Prezydent zawetował ustawę o wykonywaniu orzeczeń ETPC. Uzasadnienie zgodne z rekomendacjami Ordo Iuris

1

Prezydent RP Karol Nawrocki zawetował rządową ustawę o wykonywaniu orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, która znacząco zwiększałaby podporządkowanie Polski wobec Trybunału w Strasburgu.

2

Instytut Ordo Iuris już w marcu 2025 r. ostrzegał, że rządowy projekt „niesie zagrożenie dla ładu konstytucyjnego państwa i nakłada na rząd niepotrzebne, sprzeczne z interesem państwa i racją stanu ograniczenia i zobowiązania”.

3

We wrześniu 2026 r. Instytut zainaugurował natomiast petycję „Brońmy Suwerenności”, wzywająca głowę państwa do zawetowania uchwalonej już ustawy – pod apelem podpisało się 10 tysięcy osób.

4

W październiku do Kancelarii Prezydenta RP przekazana została opinia Ordo Iuris, wskazująca na aż 20 orzeczeń ETPC z ostatnich lat, które godziły w konkretne normy konstytucyjne – w swobodę polskiego parlamentu w doborze sędziów Trybunału Konstytucyjnego i członków Krajowej Rady Sądownictwa oraz regulowaniu ustroju Sądu Najwyższego, prerogatywę Prezydenta RP do powoływania sędziów, gwarancje ochrony życia ludzkiego na prenatalnym etapie rozwoju, a także gwarancje naturalnej tożsamości małżeństwa jako związku kobiety i mężczyzny.

5

W oficjalnym, 21-stronicowym uzasadnieniu do weta, Prezydent RP wskazał na te same zagrożenia, przed którymi ostrzegał Instytut Ordo Iuris – podporządkowanie sądów i trybunałów Ministrowi Spraw Zagranicznych, ustawowe zobowiązanie władzy sądowniczej do „zmiany kierunku orzekania” oraz całkowite pominięcie przez ustawodawcę wyroków Trybunału Konstytucyjnego stwierdzających zakresową niekonstytucyjność art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, jak również ryzyko działania Trybunału w Strasburgu z przekroczeniem kompetencji, w duchu teorii wykładni Konwencji jako „żywego instrumentu”.

Na czym polegała zawetowana ustawa?

W czwartek Prezydent RP Karol Nawrocki ogłosił swoją decyzję dotyczącą odmowy podpisania ustawy z 4 września 2026 r. o wykonywaniu orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i skierowaniu jej do ponownego rozpatrzenia przez Sejm w trybie art. 122 ust. 5 Konstytucji RP (weto ustawodawcze). Istotą tej ustawy było podniesienie wykonywania przez Państwo Polskie orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ETPCz) do rangi wiążącego obowiązku ustawowego – z wyroków strasburskich miałby odtąd każdorazowo wynikać „obowiązek podjęcia przez Rzeczpospolitą Polską środków indywidualnych lub środków generalnych”, bez żadnych narzędzi weryfikujących zgodność danego orzeczenia z normami prawa powszechnie obowiązującego, w tym Konstytucją RP. Ustawa ta stanowiła realizację dokumentu przyjętego 20 lutego 2024 r. przez ówczesnego Ministra Sprawiedliwości Adama Bodnara pt. „Plan Działań Rzeczypospolitej Polskiej w sprawie przywracania praworządności Action Plan”, ujawnionego opinii publicznej dopiero 5 czerwca 2024 r. na wniosek Ordo Iuris. Instytut już 24 marca 2025 r. przekazał MSZ swoje stanowisko, wskazując w nim, że ustawa „niesie zagrożenie dla ładu konstytucyjnego państwa i nakłada na rząd niepotrzebne, sprzeczne z interesem państwa i racją stanu ograniczenia i zobowiązania”. Negatywną opinię wobec projektu ustawy wyraziła także Krajowa Rada Sądownictwa w opinii z 26 czerwca 2025 r. oraz Sąd Najwyższy w swoich uwagach z 24 marca 2025 r.

Petycja i opinia prawna Ordo Iuris

We wrześniu 2026 r., bezpośrednio po uchwaleniu ustawy przez Sejm, Instytut Ordo Iuris ogłosił zainaugurowanie petycji „Brońmy Suwerenności”, która 2 października została złożona w Kancelarii Prezydenta RP wraz z podpisami 10 tysięcy osób. W październiku Kancelaria Prezydenta otrzymała również opinię prawną Instytutu Ordo Iuris. Wymieniono w niej m.in. aż 20 orzeczeń Trybunału w Strasburgu z ostatnich lat, które w duchu ideologicznego „aktywizmu sędziowskiego” dotykają samego rdzenia ustrojowego Państwa Polskiego, kwestionując:

konstytucyjną swobodę polskiego parlamentu w doborze sędziów Trybunału Konstytucyjnego i członków Krajowej Rady Sądownictwa oraz regulowaniu ustroju Sądu Najwyższego (13 wyroków w latach 2021–2026, wymienionych szczegółowo w opinii Ordo Iuris),
konstytucyjną prerogatywę Prezydenta RP do powoływania sędziów (wyrok Sobczyńska i inni v. Polska z 21 maja 2026 r., nr skargi: 62765/14),
konstytucyjne gwarancje ochrony życia ludzkiego na prenatalnym etapie rozwoju (wyrok M.L. v. Polska z 14 grudnia 2023 r., nr skargi: 40119/21, przeanalizowany przez Ordo Iuris 15 grudnia 2023 r.; wyrok A. R. v. Polska z 13 listopada 2025 r., nr skargi: 6030/21, komentowany przez Instytut Ordo Iuris 13 listopada 2025 r.),
konstytucyjne gwarancje naturalnej tożsamości małżeństwa jako związku kobiety i mężczyzny (wyrok Przybyszewska i inni v. Polska z 12 grudnia 2023 r., nr skargi: 11454/17, przeanalizowany przez Ordo Iuris 20 grudnia 2023 r.; wyrok Formela v. Polska z 19 września 2024 r., nr skargi: 58828/12, komentowany przez Ordo Iuris 23 września 2024 r.; wyrok Szypuła i inni v. Polska z 27 lutego 2025 r., nr skargi: 78030/14; wyrok Andersen v. Polska z 24 kwietnia 2025 r., nr skargi: 53662/20, komentowany przez Ordo Iuris 30 kwietnia 2025 r.).

Prezydent podzielił zastrzeżenia Instytutu

W szczegółowym, 21-stronicowym uzasadnieniu do decyzji o zawetowaniu ustawy, Prezydent RP wskazał na te same mankamenty rządowej ustawy, o których wspominał Instytut Ordo Iuris:

bezrefleksyjne uznanie absolutnej supremacji orzeczeń ETPC nad krajowym porządkiem prawnym, bez żadnych narzędzi weryfikujących zgodność danego orzeczenia z normami prawa powszechnie obowiązującego (w tym Konstytucją RP), w duchu teorii wykładni Europejskiej Konwencji Praw Człowieka jako „żywego instrumentu”, przed którą Ordo Iuris ostrzegało już w lutym 2023 r. w dokumencie pt. „Analiza nt. kształtowania się zwyczajowego rozumienia praw człowieka w świetle orzecznictwa organów Rady Europy, Unii Europejskiej i Organizacji Narodów Zjednoczonych (wybrane problemy)”. Zdaniem Prezydenta RP, stosowanie tej teorii „może prowadzić do głębokiej reinterpretacji postanowień EKPC i działania Trybunału z przekroczeniem jego kompetencji (ultra vires)”.
całkowity brak uwzględnienia dwóch wyroków Trybunału Konstytucyjnego, w których stwierdzono zakresową niezgodność przepisów Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (na podstawie których orzeka ETPC) z Konstytucją RP (wyrok TK z 24 listopada 2021 r., sygn. K 6/21, oraz wyrok TK z 10 marca 2022 r., sygn. K 7/21). Prezydent Nawrocki wskazał, że „Trybunał Konstytucyjny wyraźnie zatem podkreślił w powyższych judykatach, że granicę oddziaływania orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wyznaczają nadrzędność Konstytucji, konstytucyjny podział kompetencji organów państwa, wyłączność Trybunału Konstytucyjnego w zakresie kontroli norm oraz określony w Konstytucji model powoływania sędziów”.
nadmierne wyposażenie każdorazowego Ministra Spraw Zagranicznych w nadzwyczajne kompetencje ustawowe. W uzasadnieniu prezydenckiego weta czytamy, że: „możliwość proponowania określonych działań, obowiązek uzasadnienia odmowy ich podjęcia oraz opracowywanie ostatecznej treści dokumentów dotyczących wykonania orzeczenia tworzą mechanizm istotnego oddziaływania władzy wykonawczej na czynności innych organów państwa. Objęcie nim sądów prowadzi do wkroczenia w sferę ich konstytucyjnej samodzielności”. Głowa państwa dodała przy tym, że „poszanowanie gwarancji konstytucyjnych nie może bowiem zależeć od powściągliwości ministra ani od zapewnień osób aktualnie sprawujących władzę. Musi znajdować oparcie w jednoznacznych przepisach prawa”.

– Wydaje się, że nieprzypadkowo ustawa zwiększająca podporządkowanie Polski Trybunałowi w Strasburgu była procedowana przez rząd Donalda Tuska jednocześnie z ofensywą skierowaną przeciwko Trybunałowi Konstytucyjnemu. Na szczęście zdecydowana postawa Prezydenta RP zablokowała oba te zagrożenia – wskazuje adw. Nikodem Bernaciak, starszy analityk Instytutu Ordo Iuris.

Zobacz też:

Źródło zdjęcia okładkowego: iStock