1
W dniach 16–17 listopada 2026 r. w Pałacu Narodów w Genewie obradowała 6. sesja Forum ONZ ds. Praw Człowieka, Demokracji i Praworządności, poświęcona edukacji dla partycypacji obywatelskiej.
2
W posiedzeniu udział wzięli eksperci Instytutu Ordo Iuris. W panelu poświęconym stanowi demokracji i praworządności na świecie, przypomnieli, że ograniczenia wolności słowa muszą spełniać standard art. 19 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych.
3
Eksperci przygotowali także stanowiska do kolejnych paneli Forum – dotyczyły one roli rodziny w kształtowaniu postaw obywatelskich, udziału rodziców w zarządzaniu szkołą na przykładzie polskich rad rodziców oraz pluralizmu form kształcenia, w tym edukacji domowej.
4
W wystąpieniu Unii Europejskiej o edukacji dla demokracji nie padło ani jedno słowo o rodzinie i rodzicach. Instytut oczekuje, że raport przewodniczącego Forum uwzględni te postulaty.

W dniach 16–17 listopada 2026 r. w sali Tempus Pałacu Narodów w Genewie obradowała 6. sesja Forum ds. Praw Człowieka, Demokracji i Praworządności (Forum on Human Rights, Democracy and the Rule of Law). Forum, ustanowione rezolucją Rady Praw Człowieka 28/14 z 26 marca 2015 r., zbiera się co dwa lata jako platforma dialogu państw, organów ONZ, krajowych instytucji praw człowieka i organizacji społecznych. Temat tegorocznej sesji, określony w rezolucji Rady Praw Człowieka 58/8, brzmiał: „Edukacja dla partycypacji obywatelskiej: wzmacnianie pozycji przyszłych pokoleń, budowanie wiedzy i krytycznego myślenia” (Education for civic participation: empowering future generations, fostering knowledge and critical thinking). Sesji przewodniczył stały przedstawiciel Republiki Czeskiej przy Biurze NZ w Genewie Karel Beran. W obradach wzięli udział także przedstawiciele Instytutu Ordo Iuris.
Edukacja obywatelska w centrum obrad
Podczas otwarcia Forum Wysoki Komisarz NZ ds. Praw Człowieka Volker Türk określił edukację obywatelską i edukację w zakresie praw człowieka jako „dwie strony tej samej monety”, które pozwalają ludziom rozumieć przysługujące im prawa i z nich korzystać. W części otwierającej przemawiali również m.in. wiceprzewodniczący Rady Praw Człowieka Marcelo Vázquez Bermúdez, ministrowie edukacji Rumunii i Dominikany, zastępca sekretarza generalnego ONZ ds. młodzieży Felipe Paullier oraz specjalny sprawozdawca ds. prawa do edukacji Farida Shaheed. Przez dwa dni dyskutowano w kilku panelach tematycznych – od oceny stanu demokracji i praworządności na świecie, przez definicję edukacji obywatelskiej i jej znaczenie dla odporności demokracji, po praktykę demokracji w szkole. Wystąpienia państw i organizacji z sali były, zgodnie z zasadami udziału w Forum, ograniczone do dwóch minut.
Drugiego dnia, podczas 3. posiedzenia Forum, odbyły się trzy panele: „Edukacja dla kogo? Różnorodność, równość i demokracja inkluzywna” (Education for Whom: Diversity, Equality, and Inclusive Democracy), „Otoczenie sprzyjające edukacji i partycypacji obywatelskiej” (Enabling Environment for Education and Civic Participation) oraz „Edukacja dla partycypacji obywatelskiej w praktyce” (Bringing Education for Civic Participation to Life). Mowa była m.in. o otwartej przestrzeni obywatelskiej dla uczniów, nauczycieli i naukowców, o ruchach społecznych i młodzieżowych, w tym ruchach tzw. pokolenia Z, a także o ograniczeniach wolności wypowiedzi, zgromadzeń i stowarzyszania się. W ostatnim panelu dzieci i młodzi ludzie przedstawili własne doświadczenia działalności społecznej, organizowania lokalnych społeczności oraz kontaktów z władzami publicznymi.
Ordo Iuris w Genewie: wolność słowa narzędziem odnowy demokracji
Pierwszego dnia obrad, w panelu oceniającym stan demokracji i praworządności na świecie (Pulse check on the state of global democracy and rule of law), wystąpiły Annika Silva-Leander z Międzynarodowego Instytutu na rzecz Demokracji i Pomocy Wyborczej (International IDEA) oraz specjalny sprawozdawca ds. niezależności sędziów i prawników Margaret Satterthwaite. W części otwartej dla uczestników głos zabrała Julia Książek z Centrum Prawa Międzynarodowego Ordo Iuris. Przypomniała, że wolność wypowiedzi jest jednym z najbardziej podstawowych praw człowieka – bez niej obywatele nie mogą rozliczać władzy, debatować o sprawach publicznych ani dokonywać świadomych wyborów przy urnie. Jest zarazem jednym z najsilniejszych narzędzi odnowy demokracji: gdy instytucje słabną, to właśnie otwarta debata ujawnia problemy i pozwala społeczeństwom skorygować kurs.
Ekspertka Ordo Iuris odniosła się do omawianych w panelu danych International IDEA, według których wolność prasy spadła do najniższego poziomu od 50 lat. Wskazała, że art. 19 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych chroni wolność poszukiwania, otrzymywania i rozpowszechniania wszelkich informacji i poglądów, a jej ograniczenia są dopuszczalne wyłącznie wtedy, gdy są przewidziane ustawą, służą uprawnionemu celowi oraz są konieczne i proporcjonalne – zarówno offline, jak i w Internecie. Zaznaczyła, że troska wielu państw o przeciwdziałanie dezinformacji jest uzasadniona, jednak odpowiedź na nią powinna opierać się na precyzyjnych przepisach, przejrzystych zasadach dla platform internetowych i skutecznych środkach ochrony prawnej dla użytkowników, a przede wszystkim na obywatelach zdolnych do krytycznego myślenia i samodzielnej oceny informacji. W ten sposób nawiązała do tematu Forum – edukacji dla partycypacji obywatelskiej.
Edukacja inkluzywna to także wybór rodziców
Instytut przygotował również stanowiska do kolejnych paneli Forum. Na panel „Edukacja dla kogo? Różnorodność, równość i demokracja inkluzywna”, w którym organizatorzy pytali, czyja wiedza jest uznawana i czyj głos się liczy, Ordo Iuris przygotowało wystąpienie o wymiarze różnorodności rzadko obecnym w takich debatach: różnorodności przekonań oraz ścieżek edukacyjnych wybieranych przez rodziny.
W stanowisku przywołano art. 13 ust. 3 Międzynarodowego Paktu Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych, który gwarantuje rodzicom wolność wyboru dla dzieci szkół innych niż publiczne, spełniających minimalne standardy edukacyjne, oraz art. 13 ust. 4 Paktu, chroniący wolność zakładania i prowadzenia instytucji oświatowych. Przypomniano także art. 30 Konwencji o prawach dziecka, zgodnie z którym dzieci należące do mniejszości mają prawo do korzystania z własnej kultury, wyznawania i praktykowania własnej religii oraz posługiwania się własnym językiem.
Ordo Iuris podkreśla, że edukacja inkluzywna może przybierać różne formy: szkół wyznaniowych, nauczania w językach mniejszości, szkół społecznych i edukacji domowej. Jako przykład wskazano Polskę, gdzie edukacja domowa jest legalną formą realizacji obowiązku szkolnego, a postępy ucznia potwierdzają coroczne egzaminy. Wybierają ją liczne rodziny, w tym rodziny dzieci, dla których standardowe środowisko szkolne jest trudne. Instytut postuluje, by raport Forum uznał pluralizm form kształcenia – w granicach minimalnych standardów określonych przez państwo – za element demokracji inkluzywnej, a państwa uwzględniały tę różnorodność przy projektowaniu polityki edukacyjnej.
Rodzina pierwszą szkołą obywatelskości
Na panel kluczowy pierwszego dnia, poświęcony pytaniu, czym jest edukacja dla partycypacji obywatelskiej i dlaczego ma znaczenie dla odporności demokracji (What is education for civic participation and why does it matter for democratic resilience?), Ordo Iuris przygotowało stanowisko zwracające uwagę na wniosek z badań, który rzadko trafia do rekomendacji politycznych: rolę rodziny w edukacji obywatelskiej.
Międzynarodowe Badanie Kompetencji Obywatelskich ICCS 2022 Międzynarodowego Stowarzyszenia Oceny Osiągnięć Edukacyjnych (IEA) wykazało, że zainteresowanie uczniów sprawami politycznymi i społecznymi było znacznie wyższe wśród tych, których rodzice interesowali się takimi kwestiami. Polscy ósmoklasiści uzyskali jeden z najwyższych średnich wyników w zakresie wiedzy obywatelskiej spośród 20 krajów – 554 punkty – i na tle rówieśników wyróżniali się większym zainteresowaniem sprawami publicznymi oraz stosunkowo częstymi rozmowami z rodzicami o kwestiach politycznych i społecznych. Badanie potwierdziło też, że otwarty klimat w klasie, w którym uczniowie swobodnie wyrażają poglądy, sprzyja wyższej wiedzy obywatelskiej.
Ordo Iuris wskazuje, że wnioski te są zgodne z Konwencją o prawach dziecka: art. 18 uznaje, że rodzice ponoszą główną odpowiedzialność za wychowanie i rozwój dziecka, art. 29 ust. 1 lit. c kieruje edukację ku rozwijaniu szacunku dla rodziców dziecka oraz jego tożsamości kulturowej, języka i wartości, a art. 12 gwarantuje dziecku prawo do wyrażania własnych poglądów. Instytut proponuje, by podsumowanie przewodniczącego uznało rodziny za kluczowych partnerów w edukacji obywatelskiej, a państwa angażowały rodziców w programy edukacji obywatelskiej, m.in. przez wspólne projekty szkoły i rodziny.
Rada rodziców jako lekcja demokracji
W panelu „Partycypacja obywatelska przez edukację: demokracja w klasie” (Civic participation through education: Democracy in the classroom) Instytut opisał w swoim stanowisku polskie rozwiązanie, rzadko wymieniane w dyskusjach o demokratycznej szkole – instytucjonalny udział rodziców. Zgodnie z ustawą z 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe w każdej szkole publicznej działa rada rodziców, wybierana co roku w tajnych wyborach, po jednym przedstawicielu rodziców każdego ucznia. Rada uchwala, w porozumieniu z radą pedagogiczną, program wychowawczo-profilaktyczny szkoły. Jeśli w ciągu 30 dni od rozpoczęcia roku szkolnego porozumienia nie uda się osiągnąć, program ustala dyrektor w uzgodnieniu z organem nadzoru pedagogicznego – ale jedynie do czasu uzgodnienia go przez obie rady. Podjęcie działalności w szkole przez stowarzyszenia wymaga z kolei pozytywnej opinii rady rodziców.
Instytut wskazuje, że mechanizm ten realizuje wolność rodziców chronioną przez art. 18 ust. 4 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych, pozwala każdej społeczności szkolnej rozstrzygać kwestie wartości lokalnie, w drodze dialogu i kompromisu, a uczniom daje żywy przykład demokracji: co roku widzą, jak dorośli o różnych poglądach wspólnie uzgadniają tekst. Ordo Iuris postuluje ujęcie udziału rodziców w zarządzaniu szkołą wśród dobrych praktyk w raporcie przewodniczącego.
Stanowisko Unii Europejskiej
W oświadczeniu wygłoszonym w części otwierającej 16 listopada Unia Europejska wskazała, że edukacja obywatelska zyskuje na znaczeniu w obliczu dezinformacji oraz presji na przestrzeń obywatelską i wolność wypowiedzi, a kluczową rolę odgrywa w tym kontekście także edukacja w zakresie praw człowieka. UE opisała swoje podejście jako „uczenie się poprzez demokrację, o demokracji i dla demokracji”, obejmujące wiedzę o instytucjach demokratycznych, krytyczne myślenie, umiejętności obywatelskie i praktyczne okazje do stosowania wartości demokratycznych. Jako sztandarową inicjatywę przedstawiono program Unii na rzecz demokracji z udziałem kobiet i młodzieży (EU Women and Youth Democracy, WYDE), który poprzez edukację obywatelską, szkolenia przywódcze i obserwację wyborów prowadzoną przez młodzież dotarł do blisko 3600 młodych ludzi. Częścią programu jest Indeks Partycypacji Młodzieży (Youth Participation Index), monitorujący udział młodych w życiu publicznym w 141 państwach. UE przywołała również Program Tematyczny „Globalny wymiar Europy” w zakresie praw człowieka i demokracji (Global Europe Thematic Programme on Human Rights and Democracy), z którego finansowano projekty edukacji obywatelskiej w Ameryce Łacińskiej, Afryce i Azji, w tym realizowane przez organizacje kierowane przez kobiety oraz organizacje oddolne. W oświadczeniu nie pojawiły się odniesienia do rodziny, rodziców ani ich roli w edukacji dzieci.
Unia popierała wybór tematu tegorocznej sesji już podczas prac nad rezolucją Rady Praw Człowieka w 2025 r., argumentując, że wartości demokratyczne ulegają erozji pod wpływem dezinformacji oraz ograniczeń przestrzeni obywatelskiej i wolności wypowiedzi.
Co dalej?
Zgodnie z mandatem Forum przewodniczący sesji przygotuje raport zawierający podsumowanie dyskusji, wnioski i rekomendacje, uwzględniające wkłady uczestników. Raport zostanie przedstawiony Radzie Praw Człowieka ONZ – raport z poprzedniej, 5. sesji Forum z 2025 r. ukazał się jako dokument A/HRC/61/64. Ordo Iuris wnioskowało, by w dokumencie końcowym uwzględniono rolę rodziny w edukacji obywatelskiej, udział rodziców w zarządzaniu szkołą oraz pluralizm form edukacji.
„Debata o edukacji obywatelskiej na forum ONZ bardzo często toczy się tak, jakby między państwem a dzieckiem nie było nikogo. Tymczasem prawo międzynarodowe – art. 18 ust. 4 Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych czy art. 13 ust. 3 Paktu Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych – wprost gwarantuje rodzicom prawo do wychowania dzieci zgodnie z ich przekonaniami i do wyboru dla nich szkoły. Dlatego w Genewie przypominałyśmy zarówno o standardzie ochrony wolności słowa, jak i o tym, że to rodzina jest pierwszą szkołą obywatelskości, a polskie rozwiązania, takie jak rady rodziców czy edukacja domowa, mogą być dobrym przykładem dla innych państw. Znamienne, że w wystąpieniu Unii Europejskiej o edukacji dla demokracji nie padło ani jedno słowo o rodzicach. Oczekujemy, że raport przewodniczącego Forum odzwierciedli te głosy, a polska dyplomacja będzie ich konsekwentnie bronić w Radzie Praw Człowieka” – Julia Książek z Centrum Prawa Międzynarodowego.
Zobacz też:
- Edukacja seksualna „od wczesnego wieku”, rodzice tylko informowani. Ordo Iuris analizuje rekomendację Rady Europy
- Brazylijski sąd: areszt dla rodziców za edukację domową dzieci
- Opinia Ordo Iuris dla ONZ: Rodzice mają pierwszeństwo w decydowaniu o edukacji dziecka
- Prorodzinna konferencja podczas Zgromadzenia Ogólnego ONZ: państwa w obronie rodziny
- Ordo Iuris na forum ONZ przeciwko ideologizacji edukacji
Źródło zdjęcia okładkowego: iStock











