Po interwencji Ordo Iuris, „dobro społeczeństwa” wraca do rządowego projektu nowelizacji prawa rodzinnego

1

Ministerstwo Sprawiedliwości uwzględniło uwagę zgłoszoną przez Ordo Iuris w procesie konsultacji nad projektem ustawy o „pieczy współdzielonej”, przywracając zapis mówiący o tym, że rodzice mają przygotowywać dziecko do pracy „dla dobra społeczeństwa”.

2

Resort nie wprowadził jednak drugiej z propozycji zgłoszonej przez Instytut, który – podobnie jak m.in. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych – zwracał uwagę, że w przypadku pieczy współdzielonej świadczenie wychowawcze (800+) oraz świadczenie „Aktywny rodzic” powinno być domyślnie dzielone na pół dla obojga rodziców, bez konieczności dodatkowego rozstrzygania, czy piecza ma charakter „porównywalny” czy też nie.

3

Nie została uwzględniona także analogiczna uwaga Ordo Iuris dotycząca usunięcia z ustawy elementu „porównywalności” w odniesieniu do rozstrzygania o wypłacie świadczeń rodzinnych (zasiłek rodzinny oraz „becikowe”) w przypadku orzeczenia pieczy współdzielonej.

4

Najważniejszym założeniem projektu jest zastąpienie dotychczas używanego w aktach prawnych pojęcia „opieki naprzemiennej” nowym pojęciem „pieczy współdzielonej”.

5

Projekt ma teraz trafić pod obrady Stałego Komitetu Rady Ministrów, a następnie pod obrady Sejmu i Senatu.

Nowe przepisy o pieczy współdzielonej

Rządowe Centrum Legislacji opublikowało podsumowanie konsultacji publicznych przygotowanego przez Ministerstwo Sprawiedliwości projektu ustawy (numer z wykazu: UD349) nowelizującego sześć ustaw. W projekcie uwzględnionych została część uwag zgłaszanych przez Instytut Ordo Iuris. Propozycja Ministerstwa ma nowelizować Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Kodeks postępowania cywilnego, ustawę o podatku dochodowym od osób fizycznych (PIT), ustawę o świadczeniach rodzinnych, ustawę o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (800+) oraz ustawę o wspieraniu rodziców w aktywności zawodowej oraz wychowaniu dziecka „Aktywny rodzic”. Istotą projektu jest zastąpienie dotychczas obecnego w tych ustawach pojęcia „opieki naprzemiennej” nowym pojęciem „pieczy współdzielonej” definiowanej jako sytuacja, w której „każdy z rodziców sprawuje bieżącą pieczę nad dzieckiem w powtarzających się, lecz niekoniecznie równych okresach”.

Cztery uwagi Ordo Iuris w konsultacjach

W konsultacjach trwających od 9 do 31 marca wziął udział Instytut Ordo Iuris, zgłaszając do projektu cztery uwagi. Pierwsza dotyczyła resortowego postulatu modyfikacji art. 96 § 1 zd. 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W obecnej postaci przepis ten stanowi, że rodzice „obowiązani są troszczyć się o fizyczny i duchowy rozwój dziecka i przygotować je należycie do pracy dla dobra społeczeństwa odpowiednio do jego uzdolnień”. Tymczasem projekt Ministerstwa Sprawiedliwości usuwał z tego przepisu słowa „dla dobra społeczeństwa”, co – zdaniem Ordo Iuris – sugerowało odwrót od wspólnotowego i solidarystycznego fundamentu ustroju Rzeczypospolitej Polskiej. Instytut postulował zatem przywrócenie tych słów do Kodeksu (uwaga nr 81, konsultacje publiczne). Jedynym podmiotem oprócz Ordo Iuris, który zwrócił uwagę na ten mankament, była Naczelna Rada Adwokacka.

W drugiej uwadze Instytut odnosił się do postulowanych przez resort sprawiedliwości zmian w ustawie o świadczeniach rodzinnych (art. 7 dotyczący zasiłku rodzinnego, art. 15b dotyczący jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia się dziecka – tzw. „becikowe”). Ministerstwo podtrzymuje dotychczasowe zastrzeżenie, zgodnie z którym świadczenia te nie przysługują, gdy dziecko znajduje się w opiece naprzemiennej obojga rodziców „sprawowanej w porównywalnych i powtarzających się okresach”. Wraz ze zmianą nazewnictwa na „pieczę współdzieloną” z tego zastrzeżenia skreślany jest jednak tylko element „powtarzalności”, a pozostaje element „porównywalności”, pomimo że nie jest on zdefiniowany w jakimkolwiek przepisie ustawowym. Jedynie na poziomie uzasadnienia wspomina się, że „nie chodzi tu o wymóg 50% czasu spędzonego z dzieckiem, ale co najmniej 30% czasu”, jednak uzasadnienie projektu samo w sobie nie ma żadnej mocy prawnej. Oznaczałoby to, że na potrzeby stwierdzenia, czy dany rodzaj pieczy współdzielonej jest „porównywalny” czy też nie, musiałaby każdorazowo być podejmowana osobna decyzja. Instytut Ordo Iuris wnosił więc o usunięcie elementu „porównywalności” jako utrzymującego niepewność prawną (uwaga nr 82, konsultacje publiczne). Ministerstwo odmówiło uwzględnienia tej uwagi, wskazując, że „w przypadku rodziców, którzy sprawują pieczę naprzemienną w nieporównywalnych okresach, ten z rodziców który ma mniejszy zakres pieczy będzie zobowiązany do świadczeń alimentacyjnych. W tym przypadku zasiłek rodzinny winien być przyznawany dopiero po wyczerpaniu drogi sądowej o zasądzenie świadczeń alimentacyjnych od tego rodzica”. Oznacza to, że projekt w dalszym ciągu uzależnia otrzymanie zasiłku rodzinnego oraz „becikowego” od niezdefiniowanego ustawowo warunku, jakim jest „porównywalność” okresów sprawowanej pieczy, ze szkodą dla rodziców, którzy w celu uzyskania pewności, czy dane świadczenie przysługuje im, czy też nie, będą musieli czekać na dodatkowe orzeczenie o „porównywalności” bądź jej braku.

Trzecia i czwarta uwaga Instytutu Ordo Iuris miały bliźniaczy charakter – dotyczyły świadczenia wychowawczego (800+) oraz świadczenia „Aktywny rodzic”. Obecne brzmienie przepisów ustaw dotyczących tych świadczeń (art. 5 ust. 2 ustawy o 800+, art. 11 ust. 3, art. 15 ust. 8 oraz art. 20 ust. 2 ustawy o „Aktywnym rodzicu”) zakłada równy podział świadczeń na oboje rodziców, gdy dziecko pozostaje pod opieką naprzemienną. Tymczasem projekt Ministerstwa Sprawiedliwości ponownie, oprócz samej zmiany nazwy na „pieczę współdzieloną”, usuwa z przepisu tylko dodatkowy element „powtarzalności”, ale już nie element „porównywalności”. Projekt ustawy nie precyzuje, jaki konkretnie podmiot (np. sąd lub Zakład Ubezpieczeń Społecznych) miałby decydować o tym, czy orzeczona w danym przypadku piecza współdzielona jest sprawowana w sposób „porównywalny” czy też nie. Instytut Ordo Iuris wskazywał, że pozostawia to rodziców w sytuacji braku pewności co do tego, czy świadczenie zostanie ostatecznie podzielone na pół czy też przypadnie tylko jednemu z nich (uwagi nr 83 i 84, konsultacje publiczne). Zastrzeżenia Ordo Iuris podzielił także Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, wskazując, że „założenie ustawodawcy, iż piecza współdzielona ma być sprawowana w powtarzających się, lecz niekoniecznie równych okresach może spowodować problemy interpretacyjne przy ustalaniu prawa do świadczeń w zakresie ustalania «porównywalnych okresów»” (uwaga nr 36, opiniowanie) oraz proponując, żeby świadczenia 800+ oraz Aktywny Rodzic przysługiwały „każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego, chyba, że sąd ustalił inny sposób podziału świadczenia” (uwaga nr 37, opiniowanie). Te uwagi również nie zostały uwzględnione przez resort, który stwierdził, że istnieje w tym zakresie „wypracowana praktyka, wynikająca z orzecznictwa sądów administracyjnych”. W praktyce sytuacja ta oznacza dalsze pozostawienie rodziców w stanie niepewności prawnej oraz uzależnienie ich od praktyki, która może podlegać zmianom.

Dalsze losy projektu

Zgodnie z informacjami „Rzeczpospolitej” z 5 sierpnia, projekt Ministerstwa Sprawiedliwości „ma wkrótce trafić pod obrady Stałego Komitetu Rady Ministrów, a następnie rządu. Resort, który przygotował przepisy na podstawie założeń opracowanych przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Rodzinnego, liczy na szybkie skierowanie go do Sejmu”. Dodatkowo, 31 lipca 2026 r. w Sejmie złożony został poselski projekt ustawy (sygnatura: RPW/26498/2026), również regulujący zagadnienie pieczy współdzielonej.

Dotychczasowe stanowisko Instytutu Ordo Iuris w sprawie opieki naprzemiennej zostało wyrażone w lutym 2023 r. we wstępnym raporcie pt. „Instytucja «opieki naprzemiennej» – w poszukiwaniu optymalnych ram prawnych”, w którym przypomniano, że „w regulacjach KRiO [Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego] dotyczących sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem po rozwodzie nie chodzi o afirmację praw rodziców (w tym ich prawa do przebywania z dzieckiem), ale przede wszystkim o prawo dziecka do dobrego dzieciństwa jako bezwzględnego warunku jego prawidłowego rozwoju psychofizycznego”, a „czynnikami wpływającymi na pozytywne konsekwencje opieki naprzemiennej są (występujące relatywnie rzadko): zgodna współpraca rodziców w wychowaniu dziecka, istnienie obiektywnych okoliczności gwarantujących dziecku zachowanie niezmienionego środowiska rówieśniczego (m.in. ta sama placówka oświatowa, niezmienny krąg koleżeńsko-przyjacielski)”.

– Dobrze, że Ministerstwo Sprawiedliwości przywróciło „dobro społeczeństwa” do projektu zmian w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Oby w dalszych pracach nad projektem uwzględniono prawo dziecka do dobrego dzieciństwa oraz dążenie do zgodnej współpracy rodziców – podkreśla adw. Nikodem Bernaciak, starszy analityk w Centrum Badań i Analiz Instytutu Ordo Iuris.

Zobacz też:

Źródło zdjęcia okładkowego: iStock