· Organy Rady Europy, Unii Europejskiej i Organizacji Narodów Zjednoczonych dążą do wykreowania nowych praw człowieka, takich jak prawo do aborcji, instytucjonalizacja związków jednopłciowych czy legalizacja skutków nielegalnej praktyki surogacji.
· Przykładem jest niedawny wyrok Trybunału w Strasburgu, w którym stwierdzono, że odmowa umożliwienia formalizacji związku jednopłciowego stanowi naruszenie poszanowania życia rodzinnego. Orzeczenie to może mieć wpływ na sytuację prawną krajów Rady Europy.
· Tworzenie nowych praw człowieka nie odbywa się w drodze formalnej zmiany traktatów, a poprzez ich nową interpretację przez ponadnarodowe organy, zdaniem których, przepisy prawa zmieniają znaczenie w zależności od ewoluujących poglądów społeczeństwa.
· Choć formalnie nowa interpretacja nie jest wiążąca, to z czasem może ona nabrać mocy powszechnie obowiązującego zwyczaju międzynarodowego, który w prawie międzynarodowym ma moc równą traktatom.
· Tym sposobem wszystkie państwa-strony danego traktatu mogą zostać związane forsowaną interpretacją praw człowieka z pominięciem standardowych procedur ratyfikacyjnych.
· Taka interpretacja stanie się obowiązująca nie tylko, gdy dane państwo się na nią zgodzi, ale również, gdy tylko nie będzie reagować na proces jej tworzenia.
· Instytut Ordo Iuris przygotował analizę, w której wskazuje, że odrzucenie przez Polskę zmian w rozumieniu praw człowieka będzie możliwe w przypadku wyrażania stałego sprzeciwu wobec narzucanej interpretacji.
Próba narzucenia ideologicznych rozwiązań
Z obecnych tendencji w orzecznictwie międzynarodowym wynika, że Polska może zostać zmuszona do uznania nowych, kontrowersyjnych i sprzecznych z polskim porządkiem konstytucyjnym „praw”, takich jak prawo kobiet do aborcji, prawo par jednopłciowych do sformalizowania ich związku przez państwo, prawo do zmiany płci metrykalnej, prawo do legalizacji skutków surogacji (macierzyństwa zastępczego) przeprowadzonej za granicą.
Do przykładów należy wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka ze stycznia tego roku. ETPC stwierdził w nim, że odmowa zarejestrowania przez urzędy państwowe związku osób osób tej samej płci ma naruszać prawo do poszanowania życia rodzinnego. Choć orzeczenie to dotyczy Rosji, może mieć wpływ także na inne państwa. ETPC zaznaczył bowiem, że kraje mają obowiązek stworzenia „ram prawnych” dla „stabilnych i zaangażowanych par jednopłciowych”.
Analiza Ordo Iuris pokazuje, jak organy Rady Europy, Unii Europejskiej i Organizacji Narodów Zjednoczonych, poprzez kontrowersyjną interpretację międzynarodowych traktatów, wyprowadzają z nich nowe „prawa”, które nigdy nie zostały w nich zapisane i na które państwa nigdy wyraźnie się nie zgodziły. Najczęściej te nowe prawa wywodzone są z prawa do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego – art. 8 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (EKPC), art. 7 Karty praw podstawowych UE (KPP), art. 17 Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych (MPPOiP). Niektóre z tych praw – jak np. prawo do aborcji – wyprowadzane są także z innych praw człowieka, takich jak zakaz tortur (art. 3 EKPC, art. 7 MPPOiP), a nawet prawo do życia (art. 2 EKPC, art. 6 MPPOiP) czy prawo do zdrowia (art. 12 Międzynarodowego paktu praw ekonomicznych, socjalnych i kulturalnych czy art. 12 Konwencji ONZ o likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet).
Zwyczaj, który będzie wiązał państwa
Analiza Ordo Iuris wskazuje na ryzyko przekształcenia się niewiążącej wykładni orzeczniczej w powszechnie obowiązujący zwyczaj międzynarodowy. Choć formalnie, orzeczenia, zalecenia, opinie czy rezolucje organów międzynarodowych nie mają mocy powszechnie obowiązującej, to wielokrotnie powtarzany przez nie pogląd na temat interpretacji traktatu z zakresu praw człowieka, może przekształcić się w obowiązującą wszystkie państwa-strony normę prawa zwyczajowego, niejako uzupełniającą ten traktat. A zatem, przykładowo, wyroki Trybunału w Strasburgu, choć zasadniczo wiążą jedynie państwo będące stroną konkretnego postępowania, w praktyce mogą doprowadzić do wykreowania linii orzeczniczej, która wyznaczy standard obowiązujący wszystkie państwa członkowskie Rady Europy. Także opinie i rezolucje Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy, Komitetu Ministrów i Komisarza Praw Człowieka, mimo braku formalnej mocy wiążącej (nawet wobec państw, do których są skierowane), mogą przyczynić się do powstania normy prawa zwyczajowego. Podobny efekt mogą wywołać akty wydawane przez Parlament Europejski, Komitet Praw Człowieka ONZ czy Komitet Praw Ekonomicznych, Socjalnych i Kulturalnych ONZ.
W podejściu organów międzynarodowych występują pewne różnice – ETPC nie uznaje prawa do aborcji, ale uznaje prawo związków jednopłciowych do formalizacji ich relacji. TSUE natomiast, nie promuje ani prawa do aborcji, ani prawa do formalizacji związków jednopłciowych, przyjmując, że obie kwestie są pozostawione uznaniu państw członkowskich. Z kolei ETPC nie dostrzega sprzeczności między surogacją a prawami człowieka, a Parlament Europejski domaga się jej delegalizacji. Trybunał w Strasburgu uznaje prawo do zmiany płci metrykalnej, zaś TSUE nie wypowiadał się na ten temat. Najbardziej radykalne są natomiast organy ochrony praw człowieka ONZ, które uznają za prawny obowiązek legalizację aborcji, instytucjonalizację związków jednopłciowych oraz maksymalne ułatwienia zmiany płci metrykalnej.
Polska ma możliwość sprzeciwu
Analiza Ordo Iuris zostanie przekazana przedstawicielom rządu w celu zasygnalizowania problemu i wskazania możliwych środków zaradczych. W ocenie Instytutu, Polska może sprzeciwić się powstaniu normy zwyczajowej przed jej zaistnieniem, występując jako tzw. persistent objector, czyli państwo stale i wyraźnie sprzeciwiające się forsowanej przez organy międzynarodowe interpretacji. Sprzeciw taki może w imieniu państwa wyrazić konstytucyjny organ upoważniony do prowadzenia polityki zagranicznej (Minister Spraw Zagranicznych, Rada Ministrów lub Prezydent RP), składając stosowną deklarację interpretacyjną. Wyrażenie takiego sprzeciwu jest jednak możliwe jedynie przed ukształtowaniem się zwyczaju interpretacyjnego. Ponieważ najbardziej spójną i konsekwentną praktykę interpretacji prezentują organy Rady Europy, to wobec niej w pierwszej kolejności powinna zostać złożona deklaracja interpretacyjna.
Alternatywnym rozwiązaniem może być zaskarżenie w trybie wnioskowym do Trybunału Konstytucyjnego art. 8 EKPC i innych przepisów, z których w dyskusyjny sposób wyprowadzane są nowe prawa człowieka. Przykładowo, wywodzone z prawa do prywatności prawa do aborcji mogłoby zostać uznane za niezgodne z art. 38 Konstytucji, a wyprowadzanie prawa do instytucjonalizacji związków jednopłciowych – z art. 18 Konstytucji. Byłby to jednak sposób o wiele mniej skuteczny od złożenia deklaracji interpretacyjnej, bo ewentualny wyrok TK nie wywołałby skutków prawnych za granicą (co wynika z art. 27 Konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów).
