na nakazie wychowania patriotycznego, lecz przesądza o jego treści — spośród nurtów polskiej tradycji wyróżnia „szczególnie” wolnościowy, demokratyczny i modernizacyjny, pozostawiając poza wyróżnieniem chrześcijaństwo, które nadało narodowi polskiemu jego formę.
3
O treści wychowania mają rozstrzygać ustawa, rozporządzenia ministra oraz nowa Komisja Edukacji Narodowej, której wszystkich członków — bez wyjątku — powołuje i odwołuje Prezes Rady Ministrów.
4
Rodzice, konstytucyjnie pierwsi wychowawcy, nie występują w tej konstrukcji jako podmiot.
Poselski projekt ustawy o wychowaniu patriotycznym złożony został u Marszałka Sejmu 14 sierpnia 2024 r., a we wrześniu tego samego roku skierowano go do pierwszego czytania w Komisji Edukacji i Nauki. Przez blisko dwa lata pozostawał tam bez rozpatrzenia — pierwsze czytanie odbyło się ostatecznie 30 lipca 2026 r., co czyni ocenę projektu kwestią bieżącą. Jest to najdalej idąca w ostatnich latach próba ustawowego zdefiniowania celów wychowania w polskiej szkole.
Projekt wykracza poza wychowanie patriotyczne
Choć tytuł projektu odnosi się do wychowania patriotycznego, jego treść obejmuje także reformę nauczania przedmiotów ścisłych, nowy organ doradczy Rady Ministrów, program dotacyjny w resorcie kultury oraz zmianę zasad finansowania doskonalenia nauczycieli. Wśród proponowanych rozwiązań znajdują się m.in. nowa preambuła i katalog celów oświaty, Komisja Edukacji Narodowej, obowiązkowe wycieczki szkolne, Program im. Stefana Banacha wraz z klubami inżynierskimi oraz Program Kościuszkowski.
Ustawa przesądza o treści wychowania
Jak wskazuje analiza Ordo Iuris, kluczowym zastrzeżeniem jest to, że projekt nie poprzestaje na nakazie wychowania patriotycznego, lecz sam przesądza o jego treści. Użyte w nowym katalogu celów oświaty słowo „szczególnie” wprowadza hierarchię wewnątrz dziedzictwa narodowego: z całości polskiej tradycji ustawodawca wyróżnia trzy nurty — wolnościowy, demokratyczny i modernizacyjny. Poza wyróżnieniem pozostaje przede wszystkim chrześcijaństwo, które nie jest jednym z wielu nurtów polskiego dziedzictwa, lecz czynnikiem, który nadał narodowi polskiemu jego formę. Ustawa nie zakazuje jego nauczania, lecz przestaje je „szczególnie” polecać — a w praktyce szkolnej brak takiego wyróżnienia oznacza zwykle brak środków, godzin i obecności w programie.
Postępująca centralizacja
Instytut zwraca uwagę na postępującą centralizację. W miejsce nigdy niepowołanej Krajowej Rady Oświatowej projekt tworzy Komisję Edukacji Narodowej — organ opiniodawczo-doradczy, którego wszystkich członków, w tym przedstawicieli Prezydenta RP, Rzecznika Praw Obywatelskich i Rzecznika Praw Dziecka, powołuje i odwołuje Prezes Rady Ministrów. O celach obowiązkowych wycieczek szkolnych nie rozstrzyga nauczyciel, wychowawca ani rada rodziców, lecz minister w rozporządzeniu. Do Prawa oświatowego wpisane zostaje ponadto rozstrzygnięcie sporu klimatycznego: dla treści patriotycznych projekt przewiduje „inspirowanie” i „upowszechnianie”, dla klimatycznych zaś „kształtowanie postaw sprzyjających wdrażaniu” polityki klimatycznej — a więc formułę najmocniejszą zastosowano do materii najbardziej spornej.
Błędy legislacyjne i pominięte koszty
Analiza wytyka projektowi także poważne wady warsztatowe. Nowelizuje on m.in. akt już nieobowiązujący — ustawę o dochodach jednostek samorządu terytorialnego, zastąpioną z dniem 1 stycznia 2025 r. Uzasadnienie postuluje uwzględnienie w kanonie lektur dzieł „polskich pisarzy i poetów — laureatów Nagrody Nobla”, po czym wylicza autorów, którzy Nagrody Nobla nie otrzymali, wśród nich Adama Mickiewicza, Stefana Żeromskiego i Stanisława Wyspiańskiego. Poważną luką jest również brak rzetelnej oceny skutków finansowych: uzasadnienie wycenia jedynie trzy programy (15 mln zł), milcząc o kosztach faktycznie dominujących — obowiązkowych wycieczek, dodatkowych godzin przedmiotów ścisłych czy funkcjonowania kilkudziesięcioosobowej Komisji — które sięgają rzędu setek milionów złotych rocznie.
Słuszny cel, niewłaściwe środki
Ordo Iuris podkreśla, że sama intencja projektu — przywrócenie szkole zadania wychowawczego i wzmocnienie więzi młodego pokolenia z Ojczyzną — zasługuje na poparcie. Przyjęte środki prowadzą jednak w kierunku przeciwnym do deklarowanego, a rodzice, którym prawo do wychowania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami przysługuje w pierwszej kolejności, nie występują w tej konstrukcji jako podmiot. Wady projektu nie mają charakteru redakcyjnego i nie dają się usunąć poprawkami w toku prac komisyjnych, dlatego projekt należy odrzucić, a rozstrzygnięcie powinno zapaść merytorycznie, w otwartej debacie. Jak konkluduje analiza, ustawa nie jest właściwym narzędziem do zadekretowania miłości Ojczyzny; może jedynie zabezpieczyć warunki, w których wychowanie do niej pozostaje możliwe — i tego zadania projekt nie spełnia.
Szczegółowe omówienie projektu zawiera analiza Artura Góreckiego „Patriotyzm zadekretowany. Krytyczne omówienie poselskiego projektu ustawy o wychowaniu patriotycznym”.
Zobacz też:
- KROPS apeluje do liderów opozycji. Osiem postulatów w obronie polskiej szkoły
- Kto ma decydować o obowiązkach ucznia? Uwagi krytyczne do nowelizacji Prawa oświatowego
- Odzyskajmy wolność nauczania. Konstytucyjny spór o przyszłość polskiej szkoły
- Inwigilacja uczniów i ich rodzin pod płaszczykiem diagnozy? Ordo Iuris udostępnia rodzicom wzór sprzeciwu
- Zmiany w podstawie programowej. Uwagi Ordo Iuris przekazane MEN
Źródło zdjęcia okładkowego: iStock
