Kolejne kraje odrzucają globalne zarządzanie zdrowiem, podczas gdy Polska milcząco je akceptuje

Pandemia wymusiła zmiany

Do 19 lipca Polska miała czas na zgłoszenie zastrzeżeń bądź odrzucenie poprawek do międzynarodowych przepisów zdrowotnych. Jednak, zgodnie z informacjami przekazanymi przez Ministerstwo Zdrowia, nie doszło do tego. Poprawki zostały odrzucone przez kraja takie jak USA, Włochy czy Izrael.

Międzynarodowe Przepisy Zdrowotne (International Health Regulations, IHRs lub MPZ) to prawnie wiążące regulacje (regulations) Światowej Organizacji Zdrowia, przyjmowane w oparciu o art. 21 Konstytucji WHO z 1946 roku. Celem tego instrumentu prawa międzynarodowego jest zapobieganie i przeciwdziałanie rozprzestrzenianiu się chorób zakaźnych, stanowiących zagrożenie na skalę międzynarodową oraz wspólne wzmocnienie szeroko rozumianego międzynarodowego systemu ochrony zdrowia.

Po doświadczeniach z okresu pandemii COVID-19, kiedy to okazało się, że Międzynarodowe Przepisy Zdrowotne nie są dostosowane do współczesnych wyzwań związanych z szybkim rozprzestrzenianiem się chorób zakaźnych, WHO oraz tworzące ją państwa członkowskie zdecydowały się na wprowadzenie daleko idących zmian tej regulacji. Proces ten, rozpoczęty na początku 2022 roku, został ostatecznie sfinalizowany na 77. sesji Światowego Zgromadzenia Zdrowia (World Health Assembly), czyli najwyższego organu WHO, 1 czerwca 2024 roku.

Poprawki ograniczające prawa i wolności

Prace prowadzone nad poprawkami do Międzynarodowych Przepisów Zdrowotnych od samego początku spotkały się z szeroką krytyką. Politycy, dziennikarze, jak i przedstawiciele szeroko rozumianego społeczeństwa obywatelskiego zarzucali WHO podejmowanie wysiłków zmierzających do przejmowania kompetencji suwerennych państw członkowskich, możliwości ograniczenia wolności słowa pod pozorem walki z dezinformacją czy nietransparentnego sposobu prowadzenia prac nad nowym tekstem wspomnianej regulacji. W ostatecznej wersji poprawek do Międzynarodowych Przepisów Zdrowotnych zrezygnowano z większości pojawiających się we wcześniejszych projektach kontrowersyjnych propozycji. Pomimo tego, część zmian wprowadzonych do przedmiotowej regulacji nadal budzi istotne zastrzeżenia. 

Istotne znaczenie mają przede wszystkim poprawki, na mocy których ustanowiono nowy rodzaj stanu kryzysowego, czyli „stan zagrożenia pandemicznego” (Pandemic Emergency). Zawarte m.in. w art. 1 oraz art. 12 MPZ postanowienia budzą zastrzeżenia ze względu na zbyt szerokie ujęcie przesłanek mających warunkować możliwość wprowadzenia stanu zagrożenia pandemicznego, jego niejasną definicję oraz możliwości wykorzystywania tego konstruktu do wywierania presji na państwa członkowskie WHO co do wprowadzania rozwiązań ograniczających prawa i wolności obywatelskie.

Wątpliwości może też budzić ustanowienie Koordynacyjnego Mechanizmu Finansowego (Coordinating Financial Mechanism). Celem tej struktury, utworzonej na mocy art. 44bis. MPZ jest wspieranie wdrażania Międzynarodowych Przepisów Zdrowotnych. Warto odnotować, iż Mechanizm zdefiniowano w sposób niejasny, nie określając dokładnie jego celów oraz środków ich realizacji. Rodzi to ryzyko, iż w sposób właściwy dla instytucji międzynarodowych Koordynacyjny Mechanizm Finansowy stanie się z czasem instrumentem finansowego nacisku, dyspozycyjnym wobec państw finansujących i organizacji międzynarodowych, a służącym podporządkowaniu państw finansowanych.

Duże zastrzeżenia i silną krytykę wywołały zawarte w Aneksach do MPZ postanowienia, na mocy których „każde Państwo-Strona rozwija, wzmacnia i utrzymuje podstawowe zdolności” m.in. w zakresie „informowania o ryzyku, w tym przeciwdziałania informacjom wprowadzającym w błąd i dezinformacji” [odpowiednio Aneks 1, art. 2 lit. c (vi) oraz art. 3 lit. (i)]. To sformułowanie jest krytykowane przede wszystkim ze względu na możliwość ograniczenia prawa do swobodnej wypowiedzi, zwłaszcza w kontekście doświadczeń z okresu pandemii COVID-19. Wtedy to znaczna część osób wyrażających wątpliwości względem wprowadzanych wówczas daleko idących restrykcji sanitarnych była silnie krytykowana, m.in. za „szerzenie dezinformacji”. Warto również zauważyć, iż na gruncie Międzynarodowych Przepisów Zdrowotnych nie zawarto definicji terminów „dezinformacja” oraz „informacje wprowadzające w błąd”, co rodzi obawy dotyczące arbitralności. Komentowane postanowienia rodzą również liczne wątpliwości, co do ich zgodności z szeregiem aktów prawa międzynarodowego, które gwarantują prawo do swobodnej wypowiedzi. Przykładem może być tutaj art. 19 ust. 2 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych.

Międzynarodowy sprzeciw

Powyższe kwestie spowodowały, iż w wielu krajach pojawiły się oddolne inicjatywy obywatelskie, których za cel postawiły sobie odrzucenie poprawek przyjętych do MPZ przez ich państwa. W efekcie w połowie lipca przedstawiciele rządu Włoch wystosowali do Dyrektora Generalnego WHO oficjalny list, w którym zawarli oświadczenie o odrzuceniu wszystkich poprawek przepisów. 

– Od dawna zgłaszaliśmy pytania i wątpliwości dotyczące zmian w przepisach zdrowotnych z 2005 r. Zmiany te oznaczałyby ograniczenie suwerenności państwowej w zakresie polityki zdrowotnej, w tym możliwość sprawowania kontroli nad informacjami dotyczącymi zdrowia przez WHO. Ponadto zmiany te zostałyby wprowadzone bez jakiejkolwiek debaty parlamentarnej – stwierdził Galeazzo Bignami, lider frakcji Fratelli d’Italia we włoskiej Izbie Deputowanych (Camera dei Deputati). 

Na identyczny krok zdecydowały się Stany Zjednoczone, gdzie debata dotycząca działań WHO od dłuższego czasu jest szczególnie intensywna i angażuje najważniejszych politycznych decydentów. 18 lipca Sekretarz ds. Zdrowia i Opieki Społecznej Robert F. Kennedy Jr. oraz Sekretarz Stanu Marco Rubio, wydali wspólne wspólne oświadczenie, w którym poinformowali, iż Stany Zjednoczone odrzuciły wszystkie poprawki. 

– Proponowane zmiany do Międzynarodowych Przepisów Zdrowotnych otwierają furtkę dla tego rodzaju zarządzania narracją, propagandy i cenzury, które obserwowaliśmy podczas pandemii COVID – podkreślił Kennedy. 

– Terminologia użyta w poprawkach do Międzynarodowych Przepisów Zdrowotnych z 2024 r. jest niejasna i ogólnikowa, co stwarza ryzyko, że koordynowane przez WHO działania międzynarodowe będą koncentrować się na kwestiach politycznych, takich jak solidarność, a nie na szybkich i skutecznych działaniach – zauważył Marco Rubio. 

– Polityka zdrowia publicznego w Ameryce należy do obywateli amerykańskich i nigdy nie powinna być dyktowana przez niewybranych globalistów z WHO lub ONZ. WHO wielokrotnie pokazała, że nie można jej ufać, i jestem wdzięczny administracji Trumpa za zdecydowaną postawę w obronie suwerenności Ameryki – powiedział kongresman Tom Tiffany.

Na odrzucenie poprawek zdecydował się również Izrael. Według ostatnich doniesień prasowych powodem tej decyzji były obawy, że regulacja przyzna organizacji daleko idące uprawnienia kosztem tego państwa w dziedzinie bezpieczeństwa, gospodarki i edukacji. 

– Jest to złożona i przemyślana decyzja, która ma na celu ochronę interesów Państwa Izrael i wyraża naszą pełną odpowiedzialność za zdrowie publiczne – podkreślił Uriel Buso, Minister Zdrowia Izraela. Zgodnie z informacjami medialnymi, poprawki do MPZ odrzucił również Iran.

– Decyzja wskazanych powyżej państw o odrzuceniu poprawek do MPZ nie dziwi, jako że prace prowadzone nad tą regulacją w WHO spotkały się z dużą krytyką. Niestety, pomimo szeregu sprzeciwu organizacji społeczeństwa obywatelskiego, w tym Ordo Iuris, który wyrażał liczne wątpliwości wobec znowelizowanych Międzynarodowych Przepisów Zdrowotnych, na podobny krok nie zdecydowało się polskie Ministerstwo Zdrowia. W rozmowie telefonicznej z urzędnikami z resortu prawnicy Instytutu uzyskali oficjalne potwierdzenie, iż Polska nie zgłosiła zastrzeżeń ani nie odrzuciła poprawek do Międzynarodowych Przepisów Zdrowotnych w stosownym terminie, to jest do 19 lipca. W związku z tym, znowelizowane MPZ staną się wiążące dla Polski 19 września bieżącego roku. Aktualna wersja tej regulacji zawiera znacznie mniej budzących zastrzeżenia postanowień niż projekty MPZ, które pojawiały się na wcześniejszych etapach prac nad rewizją tej regulacji WHO. Pomimo to, nadal budzą one liczne wątpliwości związane z ograniczaniem suwerenności państw członkowskich WHO na rzecz tej Organizacji czy potencjałem ograniczenia wolności słowa. Dlatego też decyzję o braku zgłoszenia zastrzeżeń bądź braku odrzucenia poprawek do MPZ należy ocenić zdecydowanie negatywnie – komentuje Patryk Ignaszczak z Centrum Prawa Międzynarodowego Ordo Iuris.

Czytaj również:

Światowa Organizacja Zdrowia wymaga reformy. Raport Ordo Iuris