Opinia Ordo Iuris dla ONZ: Rodzice mają pierwszeństwo w decydowaniu o edukacji dziecka

---

Biuro Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Praw Człowieka (OHCHR) prowadzi obecnie konsultacje dotyczące szóstej sesji Forum ONZ ds. Praw Człowieka, Demokracji i Rządów Prawa (Forum on Human Rights, Democracy and the Rule of Law). Tegoroczna edycja Forum ma zostać poświęcona zagadnieniu edukacji obywatelskiej oraz jej wpływu na funkcjonowanie demokracji i społeczeństw demokratycznych.

Forum zostało ustanowione rezolucją Rady Praw Człowieka ONZ jako platforma dialogu między państwami, organizacjami międzynarodowymi, ekspertami oraz organizacjami społeczeństwa obywatelskiego. Jego celem jest analiza wyzwań związanych z prawami człowieka, demokracją i rządami prawa oraz formułowanie rekomendacji dotyczących polityk publicznych i działań instytucjonalnych. Tegoroczne obrady mają koncentrować się w szczególności na roli edukacji obywatelskiej w budowaniu „odpornych demokracji” oraz przeciwdziałaniu dezinformacji, polaryzacji społecznej i radykalizacji.

W ramach otwartego zaproszenia do składania opinii swoją opinię przedłożył również Instytut Ordo Iuris, posiadający status konsultacyjny przy Radzie Gospodarczej i Społecznej ONZ (ECOSOC). Dokument został złożony 25 maja 2026 r. i zawiera analizę międzynarodowych standardów dotyczących prawa do edukacji, praw rodziców oraz granic ingerencji państwa w proces wychowawczy.

W swojej opinii Instytut podkreślił, że międzynarodowe prawo praw człowieka jednoznacznie przyznaje rodzicom pierwszeństwo w wychowaniu dzieci. Eksperci Ordo Iuris powołali się m.in. na art. 26 ust. 3 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, art. 18 ust. 4 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych, a także art. 5 i 29 Konwencji o prawach dziecka. Jak wskazano w memorandum, przepisy te potwierdzają, że to rodzice – a nie państwo czy organizacje międzynarodowe – są pierwszymi i podstawowymi wychowawcami dzieci.

Eksperci Ordo Iuris podkreślają, że współczesne programy edukacji obywatelskiej coraz częściej odchodzą od tego modelu, traktując dzieci jako autonomiczne podmioty, których prawa mają uzasadniać ograniczanie wpływu rodziców na proces wychowawczy. W ocenie Instytutu może to prowadzić do naruszania podstawowych praw i wolności, zwłaszcza gdy pod hasłami edukacji obywatelskiej lub praw człowieka promowane są kontrowersyjne treści światopoglądowe.

Istotnym elementem stanowiska Ordo Iuris jest rozróżnienie pomiędzy rozwijaniem rzeczywistego krytycznego myślenia a przekazywaniem uczniom gotowych narracji ideologicznych. Instytut podkreślił, że fundamentem edukacji powinno być przekazywanie obiektywnej wiedzy i zweryfikowanych faktów, które dopiero umożliwiają samodzielną analizę i formułowanie ocen.

W opinii przypomniano również orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, w szczególności wyroki w sprawach Kjeldsen, Busk Madsen and Pedersen przeciwko Danii oraz Folgerø i inni przeciwko Norwegii. Jak wskazano, Trybunał wielokrotnie podkreślał, że nauczanie w szkołach publicznych musi mieć charakter obiektywny, krytyczny i pluralistyczny oraz nie może prowadzić do indoktrynacji uczniów w kwestiach światopoglądowych lub moralnych.

Eksperci Instytutu zwrócili uwagę, że prezentowanie złożonych i kontrowersyjnych zagadnień społecznych – dotyczących m.in. antropologii, etyki czy polityki społecznej – jako bezdyskusyjnych faktów naukowych może utrudniać rozwój autentycznego krytycznego myślenia. W ocenie autorów memorandum edukacja obywatelska powinna zachęcać do poznawania różnych perspektyw i prowadzenia otwartej debaty, a nie do bezrefleksyjnego przyjmowania jednej interpretacji rzeczywistości.

Część opinii poświęcono także współczesnym wyzwaniom związanym z edukacją globalną i programami zrównoważonego rozwoju. Ordo Iuris zaznaczył, że choć programy te mogą sprzyjać lepszemu rozumieniu problemów międzynarodowych, to jednocześnie powinny mieć na uwadze poszanowanie kultur oraz przedstawiać problemy świata z różnych perspektyw.

Zdaniem autorów opinii, edukacja powinna opierać się na przedstawianiu treści w sposób wyważony, oparty na faktach oraz dostosowany do wieku i dojrzałości dziecka, zgodnie z zasadą najlepszego interesu dziecka wynikającą z art. 3 Konwencji o prawach dziecka.

Ordo Iuris podkreślił również znaczenie wolności sumienia i religii w systemie edukacji. W memorandum wskazano, że państwa powinny zagwarantować rodzicom skuteczne mechanizmy umożliwiające wyłączenie dzieci z zajęć budzących zastrzeżenia światopoglądowe, bez negatywnych konsekwencji dla uczniów. Instytut opowiedział się także za ochroną pluralizmu modeli edukacyjnych, obejmujących szkolnictwo publiczne, prywatne, religijne oraz edukację domową.

W opinii przedstawiono również szereg rekomendacji skierowanych do organizatorów Forum ONZ. Instytut wezwał m.in. do potwierdzenia pierwszeństwa praw rodziców w edukacji, promowania programów nauczania opartych na wiedzy faktograficznej i rozwijaniu krytycznego myślenia, zagwarantowania rodzicom prawa sprzeciwu wobec kontrowersyjnych treści oraz wspierania różnorodności modeli edukacyjnych.

Autorzy memorandum podkreślili również znaczenie tożsamości kulturowej i narodowej jako elementu budującego spójność społeczną i odpowiedzialność obywatelską. W opinii zaznaczono, że międzynarodowa współpraca w dziedzinie edukacji powinna opierać się na wzajemnym szacunku oraz poszanowaniu suwerenności państw w obszarze polityki edukacyjnej.

Stanowisko Ordo Iuris wpisuje się w szerszą debatę dotyczącą granic edukacji obywatelskiej oraz relacji pomiędzy ochroną praw człowieka, pluralizmem światopoglądowym a kompetencjami państwa i organizacji międzynarodowych w zakresie wychowania dzieci i młodzieży. Dyskusja ta nabiera szczególnego znaczenia w kontekście rosnącej roli organizacji międzynarodowych w kształtowaniu standardów edukacyjnych oraz coraz częstszych sporów dotyczących obecności treści ideologicznych w systemach oświaty.
– Debata wokół edukacji obywatelskiej coraz częściej wykracza poza klasyczne zagadnienia związane z wiedzą o demokracji czy prawach człowieka i dotyka fundamentalnych pytań o granice wpływu państwa na wychowanie dzieci. Z perspektywy prawa międzynarodowego kluczowe znaczenie ma zachowanie równowagi pomiędzy rolą państwa a pierwszeństwem rodziców w procesie wychowawczym. Edukacja obywatelska nie może prowadzić do zastępowania pluralistycznej debaty przekazywaniem jednej, ideologicznie określonej wizji społeczeństwa. – komentuje Julia Książek z Centrum Prawa Międzynarodowego Instytutu Ordo Iuris.

Źródło zdjęcia okładkowego: iStock