Walka z religią postępuje. Raport Komisji Prezydencie Stanów Zjednoczonych

---

Komisja raportuje naruszenia

26 czerwca Komisja do spraw Wolności Religijnej (Religious Liberty Commission), tymczasowy organ doradczy przy prezydencie Stanów Zjednoczonych powołany w 2025 roku przez Donalda Trumpa w celu identyfikowania nowych zagrożeń dla wolności religijnej, przedstawiła projekt raportu poświęconego tym zagrożeniom w Stanach Zjednoczonych i na świecie. Dokument zaprezentowali przewodniczący komisji Dan Patrick – wicegubernator Teksasu oraz wiceprzewodniczący dr Ben Carson – neurochirurg.

Dokument powstał na podstawie siedmiu przesłuchań przeprowadzonych przez Komisję w ciągu ostatniego roku, w toku których zebrano zeznania ponad 100 świadków reprezentujących różne religie oraz grupy wiekowe. Przesłuchania dotyczyły wolności religijnej w wojsku, edukacji, opiece zdrowotnej oraz sektorze publicznym i prywatnym, a także ochrony praw rodzicielskich, instytucji wyznaniowych oraz przemocy wobec miejsc kultu. Choć mandat Komisji koncentruje się formalnie na zagrożeniach wewnątrz Stanów Zjednoczonych, projekt raportu wprost zaznacza, że podobne problemy występują również poza ich granicami, i w tym kontekście przywołuje relewantne sprawy z Europy. Sam dokument odnosi się natomiast do szeregu różnych kwestii, takich jak interpretacja zasady separacji Kościoła i państwa, wolność sumienia w opiece zdrowotnej i wojsku, prawa rodzicielskie w edukacji czy przemoc wobec miejsc kultu.

Religia jako siła korygująca niesprawiedliwe prawo

W rozdziale 1 raportu zatytułowanym „Religia jako niezbędne wsparcie” (Religion as an Indispensable Support), Komisja przedstawia ją jako źródło standardów moralnych, korygujących bieg amerykańskiej historii w chwilach, gdy odbiegała ona od zasad zapisanych w Deklaracji Niepodległości. Na poparcie tej tezy autorzy dokumentu przywołują konkretne wydarzenia z historii USA, w których to właśnie motywacja religijna doprowadziła do przywrócenia kraju „na właściwą drogę”, wymieniając jako przykłady m.in. sprzeciw kwakrów (chrześcijańskiej wspólnoty religijnej) wobec niewolnictwa, odwoływanie się pastora Martina Luthera Kinga Jr., działacza na rzecz praw obywatelskich, do dorobku św. Tomasza z Akwinu czy wysiłek ruchu pro-life na rzecz uznania godności dzieci nienarodzonych. Wszystkie te przykłady służą Komisji jako ilustracja tezy, że religia od początków istnienia Stanów Zjednoczonych pełniła rolę „sumienia państwa”, korygującego niesprawiedliwe prawo w chwilach, gdy odbiegało ono od zasad zapisanych w Deklaracji Niepodległości.

Wątek godności życia nienarodzonego powraca również w rozdziale 3 raportu, gdzie przywołano świadectwo Oriel Ekşi, ocalałej z handlu ludźmi, która zeznawała przed Komisją podczas siódmego przesłuchania w kwietniu 2026 roku (s.48). Ekşi opisała, że będąc małoletnią ofiarą handlu ludźmi, w obliczu niespodziewanego zajścia w ciążę, odrzuciła sugestię aborcji ze strony matki, określając tę decyzję jako wyraz przekonania o nieusuwalnej wartości każdego ludzkiego życia, wynikającego z jej wiary religijnej. Raport przedstawia tę historię jako osobisty, praktyczny przykład tego, w jaki sposób przekonania religijne przekładają się na konkretne wybory życiowe, uzupełniający bardziej abstrakcyjne, historyczne odwołania zawarte w rozdziale pierwszym.

Rozdział ten zamyka się przywołaniem fragmentu przemówienia pożegnalnego prezydenta George’a Washingtona z 1796 roku, w którym stwierdził on, że „ze wszystkich usposobień i przyzwyczajeń wiodących do politycznego rozkwitu religia i moralność są niezbędnymi podporami” (s.35).

Instytucje wyznaniowe i spory o „tożsamość płciową”

Rozdział 3 raportu poświęcono roli instytucji wyznaniowych w amerykańskim życiu publicznym oraz nacisków, jakim są one poddawane ze strony władz, przede wszystkim w związku ze sporami ideologicznymi dotyczącymi kwestii „tożsamości płciowej”. Ta część dokumentu rozpoczyna się od odwołania do francuskiego myśliciela Alexisa de Tocqueville’a, który po podróży po Stanach Zjednoczonych w XIX wieku pisał, że „Amerykanie w każdym wieku, w każdych okolicznościach, o każdych usposobieniach nieustannie się zrzeszają”, tworząc między innymi stowarzyszenia o charakterze religijnym (s. 46). Komisja uwypukla ten cytat jako punkt wyjścia do tezy, że instytucje religijne od początków istnienia USA odgrywały kluczową rolę w budowaniu więzi społecznych oraz świadczeniu pomocy potrzebującym, a próby ograniczania ich działalności ze względu na wyznawane przez nie przekonania stanowią zagrożenie dla tej tradycji.

Na poparcie tej tezy przywołano konkretne przypadki konfliktów, do których dochodzi wtedy, gdy instytucje religijne odmawiają dostosowania swojej działalności do żądań wynikających z tych sporów. W tym kontekście wymienia się historię schroniska dla kobiet Downtown Hope Center w Anchorage na Alasce, prowadzonego przez Sherrie Laurie. W styczniu 2018 roku do schroniska, w mroźną noc, zgłosił się pijany mężczyzna w różowej koszuli nocnej, który zażądał miejsca w części przeznaczonej dla kobiet. Personel odmówił, powołując się na okoliczność, że placówka służy przede wszystkim kobietom, które przetrwały przemoc domową, handel ludźmi oraz przemoc seksualną, a jej podstawowym zadaniem jest zapewnienie im poczucia bezpieczeństwa. Sprawa trafiła do sądu i stała się przedmiotem publicznej debaty na temat tego, czy prawo antydyskryminacyjne może zmuszać religijne organizacje charytatywne do rezygnacji z zasad, na których zbudowały swoją działalność.

W tym samym podrozdziale przywołano przypadek małżeństwa ze stanu Vermont, deklarującego chrześcijańskie przekonania religijne, któremu tamtejsze władze odmówiły udzielenia zgody na sprawowanie opieki zastępczej z powodu ich wcześniejszego zastrzeżenia, że nie będą wspierać ewentualnej „tranzycji płciowej” powierzonego im dziecka. Raport przywołuje ten przypadek jako przykład sytuacji, w której przekonania religijne rodziny, niepodyktowane wrogością wobec konkretnego dziecka, stają się formalną przeszkodą w sprawowaniu opieki zastępczej.

W odpowiedzi na wskazane powyżej problemy, Komisja rekomenduje rządowi federalnemu m.in. zagwarantowanie instytucjom wyznaniowym równego dostępu do programów finansowania publicznego, bez konieczności wyrzekania się własnej tożsamości religijnej, a także zaangażowanie się administracji w spory sądowe przeciwko władzom stanowym i lokalnym, które dyskryminują podmioty religijne. Ponadto w raporcie postuluje się, by Departament Zdrowia i Usług Społecznych wprowadził rozwiązania chroniące wolność religijną rodzin sprawujących opiekę zastępczą i adopcyjną (s. 62-65).

Prawa rodziców i edukacja

W dalszej części raportu (rozdziały 4 i 6) omówiono kwestie dotyczące prawa rodziców do wychowania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami religijnymi w systemie szkół publicznych, dostępu do edukacji religijnej niezależnie od statusu materialnego rodziny, a także przypadków, w których szkoły podejmowały decyzje dotyczące tożsamości płciowej uczniów bez wiedzy lub zgody ich rodziców.

Rozdział 4 opisuje sytuacje, w których uczniowie byli poddawani presji lub karani za wyrażanie przekonań religijnych w szkole. Komisja argumentuje, że obecny system faktycznie ogranicza konstytucyjnie chronione prawo rodziców do wyboru edukacji religijnej dla swoich dzieci wyłącznie do rodzin o wyższych dochodach, które mogą pokryć czesne z własnych środków, podczas gdy rodziny o niższych dochodach są w praktyce zmuszone korzystać z systemu szkół publicznych, nawet jeśli jego oferta programowa jest niezgodna z ich przekonaniami religijnymi.

Rozdział 6 koncentruje się z kolei na prawach samych rodziców do kierowania religijnym wychowaniem dzieci. Przywołuje sprawę Mahmoud v. Taylor (Sąd Najwyższy), w której Svitlana Roman i inni rodzice z hrabstwa Montgomery w stanie Maryland sprzeciwili się polityce lokalnych władz, odmawiającej rodzinom możliwości wycofania dzieci z zajęć, w ramach których czytano im książki obrazkowe przedstawiające w pozytywnym świetle tranzycję płciową oraz związki osób tej samej płci. W tym samym rozdziale opisano również przypadek Jennifer Mead z Michigan, której 11-letnia córka została zdiagnozowana jako osoba autystyczna, a jednocześnie, bez wiedzy matki, szkolny doradca miał potajemnie zachęcać dziewczynkę do „społecznej tranzycji” i traktować ją w komunikacji z pozostałym personelem jako chłopca, posługując się męskim imieniem i zaimkami.

W części z rekomendacjami rozdziału 4 Komisja postuluje m.in. wprowadzenie powszechnego, ogólnokrajowego systemu wyboru szkoły, w którym środki publiczne przeznaczone na edukację „idą za dzieckiem” (s. 77-80). Natomiast w odniesieniu do rozdziału 6 powtórzono postulat systemu wyboru szkoły oraz zaproponowano utworzenie wspólnego zespołu zadaniowego do spraw praw rodzicielskich przy Departamencie Sprawiedliwości i Departamencie Zdrowia i Usług Społecznych. Komisja rekomenduje ponadto wydanie wytycznych precyzujących prawo rodziców do bycia informowanym o wszelkich próbach „tranzycji genderowej” ich dziecka w szkole, niezależnie od tego, czy samo dziecko wyrazi zgodę na powiadomienie rodziców, a także prawo do informacji, czy szkoła dopuszcza chłopców do rywalizacji w sportach przeznaczonych dla dziewczynek lub do korzystania z przeznaczonych dla nich toalet i przebieralni.

Wolność religijna pracowników placówek medycznych

Rozdział 9 dotyczy sprzeciwu sumienia pracowników medycznych wobec udziału w procedurach związanych z aborcją, sterylizacją, „wspomaganym samobójstwem” oraz „interwencjami związanymi z płcią” (gender-related interventions). Wśród przywołanych świadectw znajduje się sprawa dr. Eithana Haima, żydowskiego chirurga z Texas Children’s Hospital, który w 2023 roku ujawnił, że placówka kontynuowała program „interwencji związanych z płcią” u dzieci, mimo że wcześniej publicznie zadeklarowała jego zamknięcie w reakcji na opinię prawną prokuratora generalnego Teksasu. W czerwcu 2023 roku Departament Sprawiedliwości pod administracją Prezydenta Bidena wysłał do domu dr. Haima uzbrojonych agentów federalnych, a samemu lekarzowi trzykrotnie postawiono zarzuty, choć nie złamał żadnego prawa. Dr. Haim został ostatecznie uniewinniony przez sąd (s. 131-133).

W części z rekomendacjami rozdziału 9 (s. 140) Komisja postuluje rozszerzenie ochrony wynikającej z tzw. Church Amendments (przepisów uchwalonych w latach 70. XX wieku, które chronią pracowników medycznych korzystających z federalnego finansowania przed zmuszaniem ich do udziału w zabiegach aborcji lub sterylizacji, jeśli jest to sprzeczne z ich przekonaniami religijnymi lub moralnymi) oraz przyznanie pracownikom medycznym prywatnego prawa do dochodzenia roszczeń przed sądem w przypadku naruszenia tej ochrony. Rekomenduje ponadto przywrócenie w strukturach Departamentu Zdrowia i Usług Społecznych odrębnej jednostki do spraw sumienia i wolności religijnej (Conscience and Religious Freedom Division, s.140-142).

Ataki na miejsca kultu

Rozdział 12 raportu, zatytułowany „Wiara pod ostrzałem w amerykańskich domach modlitwy” (Faith Under Fire in America’s Houses of Worship) poświęcony jest przemocy fizycznej oraz aktom wandalizmu wymierzonym w miejsca kultu należące do różnych konfesji na terenie Stanów Zjednoczonych. Dokument prezentuje to zjawisko jako narastający problem dotykający jednocześnie wspólnoty chrześcijańskie, żydowskie oraz muzułmańskie, wskazując, że ataki na domy modlitwy stanowią szczególnie dotkliwą formę naruszenia wolności religijnej, ponieważ godzą nie tylko w bezpieczeństwo pojedynczych wierzących, lecz w samo miejsce, w którym społeczność religijna gromadzi się do wspólnej praktyki wiary.

W części z rekomendacjami rozdziału Komisja proponuje między innymi, by Departament Bezpieczeństwa Wewnętrznego zwiększył dostępność dotacji na wzmocnienie bezpieczeństwa dla domów modlitwy oraz organizacji niekomercyjnych znajdujących się w grupie wysokiego ryzyka ataku.

Wolność religijna w innych krajach

Ostatni z omówionych rozdziałów raportu stanowi podsumowanie całego dokumentu, w którym Komisja wykracza poza granice kraju, wskazując, że opisywane wcześniej zjawiska nie są wyłącznie amerykańskim problemem.

Pierwszą z przywołanych spraw jest przypadek Adama Smitha-Connora, weterana armii brytyjskiej i fizjoterapeuty, skazanego za modlitwę w milczeniu w tzw. strefie buforowej wokół placówki wykonującej aborcje. Sprawa dotyczy przepisów wprowadzających strefy bezpiecznego dostępu wokół obiektów aborcyjnych, obowiązujących obecnie w różnych częściach Zjednoczonego Królestwa, w tym w Anglii, Walii oraz w Szkocji, gdzie analogiczne rozwiązanie zostało przyjęte w 2024 roku na mocy szkockiej ustawy o strefach bezpiecznego dostępu do „usług aborcyjnych”. Smith-Connor został aresztowany podczas cichej modlitwy przed placówką aborcyjną w Bournemouth, gdzie wspominał zmarłego syna. Sąd skazał go na podstawie brytyjskiej Ustawy z 2014 roku o przeciwdziałaniu zachowaniom aspołecznym, przestępczości i porządkowi publicznemu. Wiceprezydent Stanów Zjednoczonych JD Vance odniósł się do tej sprawy już w lutym 2025 roku, podczas wystąpienia na Monachijskiej Konferencji Bezpieczeństwa. Raport przywołuje ten przypadek jako przykład sytuacji, w której władze krajów zachodnich „aresztowały weterana armii i fizjoterapeutę za przestępstwo milczącej modlitwy”.

Drugą przywołaną sprawą jest przypadek Päivi Räsänen, fińskiej parlamentarzystki, wieloletniej działaczki Chrześcijańskich Demokratów oraz byłej minister spraw wewnętrznych Finlandii. Räsänen była objęta postępowaniem karnym od 2021 roku, w związku z opublikowanym w 2019 roku tweetem cytującym fragment Biblii, a także kościelną broszurą z 2004 roku, w której przedstawiła chrześcijańskie rozumienie małżeństwa i etyki seksualnej. Sąd Rejonowy w Helsinkach w 2022 roku, a następnie Sąd Apelacyjny w Helsinkach w 2023 roku, jednogłośnie uniewinniły Räsänen oraz współobwinionego luterańskiego biskupa Juhanę Pohjolę we wszystkich postawionych zarzutach. 26 marca 2026 roku fiński Sąd Najwyższy, w podzielonym wyroku wydanym większością 3 do 2, skazał Räsänen za „znieważenie grupy” w związku z treścią broszury z 2004 roku, jednocześnie jednogłośnie uniewinniając ją w sprawie tweeta z 2019 roku. Räsänen zapowiedziała odwołanie się od wyroku do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu. Projekt raportu przywołuje tę sprawę jako przykład skazania polityka za „wyrażenie religijnej perspektywy na temat ludzkiej seksualności”.

Liczne przypadki naruszeń

Raport porusza również szereg innych zagadnień związanych z wolnością religijną, w tym krytykę tradycyjnej interpretacji zasady rozdzielenia Kościoła od państwa oraz propozycję zastąpienia jej metaforą „mostu” łączącego obie sfery (rozdział 2, s. 36-45); działanie istniejącego już przy Departamencie Sprawiedliwości „Zespołu zadaniowego do spraw eliminacji uprzedzeń antychrześcijańskich” (s. 44); przypadki żołnierzy karanych za odmowę szczepień z powodów religijnych za czasów administracji prezydenta USA Joe Bidena, w tym utratę emerytury przez komandosa marynarki wojennej Blake’a Martina trzy lata przed nabyciem do niej prawa (rozdział 7, s. 105-120); przemoc i mowę nienawiści wobec społeczności żydowskiej (rozdział 11, s. 151-157); a także zjawisko tzw. debankingu, czyli odmawiania obsługi bankowej podmiotom religijnym (rozdział 13, s. 165-175).

Projekt raportu amerykańskiej Komisji do spraw Wolności Religijnej zasługuje na uwagę z kilku powodów. Po pierwsze, dokument pozytywnie odnosi się do wysiłków ruchu pro-life na rzecz uznania godności dzieci nienarodzonych, wpisując je w tę samą tradycję, która obejmuje historyczne ruchy na rzecz zniesienia niewolnictwa czy praw obywatelskich, co stanowi istotny sygnał polityczny ze strony amerykańskiej administracji. Po drugie, raport konsekwentnie diagnozuje mechanizm, w którym instytucje religijne, rodzice oraz pracownicy sektora edukacji i zdrowia stawiani są przed wyborem między wiernością własnym przekonaniom a uczestnictwem w życiu publicznym, czego dobrym przykładem są przypadki pary z Vermontu czy dr. Haima. Po trzecie, umieszczenie w raporcie spraw Smitha-Connora i Räsänen dowodzi, że problem ograniczania wolności religijnej nie jest zjawiskiem wyłącznie amerykańskim, lecz dotyka również Europy. Warto przy tym pamiętać, że dokument pozostaje formalnie projektem podlegającym konsultacjom, a jego rekomendacje nie mają automatycznie mocy wiążącej.

Zobacz też:

• Analiza tendencji w orzecznictwie Sądu Najwyższego USA w zakresie ochrony wolności sumienia i religiiId,7773131

• Grzywna za broszurę z 2004 r. o chrześcijańskiej wizji małżeństwa. Wyrok Sądu Najwyższego Finlandii

• Postępowanie sądowe za tweet z cytatem z Pisma Świętego

• Zatrzymano ją za modlitwę przed kliniką aborcyjną. Dostanie odszkodowanie od policji

• Szkocja wprowadza proaborcyjne strefy cenzury

Źródło zdjęcia okładkowego: iStock