Stereotypy na celowniku ONZ: od aborcji po kontrolę influencerów i sędziów

---

W trakcie trwającej w dniach od 5 do 30 października 2026 roku 93. sesji Komitet ds. Likwidacji Dyskryminacji Kobiet (Committee on the Elimination of Discrimination against Women, dalej: Komitet CEDAW) przyjął ogólne zalecenie nr 41 w sprawie likwidacji stereotypów dotyczących płci, uprzedzeń i stygmatyzacji oraz nierównych relacji władzy, które je utrwalają. Dokument ogłoszono 23 października 2026 roku w wersji wstępnej, niezredagowanej, dostępnej tylko po angielsku. Tego samego dnia zaprezentowano go publicznie w Genewie, podczas spotkania z przedstawicielami państw, z których część zarzuciła mu przekroczenie mandatu. Komitet, powołany na podstawie art. 17 Konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet, składa się z 23 niezależnych ekspertów. Zgodnie z art. 21 Konwencji może on formułować ogólne zalecenia, którym ta umowa międzynarodowa nie przyznaje mocy wiążącej. Nie są one też źródłem prawa w rozumieniu art. 87 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Polska jest jednak stroną Konwencji i Protokołu fakultatywnego, dlatego Komitet może powoływać się na ogólne zalecenie nr 41 przy rozpatrywaniu sprawozdań okresowych i skarg indywidualnych. W konsultacjach projektu z 4 marca 2026 roku uczestniczył Instytut Ordo Iuris, który przekazał Komitetowi opinię w tej sprawie.

Główne założenia dokumentu

Ogólne zalecenie nr 41 zawiera wykładnię obowiązków państw wynikających z art. 2 Konwencji, a szczególnie z art. 5 i art. 10 lit. c, przyjmując, że stereotypizacja ze względu na płeć jest formą dyskryminacji kobiet (pkt 1). Stereotypy dotyczące płci (gender stereotypes) zdefiniowano jako „uogólnione poglądy, wyobrażenia lub sposoby postrzegania cech, ról i zachowań, oparte na społecznie konstruowanych przekonaniach o niższości lub wyższości którejkolwiek z płci” (pkt 9). Komitet uznaje je za „ideologiczne instrumenty władzy” (ideological instruments of power), utrwalane przez patriarchalne systemy nierównej władzy (patriarchal systems of unequal power) między mężczyznami a kobietami (pkt 3, pkt 9). Państwa mają przeciwdziałać nie tylko samym stereotypom, lecz także postawom, systemom i strukturom, które je wytwarzają (pkt 9).

Obowiązki państw ujęto w trzech wymiarach: poszanowania, ochrony i realizacji (pkt 26). Państwa mają identyfikować, analizować, kwestionować i eliminować stereotypy oraz zapewniać środki ochrony prawnej (pkt 27). Osobne zalecenia skierowano do władzy wykonawczej, ustawodawczej i sądowniczej oraz do podmiotów niepaństwowych (pkt 34-41). W wymiarze sprawiedliwości Komitet zaleca m.in. przegląd orzeczeń opartych na stereotypach i odpowiedzialność dyscyplinarną sędziów, którzy je powielają (pkt 39 lit. a, pkt 55 lit. a). W sferze publicznej postuluje strategie parytetowe i audyty płci w partiach politycznych oraz parlamentach (pkt 57 lit. b i d). Dokument omawia trzynaście obszarów: macierzyństwo i opiekę, rodzinę, edukację, zatrudnienie, zdrowie, dostęp do wymiaru sprawiedliwości, udział w życiu politycznym, sport, technologie cyfrowe i sztuczną inteligencję, media, przemoc ze względu na płeć, konflikty i katastrofy klimatyczne oraz kulturę i religię (pkt 43-72). Całość opiera się na podejściu intersekcjonalnym i obejmuje także mężczyzn, kształtowanych przez wzorce „patriarchalnej męskości” (pkt 5, pkt 15).

Definicja stereotypów: różnice biologiczne i tradycyjne role

W projekcie stereotypy mogły przybierać postać „uogólnionych wyobrażeń, opinii, przedstawień, wizerunków lub klasyfikacji kobiet i mężczyzn, które dają uproszczony, wybiórczy lub fałszywy obraz ich życia” (pkt 9 projektu). Podkreślano tam, że wszystkie stereotypy dotyczące płci przyczyniają się do dyskryminacji, a „nawet stereotypy postrzegane jako ‘pozytywne’” są szkodliwe (pkt 11 projektu). Dokument z marca wskazywał też, że rozumienie różnic biologicznych między kobietami a mężczyznami „znacząco zmieniło się w czasie” (pkt 13 i pkt 24 projektu).

W opinii eksperci Ordo Iuris wskazywali, że tak szeroka definicja obejmuje nie tylko zjawiska rzeczywiście dyskryminujące, lecz także naturalne różnice biologiczne oraz tradycyjne role społeczne i rodzinne. Prowadzi to do faktycznej zmiany znaczenia Konwencji bez jej nowelizacji, z naruszeniem zasady pacta sunt servanda. Tekst ostateczny oparł definicję na sformułowaniu art. 5 lit. a Konwencji, czyli na przekonaniach o niższości lub wyższości którejś z płci (pkt 9 tekstu ostatecznego). Zgodnie z rekomendacją Instytutu, usunięto zdanie o „wszystkich” stereotypach i fragmenty o zmienności rozumienia różnic biologicznych. Komitet przywołał definicję płci biologicznej jako „różnic biologicznych między mężczyznami a kobietami” (pkt 10). Zmiany te są zgodne z postulatem Instytutu. Jednocześnie pojęcie stereotypów dotyczących płci objęło także „uprzedzenia, stygmatyzację, stronniczość oraz wszelkie inne przekonania” (prejudices, stigma, bias, and all other beliefs), co odzwierciedla nowy tytuł dokumentu (pkt 12). Podkreśla się tam, że stereotypy ograniczają autonomię kobiet, „nawet gdy wydają się nieszkodliwe” (pkt 11). Komitet twierdzi też, że art. 5 lit. a „potwierdza”, iż Konwencja obejmuje dyskryminację nie tylko ze względu na płeć, lecz także ze względu na płeć społeczno-kulturową (pkt 10). Art. 1 Konwencji definiuje jednak dyskryminację jako zróżnicowanie ze względu na płeć (on the basis of sex). Zawężenie definicji w pkt 9 zostało więc w dużej mierze zniwelowane w pkt 10 i pkt 12.

Podobnie jest z tradycyjnymi rolami. Komitet przyznaje, że tradycje mogą być „źródłem tożsamości i odporności”, lecz zaraz dodaje, że „ani tradycja, ani kultura” nie usprawiedliwiają stereotypizacji (pkt 16). Nie wyjaśnia przy tym, kiedy tradycyjny podział ról jest swobodnym wyborem, a kiedy stereotypem.

Tożsamość płciowa i orientacja seksualna

Projekt wymieniał „orientację seksualną i tożsamość płciową” (sexual orientation and gender identity) wśród podstaw dyskryminacji intersekcjonalnej (pkt 4 projektu). Zawarto tam sformułowanie o „zróżnicowanej orientacji seksualnej i tożsamości płciowej” oraz krytykowano orzeczenia dotyczące „równości małżeńskiej dla par tej samej płci” jako oparte na „binarnym i heteronormatywnym” pojmowaniu kobiet (pkt 20 projektu).

W opinii Ordo Iuris wskazano, że pojęcia tzw. tożsamości płciowej i orientacji seksualnej nie występują w Konwencji. Ich wprowadzenie zobowiązywałoby państwa do uwzględniania tych kategorii w prawie rodzinnym, orzecznictwie i procedurach administracyjnych, co przekracza kompetencje Komitetu. W tekście ostatecznym obu pojęć już nie ma. Zastąpiono je skrótem „LBTI” (lesbian, bisexual, transgender, and intersex, pkt 5, pkt 14, pkt 22). Usunięto fragment o „równości małżeńskiej” (pkt 20 projektu, pkt 22 tekstu ostatecznego). Do katalogu praktyk opartych na stereotypach dodano natomiast „praktyki konwersyjne” (pkt 22). Zmiana terminologiczna jest zgodna z postulatem Instytutu, lecz treść pozostała, a częściowo się poszerzyła.

Komitet zalicza „odmowę opieki afirmującej płeć” (denial of gender-affirming care) do form przemocy ze względu na płeć (pkt 52). Zaleca też eliminowanie stereotypów w zakresie tzw. opieki afirmującej płeć (pkt 53 lit. a) oraz przegląd podręczników pod kątem stereotypów dotyczących kobiet LBTI (pkt 49 lit. b). Powstaje niespójność: pkt 10 definiuje płeć jako różnice biologiczne, a dalsze punkty obejmują pojęciem kobiet osoby, których tożsamość tej definicji nie odpowiada.

Media, reklama, platformy i sztuczna inteligencja

Projekt stanowił, że państwa „powinny nadzorować i regulować” działalność podmiotów niepaństwowych oraz wymagać od nich mechanizmów samoregulacyjnych (pkt 47 projektu). Szkic, w wersji z marca, zalecał „obowiązkowe” szkolenia dla pracowników mediów i aktywną regulację mediów i mediów społecznościowych (pkt 59 lit. a i b projektu). Ramy prawne dla sztucznej inteligencji miały wymagać „zapobiegania, identyfikowania, łagodzenia i naprawiania” uprzedzeń i stereotypów (pkt 60 lit. a projektu).

W opinii przygotowanej przez prawników Ordo Iuris wskazano, że obowiązkowe szkolenia, samoregulacja oraz regulacja mediów i sztucznej inteligencji, oparte na szerokich i nieprecyzyjnych pojęciach, mogą ograniczyć pluralizm debaty publicznej i wywołać efekt mrożący. Każde ograniczenie wolności wypowiedzi musi być proporcjonalne, konieczne i jasno określone. Tekst ostateczny w tym obszarze jest bardziej stanowczy. Państwa „muszą regulować” (must regulate) zachowanie podmiotów niepaństwowych, które mają odpowiadać za „powodowanie lub przyczynianie się do rozpowszechniania stereotypów dotyczących płci” (pkt 40). Odpowiedzialność podmiotów, które stereotypy „rozpowszechniają, utrwalają i powielają”, mają wzmocnić ramy ustawowe i regulacyjne (pkt 41 lit. b). Ramy dla sztucznej inteligencji mają wymagać już nie łagodzenia, lecz „eliminacji” stereotypów (pkt 60 lit. a projektu, pkt 63 lit. a tekstu ostatecznego). Nowościami, względem projektu z marca, są: wymóg szybkiego usuwania przez platformy „treści dyskryminujących” (pkt 63 lit. d) oraz kodeksy postępowania i mechanizmy odpowiedzialności także dla „użytkowników mediów społecznościowych i influencerów” (pkt 65 lit. d). Media, przemysł rozrywkowy, reklama i moda mają „przekształcić swoje narracje” dzięki regulacji, edukacji i „ścisłym kodeksom postępowania” (pkt 64), a państwa mają powołać z nimi stałe komitety monitorujące stereotypy (pkt 65 lit. a). Złagodzono natomiast zalecenia dotyczące samych mediów: przy szkoleniach zrezygnowano ze słowa „obowiązkowe” (pkt 59 lit. a ppkt i projektu, pkt 65 lit. b tekstu ostatecznego) i usunięto wymóg tworzenia w mediach wewnętrznych komórek monitorujących stereotypy (pkt 59 lit. a ppkt vi projektu). Zmiany te są zgodne z postulatem Instytutu. Ogólna formuła, że programy dla podmiotów niepaństwowych „powinny być obowiązkowe”, pozostała jednak w pkt 32.

Religia i autonomia wspólnot religijnych

Projekt z marca wzywał do „promowania włączania kobiet do grona duchownych w instytucjach religijnych” (pkt 61 lit. e projektu). Dokument krytykował przepisy konstytucyjne „bezkrytycznie chroniące prawo do kultury i religii” (pkt 34 projektu), twierdził, że wiele religii „odrzuca kobiety LBTI” (pkt 35 projektu), a wśród sił sprzeciwu wobec równości wymieniał ruchy „religijne” (pkt 5 projektu).

W opinii Ordo Iuris wskazano, że postulaty te naruszają wolność religijną i neutralność światopoglądową państwa. Wspólnoty religijne mają prawo samodzielnie określać swoją doktrynę, strukturę i zasady funkcjonowania. W tekście ostatecznym nie ma już mowy o duchowieństwie. Komitet zaleca promowanie udziału kobiet „w przywództwie instytucji religijnych”, w tym „feministycznych badaczek religii” (pkt 72 lit. e). Usunięto krytykę ochrony konstytucyjnej i zdanie o odrzucaniu kobiet LBTI, a ruchy „religijne” zastąpiono „fundamentalistycznymi” (pkt 5 projektu, pkt 6 tekstu ostatecznego). Dialog z przywódcami religijnymi ma dotyczyć napięć między „interpretacjami religijnymi” a prawami człowieka, a nie między „zasadami religijnymi” a tymi prawami (pkt 61 lit. d projektu, pkt 72 lit. d tekstu ostatecznego). Zmiany te są zgodne z postulatem Instytutu. Państwa mają też wspierać inicjatywy, które identyfikują i kwestionują stereotypy „w normach i praktykach kulturowych i religijnych” (pkt 72 lit. a). Dodano zalecenie, by państwa promowały „interpretacje tekstów religijnych zgodne z Konwencją” (pkt 72 lit. b) i prowadziły „konstruktywne zaangażowanie w dyskurs religijny” (pkt 71).

Rodzina i macierzyństwo

Projekt stwierdzał, że macierzyństwo „często uważa się za obowiązek, a nie wybór” (pkt 25 projektu). Rodzinę zaliczał do podmiotów niepaństwowych, które państwa powinny nadzorować i regulować (pkt 47 projektu), i zalecał „programy edukacji rodzicielskiej” w zakresie stereotypów (pkt 54 lit. a projektu).

W opinii Ordo Iuris wskazano, że narzucanie jednego modelu podziału ról w rodzinie ogranicza wolność wyboru kobiet. Państwo powinno tworzyć warunki do autonomicznych decyzji. Tekst ostateczny nazywa macierzyństwo „ważnym wkładem, który kobiety wnosiły i wnoszą w życie rodzin i społeczeństw” (pkt 43). Rodzinę usunięto z wykazu regulowanych podmiotów niepaństwowych, a programy edukacji rodzicielskiej z zaleceń (pkt 47 i pkt 54 lit. a projektu, pkt 40 tekstu ostatecznego). Zmiany te są zgodne z postulatem Instytutu. Komitet nadal jednak wzywa do „demontażu patriarchalnych struktur władzy” i wyobrażeń o „hierarchii” w rodzinie (pkt 47 lit. a i d), a model mężczyzny żywiciela nazywa „konstruktem” (pkt 43). Obowiązek przeciwdziałania stereotypom obejmuje także dom (pkt 26). Zaostrzono również zalecenie dotyczące obowiązków opiekuńczych: państwa mają już nie „zachęcać” do równego podziału nieodpłatnej pracy opiekuńczej między kobiety i mężczyzn, lecz go „potwierdzać i przyspieszać” (pkt 55 lit. b projektu, pkt 45 lit. b tekstu ostatecznego). Pkt 25 streszcza art. 5 lit. b jako obowiązek zwalczania stereotypów dotyczących macierzyństwa.

Edukacja i prawa rodziców

Projekt zalecał ustawowy „zakaz stereotypów dotyczących płci” w szkołach publicznych i niepublicznych (pkt 53 lit. a ppkt ii projektu) oraz kompleksową edukację seksualną (pkt 28 projektu). Tekst ostateczny łagodzi pierwsze z tych sformułowań: ustawa ma się stereotypami „zająć” (pkt 49 lit. c). Zarazem idzie dalej, zalecając programy studiów nad płcią społeczno-kulturową (gender studies) oraz obowiązkową edukację w zakresie tzw. zdrowia i praw seksualnych i reprodukcyjnych „na wszystkich szczeblach systemu edukacji” (pkt 49 lit. e). Szkoły publiczne i niepubliczne mają identyfikować i eliminować stereotypy w programach i podręcznikach (pkt 49 lit. a), a krajowe strategie mają objąć także wychowanie przedszkolne (pkt 49 lit. d). Komitet wyraża zaniepokojenie brakiem takiej edukacji, która miałaby podważać „panujące stereotypy” (pkt 48).

Co szczególnie interesujące, żadna z wersji dokumentu nie wspomina o prawach rodziców. To istotna luka, bo art. 18 ust. 4 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych, art. 2 Protokołu nr 1 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności oraz art. 48 ust. 1 i art. 53 ust. 3 Konstytucji gwarantują rodzicom wychowanie dzieci zgodnie z ich przekonaniami.

Aborcja i tzw. prawa reprodukcyjne

Projekt wzywał do dekryminalizacji aborcji i zapewnienia do niej „przystępnego cenowo i pełnego dostępu” (affordable and comprehensive access, pkt 56 lit. c projektu). Twierdził, że „przymusowa kontynuacja ciąży” może w określonych okolicznościach stanowić torturę lub nieludzkie traktowanie (pkt 30 projektu).

W opinii Ordo Iuris wskazano, że Konwencja nie zawiera żadnych postanowień odnoszących się do tzw. prawa do aborcji. Prawnicy Instytutu podkreślili przy tym, że w prawie międzynarodowym nie ma traktatu ustanawiającego „prawo do aborcji”, są natomiast liczne gwarancje ochrony życia. Postulaty Komitetu uznano tam (w opinii) za formę nacisku ideologicznego na państwa.

Tekst ostateczny utrzymuje wezwanie do dekryminalizacji aborcji i „przystępnego cenowo dostępu do kompleksowej opieki aborcyjnej” (pkt 53 lit. e). Zachowano też tezę o torturach (pkt 30 projektu, pkt 52 tekstu ostatecznego). Zdanie, w którym się znajduje, opatrzono nowym przypisem 28, odsyłającym jednak do sprawy S.F.M. przeciwko Hiszpanii, dotyczącej przemocy położniczej (obstetric violence), a nie odmowy przerwania ciąży. Kryminalizację aborcji Komitet wymienia ponadto, obok odmowy dostępu do antykoncepcji i decyzji politycznych, wśród przyczyn, które zmuszają kobiety do macierzyństwa (pkt 43). Stereotypom przypisuje również ograniczanie „autonomii reprodukcyjnej” kobiet z niepełnosprawnościami (pkt 20). W tym obszarze postulat Instytutu nie znalazł odzwierciedlenia. Tymczasem Konwencja nie wspomina o aborcji, a jej art. 16 ust. 1 lit. e mówi o prawie do decydowania o liczbie dzieci i odstępach między ich urodzeniami, nie o przerywaniu ciąży.

Podsumowanie

Dokonując całościowej oceny ostatecznej wersji ogólnego zalecenia nr 41 należy zauważyć, iż Komitet złagodził słownictwo i zawartą tam terminologię, lecz nie zmienił kierunku dokumentu. Warto także odnotować, iż część z tych zmian jest zbieżna z postulatami Instytutu. Zmiany dotyczą jednak głównie terminologii, natomiast postulaty dotyczące aborcji, regulacji mediów i platform, edukacji seksualnej i tzw. opieki afirmującej płeć zostały utrzymane a nawet zaostrzone.

Wątpliwości budzą także zalecenia dotyczące wymiaru sprawiedliwości. Komitet zaleca wprowadzenie mechanizmów dyscyplinarnych wobec sędziów, którzy „stosują i powielają stereotypy intersekcjonalne” (pkt 55 lit. a), oraz rewizję orzeczeń opartych na stereotypach (pkt 55 lit. b). Przy nieostrym pojęciu stereotypu może to prowadzić do podważania rozstrzygnięć ze względu na ich treść, co trudno pogodzić z niezawisłością sędziów gwarantowaną w art. 178 ust. 1 Konstytucji. Sam dokument nie sprzyja też rzeczowej debacie, Komitet wskazuje bowiem, że stereotypy kształtuje m.in. „zorganizowany sprzeciw” wobec równości płci (organized gender backlash), który ma być „systemowy, dobrze finansowany” i prowadzony przez ruchy „nacjonalistyczne, fundamentalistyczne, maskulinistyczne i populistyczne” (pkt 6).

Warto odnotować, że zastrzeżenia zgłosiła także część państw. Według relacji Biura Informacyjnego ONZ w Genewie jedno z nich stwierdziło, że Komitet nie ma mandatu do „ponownego stanowienia” (re-legislate) Konwencji, a państwa zachowują prawo do tworzenia prawa z uwzględnieniem kontekstu religijnego i kulturowego. Inne wskazały, że część postanowień wykracza poza mandat, a dokument wyraża osobiste poglądy ekspertów i nie wiąże państw. Przewodnicząca Komitetu zapewniła, że Komitet pozostaje otwarty na rozmowy z tymi, którzy zgłosili zastrzeżenia, i dodała, że bez prawa miękkiego prawo międzynarodowe nie mogłoby się rozwijać. Ta sama relacja odnotowuje, że zastępczyni Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Praw Człowieka uznała likwidację stereotypów za szczególnie ważną m.in. dla tzw. kobiet transpłciowych. Choć tzw. tożsamość płciowa zniknęła z tekstu, nadal wyznacza więc kierunek jego stosowania. Dla Polski ogólne zalecenie nr 41 nie jest źródłem obowiązków. Komitet może się jednak na nie powoływać w uwagach końcowych i przy rozpatrywaniu skarg. Konwencję nazywa on wprawdzie „żywym instrumentem” (living instrument), który należy wykładać z uwzględnieniem zmieniających się wyzwań (pkt 6). Zgodnie z art. 31 Konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów, traktat interpretuje się jednak w dobrej wierze, zgodnie ze zwykłym znaczeniem jego wyrazów w ich kontekście oraz w świetle przedmiotu i celu traktatu. Późniejszą praktykę uwzględnia się zaś wtedy, gdy wyraża ona porozumienie stron co do wykładni (art. 31 ust. 3 lit. b). W dialogu z Komitetem Polska powinna przypominać, że wiąże ją tekst Konwencji wykładany zgodnie z tymi regułami, a także konstytucyjna ochrona życia, rodziny, wolności religii, wolności słowa i praw rodziców.

Patryk Ignaszczak – analityk Centrum Prawa Międzynarodowego Ordo Iuris

Zobacz też:

• Edukacja seksualna „od wczesnego wieku”, rodzice tylko informowani. Ordo Iuris analizuje rekomendację Rady Europy
• Paragwaj usuwa „gender” z materiałów szkolnych, ONZ grzmi
• Dekryminalizacja aborcji i edukacja seksualna bez zgody rodziców jako „prewencja ciąż nastolatek” – raport Biura Wysokiego Komisarza ONZ
• Realna pomoc dla matek i ochrona życia nienarodzonych dzieci – stanowisko Ordo Iuris dla Komisji ONZ ds. Statusu Kobiet
• Ordo Iuris dla ONZ: ochrona życia nienarodzonych dzieci nie zagraża zdrowiu i życiu matek

Źródło zdjęcia okładkowego: iStock