Weto Prezydenta w sprawie państwowego eDziennika zgodne z rekomendacją Ordo Iuris

1

Prezydent RP zawetował ustawę o Systemie Informacji Oświatowej, wprowadzającą ogólnopolski, państwowy system teleinformatyczny dziennika lekcyjnego (eDziennik), administrowany centralnie przez ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania.

2

Ustawa rozszerzała krąg uczniów objętych obowiązkiem przekazania do centralnej bazy danych SIO fotografii zawierającej wizerunek twarzy – także tych, których rodzice uprzednio złożyli sprzeciw wobec wydania mLegitymacji szkolnej, co pozwalało na uniknięcie przetwarzania wizerunku dziecka.

3

Ustawa zakładała określanie poprzez rozporządzenie zakresu rzeczywistych danych osobowych przetwarzanych w toku pilotażu eDziennika, bez wykorzystania łagodniejszego środka w postaci danych zanonimizowanych, mimo iż MEN miało dopiero sprawdzać zabezpieczenia i poprawność działania systemu, w ramach którego dane mają być przetwarzane.

4

Budowa przez państwo odrębnego systemu, konkurencyjnego wobec już funkcjonującego rynku prywatnych dostawców obsługujących 97,06 proc. szkół, pozostaje w opozycji do wyrażonej w Preambule Konstytucji RP zasady pomocniczości oraz art. 20 Konstytucji RP.

5

Instytut Ordo Iuris przesłał do Kancelarii Prezydenta RP opinię, w której rekomendował odmowę podpisania ustawy, względnie skierowanie jej do Trybunału Konstytucyjnego w trybie kontroli prewencyjnej.

PRZECZYTAJ OPINIĘPOBIERZ

Prezydent RP zdecydował o zawetowaniu ustawy o zmianie ustawy o Systemie Informacji Oświatowej, mającej wprowadzić do polskich szkół ogólnopolski, państwowy system dziennika elektronicznego, zwany eDziennikiem. System miał być administrowany centralnie przez ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania, we współpracy z ministrem właściwym do spraw informatyzacji, i zintegrowany z Systemem Informacji Oświatowej (SIO) oraz aplikacją mObywatel. Sejm uchwalił ustawę 31 lipca, razem z ustawą o zmianie ustawy – Prawo oświatowe. Pełne wdrożenie zaplanowano na 1 września 2027 r., a poprzedzić ma je roczny pilotaż w roku szkolnym 2026/2027. 6 sierpnia 2026 r. ustawę bez poprawek przyjął Senat. O losach ustawy zgodnie z art. 122 Konstytucji RP, miał zadecydować Prezydent RP. Instytut Ordo Iuris, przed podjęciem decyzji przez głowę państwa, przesłał do Kancelarii Prezydenta opinię prawną, w której poddał ustawę analizie pod kątem zgodności z Konstytucją RP.

Państwo jako konkurent rynku prywatnych dostawców

Z Oceny Skutków Regulacji wynika, że w roku szkolnym 2025/2026, według danych z systemu informacji oświatowej, spośród publicznych szkół podstawowych i ponadpodstawowych, które uzupełniły informację o korzystaniu z dziennika elektronicznego, 97,06 % z nich korzysta już z dziennika elektronicznego oferowanego przez prywatnych dostawców, a rodzice i uczniowie mają zagwarantowany bezpłatny wgląd w podstawowe dane dziennika na podstawie odrębnego rozporządzenia wykonawczego.

Mimo to, ustawodawca zdecydował się na budowę, finansowanie i administrowanie odrębnym systemem państwowym, konkurencyjnym wobec rozwiązań wybieranych dotychczas samodzielnie przez szkoły i samorządy. Takie rozwiązanie narusza wyrażoną w Preambule Konstytucji RP zasadę pomocniczości, zgodnie z którą państwo powinno wspierać, a nie zastępować mechanizmy, które wspólnoty niższego rzędu (szkoła i samorząd) już z powodzeniem stworzyły. Zasada ta, w połączeniu z art. 20 Konstytucji RP dotyczącym społecznej gospodarki rynkowej, wyklucza sytuację, w której państwo staje się „zwykłym konkurentem” podmiotów prywatnych na rynku, który funkcjonuje sprawnie i obejmuje niemal wszystkie szkoły w kraju.

Szerszy zakres danych osobowych uczniów

Osobne zastrzeżenia budzi zakres danych osobowych przetwarzanych w eDzienniku. Ustawa poszerzała krąg uczniów, których fotografia zawierająca wizerunek twarzy podlega obowiązkowemu przekazaniu do centralnej bazy danych (Systemu Informacji Oświatowej). Dotychczas obowiązek ten wynikał z wydania uczniowi mLegitymacji szkolnej – dokumentu, który, choć wydawany z urzędu, rodzice ucznia niepełnoletniego mogli zablokować, składając sprzeciw. Po wejściu w życie nowych przepisów, fotografia ucznia miała być przekazywana do centralnej bazy danych także wtedy, gdy jego szkoła wprowadzi eDziennik, niezależnie od tego, czy rodzice wcześniej skorzystali z prawa sprzeciwu wobec mLegitymacji, np. w celu uniknięcia przetwarzania wizerunku dziecka.

Krytycznie należy również ocenić sposób uregulowania programu pilotażowego eDziennika. Ustawa nie określała samodzielnie zakresu danych przetwarzanych w tej fazie, lecz przekazywała tę kwestię do rozporządzenia ministra, mimo że dotyczy ona danych osobowych dzieci, w tym informacji powiązanych pośrednio ze stanem zdrowia, takich jak dane o orzeczeniach o potrzebie kształcenia specjalnego. Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych zgłosił w toku konsultacji publicznych zastrzeżenie, że testowanie działania systemu powinno odbywać się na danych zanonimizowanych lub wygenerowanych losowo. Uwaga ta nie została jednak uwzględniona przez projektodawcę ze względu na wskazywaną niemożność przetestowania systemu w taki sposób.

Pośpiech legislacyjny i stanowisko Ordo Iuris

W przekazanej do Kancelarii Prezydenta opinii Instytut zwrócił ponadto uwagę na tempo prac legislacyjnych. Ustawa miałaby wejść w życie po upływie zaledwie 14 dni od dnia ogłoszenia, mimo że uruchamia już w nadchodzącym roku szkolnym pilotaż obejmujący dane osobowe uczniów, rodziców i nauczycieli, a konsultacje publiczne nad tak złożonym projektem trwały jedynie 21 dni.

– Wprowadzenie państwowego eDziennika byłoby kosztownym projektem, godzącym w dodatku w podstawowe zasady konstytucyjne, w tym zasadę pomocniczości, chroniącą obywateli przed nadmierną ingerencją ze strony państwa. Dziś dostępność dzienników elektronicznych nie jest problemem. Co więcej, już dziś są one dostępne bezpłatnie dla rodziców w zakresie danych dotyczących ich dzieci – wskazuje r.pr. Marek Puzio, starszy analityk Instytutu Ordo Iuris.

Instytut w przesłanej do Kancelarii Prezydenta opinii zarekomendował odmowę podpisania ustawy przez Prezydenta i skorzystanie z przysługującego mu na podstawie art. 122 ust. 5 Konstytucji RP prawa weta ustawodawczego, ewentualnie skierowanie ustawy do Trybunału Konstytucyjnego w trybie kontroli prewencyjnej na podstawie art. 122 ust. 3 Konstytucji RP.

Weto Prezydenta i dalsze losy ustawy

Prezydent RP zdecydował o zawetowaniu ustawy, co oznacza przekazanie jej Sejmowi do ponownego rozpatrzenia. Do ponownego uchwalenia ustawy potrzebna teraz będzie większość 3/5 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów, na co, biorąc pod uwagę liczbę posłów należących do rządzącej koalicji, trudno liczyć.

Zobacz też:

Źródło zdjęcia okładkowego: iStock