Ordo Iuris w Sejmie: surogacja to zagrożenie dla kobiet i dzieci

5 listopada w Sejmie RP odbyło się posiedzenie Parlamentarnego Zespołu na rzecz Życia i Rodziny poświęcone zagrożeniom związanym z surogacją. Obradom w sali im. Zofii Moraczewskiej przewodniczył poseł Piotr Uściński. Posiedzenie zwołano na wniosek Polskiej Federacji Ruchów Obrony Życia (PFROŻ), która od kilku miesięcy zwraca uwagę instytucji państwa na podmioty oferujące Polakom usługi surogacyjne. W spotkaniu wzięli udział prawnicy Instytutu Ordo Iuris: mec. Katarzyna Gęsiak – dyrektor Centrum Prawa Medycznego i Bioetyki oraz Patryk Ignaszczak – starszy analityk w Centrum Prawa Międzynarodowego. Obrady zakończyły się przyjęciem przez Zespół uchwały w sprawie przeciwdziałania surogacji.

Czym jest surogacja?

Surogacja, określana także jako macierzyństwo zastępcze, to „umowa”, w ramach której kobieta zobowiązuje się, z reguły za wynagrodzeniem, do zajścia w ciążę w drodze zapłodnienia in vitro, urodzenia dziecka oraz przeniesienia praw rodzicielskich na rzecz „klienta” (innej osoby lub pary). Proceder ten, w części państw zakazany, w innych nieuregulowany prawnie bądź dozwolony, budzi liczne zastrzeżenia natury etycznej, jako że uprzedmiotawia i narusza godność kobiety oraz jej dziecka, sprowadzając to ostatnie do roli towaru. Ponadto omawiane zjawisko naraża dziecko, matkę, „rodziców zamawiających” oraz pozostałe osoby w nim uczestniczące na szereg długofalowych negatywnych konsekwencji fizycznych i psychicznych.

W Polsce o tym negatywnym zjawisku zrobiło się głośno w sierpniu tego roku, kiedy to ukraińska firma BioTexCom ogłosiła, iż w dniach 12–13 września planuje zorganizować w Warszawie „targi surogacyjne”, których celem jest promowanie programów oferujących macierzyństwo zastępcze oraz zapłodnienie in vitro. Dzięki presji organizacji pozarządowych, w tym Ordo Iuris, które przygotowało petycję do Ministra Sprawiedliwości, wydarzenie zostało przełożone.

Sprawą zajęła się także Polska Federacja Ruchów Obrony Życia, która skierowała pytania do Ministerstwa Zdrowia, Ministerstwa Sprawiedliwości, Rzecznika Praw Dziecka oraz Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Rodzinnego. Dotyczyły one m.in. działalności organizatorów i pośredników, ochrony kobiet i dzieci oraz nadzoru nad przekazywaniem zarodków za granicę. Federacja zwróciła się również do przewodniczącego Zespołu z prośbą o zwołanie posiedzenia poświęconego temu problemowi.

Posiedzenie Parlamentarnego Zespołu na rzecz Życia i Rodziny

Posiedzenie Parlamentarnego Zespołu na rzecz Życia i Rodziny otworzył Piotr Uściński (PiS), który powitał zgromadzonych gości, zwracając uwagę na niedawne wydarzenie związane z planowanymi targami surogacyjnymi i konieczność rozważenia w tym kontekście zmian legislacyjnych.

W dalszej kolejności głos zabrał Jakub Bałtroszewicz, prezes PFROŻ, który przedstawił przebieg dotychczasowych interwencji Federacji w kontekście planowanych „targów surogacyjnych” firmy BioTexCom oraz kwestie terminologiczne. Podkreślił, że cierpienie par, które nie mogą mieć dzieci, wymaga zrozumienia i realnego wsparcia. Nie może jednak uzasadniać traktowania ciąży innej kobiety jako przedmiotu zobowiązania umownego. Zaznaczył także, że dziecko urodzone w wyniku surogacji musi być objęte pełną ochroną prawną i nie może ponosić konsekwencji decyzji dorosłych. „Stanowisko Polskiej Federacji Ruchów Obrony Życia jest jednoznaczne: kobieta nie jest narzędziem reprodukcji, a dziecko nie jest przedmiotem umowy” – podkreślił Bałtroszewicz.

Mec. Artur Gontarczyk, także związany z PFROŻ, omówił, jak postulaty Federacji przełożyć na konkretne przepisy. Wskazał na potrzebę precyzyjnego określenia zakazanych czynności, wprowadzenia odpowiedzialności organizatorów i pośredników oraz nałożenia jasnych obowiązków na instytucje państwa. Zwrócił uwagę, że prace legislacyjne powinna poprzedzić diagnoza luk w obowiązującym prawie i przyczyn, dla których istniejące instrumenty nie chronią skutecznie.

Patryk Ignaszczak z Ordo Iuris zwrócił uwagę na aspekty prawne związane ze zjawiskiem surogacji. Analityk podkreślił, że w Polsce nie ma wyraźnego zakazu surogacji na gruncie prawa karnego, a niedopuszczalność tego typu „umów” wyprowadza się z systemowej wykładni szeregu przepisów prawa. W tym kontekście przypomniał, że Instytut już 6 lat temu dostrzegł ten problem, wskazując wówczas na potrzebę nowelizacji prawa, w tym przede wszystkim Kodeksu karnego, polegającej na ustanowieniu zakazu organizowania, pośredniczenia lub reklamowania „macierzyństwa zastępczego” w celu osiągnięcia korzyści majątkowej. Ignaszczak zwrócił także uwagę na międzynarodowy aspekt tego procederu, polegającego na zawieraniu transgranicznych „umów surogacji”. „To, co miało się wydarzyć w Warszawie niedawno, te tzw. targi surogacyjne, uwidoczniło, że omawiane zjawisko istnieje i wymaga reakcji” – podkreślił przedstawiciel Instytutu.

Uchwała w obronie życia i godności

Po dyskusji Zespół przyjął z poprawkami projekt uchwały przygotowany przez Federację. Dokument stwierdza, że kobieta nie może być traktowana jako narzędzie reprodukcji, a dziecko jako przedmiot umowy. Zespół rekomenduje m.in. wprowadzenie wyraźnego zakazu porozumień o urodzeniu i przekazaniu dziecka, zarówno odpłatnych, jak i nieodpłatnych, przy czym kobieta nie mogłaby być karana za odmowę wydania dziecka. Postuluje też zakaz zawodowego organizowania surogacji, odpłatnego pośrednictwa, rekrutowania kobiet i reklamy takich usług kierowanej do osób w Polsce, także w ramach programów zagranicznych. Uchwała wskazuje ponadto na potrzebę ochrony dziecka i uregulowania jego statusu prawnego niezależnie od okoliczności urodzenia, a także zapewnienia kobiecie niezależnej pomocy prawnej, medycznej i psychologicznej. Kolejne postulaty dotyczą weryfikacji wdrożenia unijnej dyrektywy 2024/1712, która w określonych przypadkach objęła wykorzystanie surogacji przepisami o handlu ludźmi, oraz ścisłej kontroli przekazywania zarodków za granicę. Zespół zwrócił się do Rady Ministrów o podjęcie prac nad wskazanymi kierunkami zmian i zapowiedział monitorowanie dalszych działań.

– Należy z zadowoleniem przyjąć fakt, że problem „macierzyństwa zastępczego” został w Polsce dostrzeżony także na forum parlamentarnym. Sprawa zapowiadanych w Warszawie „targów surogacyjnych” unaoczniła, że krajowy porządek prawny, choć przesądza, że matką jest kobieta, która urodziła dziecko, nie zawiera regulacji wprost zakazujących organizowania tego procederu, pośrednictwa w nim czy jego reklamowania. Dlatego posiedzenie Zespołu stanowi istotny krok w stronę uzupełnienia brakujących przepisów, na których potrzebę Instytut wskazywał już w analizie z 2020 roku – komentuje Patryk Ignaszczak.

Zobacz też:

• Targi surogacyjne odwołane, ale walka z handlem dziećmi trwa
• Krok w stronę zakazu surogacji. Międzynarodowa koalicja apeluje o moratorium
• Presja ma sens. Warszawskie „targi surogacyjne” odwołane
• Surogacja to sprzedaż dzieci. Ordo Iuris w międzynarodowej koalicji apelującej do Komitetu Praw Dziecka ONZ