Surogacja i dyskryminacja matek – ONZ publikuje polskie wersje raportów Specjalnego Sprawozdawcy

1

Biuro Wysokiego Komisarza ONZ ds. praw człowieka opublikowało polskie wersje dwóch raportów Specjalnego Sprawozdawcy ONZ ds. przemocy wobec kobiet i dziewcząt, przetłumaczonych przez Instytut Ordo Iuris.

2

Pierwsza z publikacji – przedstawiona Zgromadzeniu Ogólnemu ONZ – dotyczy przemocy wobec kobiet i dziewcząt w kontekście macierzyństwa zastępczego i wzywa państwa do przyjęcia wiążącego, międzynarodowego zakazu tej praktyki.

3

Kolejny raport – zaprezentowany Radzie Praw Człowieka ONZ, analizuje przyczyny i formy przemocy wobec matek oraz postuluje uznanie macierzyństwa za odrębną kategorię prawną wymagającą szczególnej ochrony.

4

Instytut Ordo Iuris uczestniczył w otwartych konsultacjach do obu dokumentów, a jego stanowisko dotyczące deprecjacji macierzyństwa zostało wprost przywołane w raporcie o przemocy wobec matek.

OHCHR publikuje raporty

Biuro Wysokiego Komisarza ONZ ds. praw człowieka (OHCHR) opublikowało polskie wersje raportów Specjalnego Sprawozdawcy ONZ ds. przemocy wobec kobiet i dziewcząt Reem Alsalem. Tłumaczenia dokumentów zostały przygotowane przez Instytut Ordo Iuris. Dokumenty powstały w wyniku otwartych konsultacji publicznych, w ramach których ekspert ONZ zaprasza państwa, organizacje pozarządowe, instytucje akademickie i inne zainteresowane podmioty do przedkładania pisemnych stanowisk. Tłumaczenia zostały udostępnione jako nieoficjalne wersje językowe na stronie OHCHR, gdzie od lat publikowane są przekłady raportów sporządzane oddolnie przez zainteresowane organizacje i instytucje krajowe.

Opublikowane dokumenty dotyczą zagadnień przemocy wobec kobiet w kontekście surogacji oraz przemocy wobec matek. W ich przygotowaniu uczestniczył Instytut Ordo Iuris. Stanowisko Instytutu jest też wprost wymieniane w drugim z raportów.

Apel o walkę z surogacją

Pierwszy z zaprezentowanych dokumentów – raport „Różne przejawy przemocy wobec kobiet i dziewcząt w kontekście macierzyństwa zastępczego” – został przedłożony Zgromadzeniu Ogólnemu ONZ na jego 80. sesji i formalnie zaprezentowany podczas dialogu interaktywnego przed Trzecim Komitetem Zgromadzenia 10 października 2025 r. w Nowym Jorku. Powstał na podstawie około 120 stanowisk przekazanych przez różnych interesariuszy oraz internetowych konsultacji eksperckich z udziałem 78 osób, w tym rodziców „zamawiających”, przedstawicieli agencji tzw. macierzyństwa zastępczego, ekspertów medycznych i kobiet z osobistym doświadczeniem surogacji.

Raport analizuje zjawisko tzw. macierzyństwa zastępczego w ujęciu globalnym – od skali i tendencji rynkowych, przez sytuację poszczególnych grup kobiet i dziewcząt uczestniczących w tej praktyce (matek „zastępczych”, matek „zamawiających”, dawczyń komórek jajowych), po poszczególne formy przemocy: ekonomiczną, psychologiczną, fizyczną, rozrodczą oraz zjawiska noszące znamiona niewolnictwa i handlu ludźmi. Dokument kończy się obszernym katalogiem zaleceń, w których Specjalny Sprawozdawca wzywa państwa do dążenia na szczeblu międzynarodowym do wyeliminowania tzw. macierzyństwa zastępczego we wszystkich jego formach oraz do przyjęcia międzynarodowego, prawnie wiążącego instrumentu zakazującego tej praktyki. Rekomenduje również przyjęcie ram prawnych wzorowanych na tzw. modelu nordyckim znanym z regulacji dotyczących prostytucji – opartych na penalizacji nabywców, klinik i agencji, przy jednoczesnej dekryminalizacji samego „macierzyństwa zastępczego”.

Skąd się bierze przemoc wobec matek

Drugi dokument – raport „Przemoc wobec matek” – został przedstawiony na 62. sesji Rady Praw Człowieka, obradującej w Genewie od 15 czerwca do 10 lipca 2026 r. Powstał na podstawie 167 pisemnych stanowisk, w tym 24 przedłożonych przez państwa oraz konsultacji eksperckich z udziałem 60 osób.

Na potrzeby raportu autorka zdefiniowała matki jako kobiety i dziewczęta, które urodziły dziecko (w tym w drodze tzw. macierzyństwa zastępczego), są w ciąży, lub formalnie przysposobiły dziecko – wyraźnie odróżniając ten status od sytuacji kobiet sprawujących opiekę bez pełni praw rodzicielskich. Dokument analizuje przyczyny przemocy wobec matek (w tym deprecjację macierzyństwa jako rzekomo prywatnego wyboru, a nie dobra wymagającego wsparcia społecznego), szczególne formy tej przemocy – ekonomiczną, reprodukcyjną, fizyczną i psychiczną – a także sytuację poszczególnych grup matek szczególnie narażonych na przemoc, od matek w sytuacjach konfliktów zbrojnych, przez matki-migrantki i matki pozbawione wolności, po matki sprzeciwiające się poddawaniu ich dzieci szkodliwym praktykom. Wśród zaleceń końcowych znalazł się postulat zdefiniowania matek w prawie krajowym jako odrębnej kategorii uprawnionej do szczególnej ochrony, z zastrzeżeniem, że macierzyństwo nie może być umownie przenoszone ani wygaszane.

Udział Ordo Iuris w konsultacjach

Oba raporty powstawały przy udziale Instytutu Ordo Iuris jako jednego z podmiotów przedkładających stanowiska w ramach otwartych konsultacji prowadzonych przez Specjalnego Sprawozdawcę ONZ. W raporcie o przemocy wobec matek stanowisko Instytutu Ordo Iuris zostało przywołane wprost – w części dotyczącej deprecjacji macierzyństwa we współczesnym dyskursie publicznym, instytucjonalnym i akademickim. Instytut od lat regularnie uczestniczy w procedurach konsultacyjnych ONZ dotyczących polityki rodzinnej, ochrony życia i definicji macierzyństwa, prezentując stanowiska odwołujące się do biologicznego rozumienia macierzyństwa oraz do zasady ochrony dziecka od poczęcia.

Działania Reem Alsalem od pewnego czasu budzą kontrowersje na arenie międzynarodowej. Sprawozdawca, konsekwentnie broniąca w swoich raportach biologicznego rozumienia płci i macierzyństwa, spotyka się z krytyką ze strony części organizacji feministycznych i środowisk akademickich, które zarzucają jej odejście od głównego nurtu interpretacji mandatu dotyczącego przemocy wobec kobiet. Jednocześnie to właśnie ta linia interpretacyjna sprawia, że kolejne raporty Alsalem w ONZ – w tym oba przetłumaczone przez Ordo Iuris dokumenty – spotykają się z uważną obserwacją zarówno ze strony organizacji broniących naturalnego rozumienia rodziny i macierzyństwa, jak i organizacji promujących poszerzenie prawnych możliwości wykonywania aborcji oraz szeroko rozumiane „prawa reprodukcyjne”. Stanowisko Specjalnego Sprawozdawcy należy do systemu tzw. procedur specjalnych Rady Praw Człowieka – niezależnych ekspertów powoływanych do monitorowania i raportowania na temat przestrzegania praw człowieka w wybranych obszarach tematycznych, którzy działają społecznie, nie są pracownikami ONZ i nie otrzymują wynagrodzenia za pełnioną funkcję.

– Do tej pory raporty ONZ funkcjonowały w polskim dyskursie publicznym niemal wyłącznie w postaci fragmentarycznych cytatów i streszczeń, powielanych za relacjami medialnymi lub materiałami organizacji zaangażowanych w spór o kierunek polityki ONZ wobec macierzyństwa zastępczego i ochrony macierzyństwa. Publikacja pełnych, kompletnych tłumaczeń na oficjalnej stronie mandatu Specjalnego Sprawozdawcy ONZ, obok wersji angielskiej i innych języków ONZ, ma umożliwić polskojęzycznym prawnikom, dziennikarzom, przedstawicielom administracji publicznej oraz organizacjom pozarządowym bezpośredni dostęp do pełnej treści obu dokumentów, w tym do zawartych w nich definicji, ustaleń faktograficznych oraz szczegółowych rekomendacji kierowanych do państw członkowskich ONZ, bez pośrednictwa wtórnych, częściowych relacji – podkreśla Julia Książek z Centrum Prawa Międzynarodowego Ordo Iuris.

Zobacz też:

Źródło zdjęcia okładkowego: iStock