Czas na dobry statut. Jak szkoły powinny wykorzystać weto Prezydenta wobec ustawy o prawach i obowiązkach ucznia?

---

Weto, które ocaliło autonomię szkół

Uchwalona przez Sejm 29 maja 2026 r. i przyjęta bez poprawek przez Senat 10 czerwca 2026 r. ustawa z dnia 29 maja 2026 r. o zmianie ustawy – Prawo oświatowe oraz niektórych innych ustaw (numer druku sejmowego 2449) przewidywała m.in. wprowadzenie zamkniętego katalogu obowiązków ucznia wprost do ustawy. W praktyce oznaczałoby to, że szkoły nie mogłyby już samodzielnie rozszerzać go w statucie. Ustawa zakładała też powołanie Krajowego Rzecznika Praw Uczniowskich oraz sieci rzeczników wojewódzkich i szkolnych, do których uczniowie mogliby składać skargi na naruszanie ich praw przez nauczycieli.

Instytut Ordo Iuris w analizie „Kto ma decydować o obowiązkach ucznia? Uwagi krytyczne do nowelizacji Prawa oświatowego” wskazywał, że tak sformułowany projekt narusza konstytucyjną zasadę pomocniczości, osłabia autonomię wspólnoty szkolnej, złożonej z uczniów, nauczycieli i rodziców oraz bezpośrednio obniża pozycję nauczycieli względem uczniów.

2 lipca Prezydent Karol Nawrocki, podzielając te uwagi, zdecydował się nie podpisywać ustawy. Skutek jest taki, że dotychczasowe przepisy – art. 98 i 99 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe, a także dotyczący szkół niepublicznych art. 172 – pozostają w mocy w dotychczasowym brzmieniu, a wraz z nimi ugruntowana od lat praktyka, zgodnie z którą decyzje o szczegółowej treści statutowych obowiązków ucznia zapadają na poziomie szkół, a nie władz ministerialnych.

Dlaczego obowiązki w statucie mają sens wychowawczy?

Na początku należy podkreślić, że obowiązki zapisane w statucie pełnią ważną funkcję wychowawczą. Uczą odpowiedzialności, samodyscypliny i przygotowują młodego człowieka do świadomego korzystania z wolności w dorosłym życiu. Jest czymś słusznym i pożądanym by statut wymagał od ucznia stosownego ubioru, szacunku wobec nauczyciela czy kulturalnego wysławiania się. Szkoła, która nie będzie stawiała uczniom wymagań, łatwo utraci autorytet.

Żadna dyskusja o statucie szkoły nie może pomijać roli rodziców. Zgodnie z art. 48 Konstytucji RP mają oni prawo do wychowania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami, a szkoła, jak czytamy w art. 1 pkt 2 Prawa oświatowego, jedynie wspomaga wychowawczą rolę rodziny. Oznacza to, że szkoła nie zastępuje rodziców, lecz jest w pewnym sensie przedłużeniem ich władzy rodzicielskiej.

Prawo oświatowe daje rodzicom narzędzia do wpływania na treść statutu. Rada rodziców, obligatoryjnie powoływana w publicznych szkołach prowadzonych przez jednostki samorządu terytorialnego, może występować do organów szkoły oraz organów nadzoru pedagogicznego z wnioskami i opiniami we wszystkich sprawach szkoły, w tym w sprawach dotyczących postanowień statutowych. Z kolei tam, gdzie funkcjonuje rada szkoły, złożona w równej liczbie z przedstawicieli rodziców, nauczycieli i uczniów, to ona uchwala statut.

Głos rodziców powinien być szczególnie mocno brany pod uwagę w sprawach o charakterze wychowawczym. Statut, który może powstawać z realnym udziałem rodziców, nie jest i nie powinien być odgórnie narzuconym przez władzę publiczną dokumentem, lecz wyrazem konsensusu całej wspólnoty szkolnej. Tylko taki statut ma szansę być w pełni respektowany przez uczniów, nauczycieli i rodziców, a nie odbierany jako coś obcego i narzuconego.

System oświaty jest dziś zdominowany przez relatywizm i przenikanie do szkół współczesnych ideologii^[1], co można wyraźnie zaobserwować w działaniach obecnego MEN. Na naszych oczach ogranicza się elementy edukacji patriotycznej i prorodzinnej, podejmuje działania godzące w autorytet nauczyciela^[2] oraz ograniczające prawa rodziców. Sztandarowym tego przykładem jest wprowadzenie do szkół edukacji seksualnej w ramach przedmiotu „edukacja zdrowotna”, który, w przeciwieństwie do zastąpionego nim wychowania do życia w rodzinie, marginalizuje, pomija lub relatywizuje wartości takie jak małżeństwo, rodzina czy szacunek dla życia od poczęcia do naturalnej śmierci^[3].

Konsekwencje tych działań można, przynajmniej częściowo, zrekompensować poprzez odpowiednie postanowienia statutowe, określające kierunki formacji uczniów danej szkoły.

Co i jak można zapisać w statucie?

Jak już wspomniano, szkoły zachowały znaczącą swobodę w kształtowaniu postanowień statutowych, choć nie jest ona nieograniczona. Minimalny zakres postanowień statutu szkoły regulują przepisy ustawy – Prawo oświatowe. W odniesieniu do szkół publicznych są to przepisy art. 98 i 99, a do szkół niepublicznych – art. 172.

Określając w statucie obowiązki uczniów, ograniczających w pewnym zakresie ich swobodę i prawa w różnych obszarach, należy pamiętać, że powinny one spełniać konstytucyjny wymóg proporcjonalności: być przydatne (skuteczne), niezbędne i współmierne do zamierzonego celu.

Formułując zasady dotyczące ubioru, w orzecznictwie sądowym wskazuje się na potrzebę ich odpowiedniego sprecyzowania. Dopuszczalne będzie zatem określenie wymogu noszenia stroju zasłaniającego brzuch, ramiona, zakaz noszenia spódnic lub spodenek sięgających powyżej kolan. Szkoły, za zgodą rady rodziców i rady pedagogicznej, mają również możliwość wprowadzenia obowiązku noszenia jednolitego stroju (tzw. mundurku).

Wątpliwości mogą pojawić się przy określaniu zasad dotyczących szerzej rozumianego wyglądu ucznia w postaci np. zakazu makijażu, farbowania włosów czy noszenia kolczyków. W jednym z wyroków Naczelny Sąd Administracyjny (wyrok z 10.12.2025 r., III OSK 2267/24) uznał, że obecne przepisy nie dają wystarczającej podstawy do takich ograniczeń. Ze stanowiskiem takim trudno się zgodzić. Prowadziłoby ono do sytuacji, w której z jednej strony można nakazać uczniom jednolity strój, ale nie można już zabronić np. przychodzenia z kolczykiem w nosie czy w pomalowanych na różowo włosach.

Należy jednak pamiętać, że orzeczenia sądowe nie są źródłami powszechnie obowiązującego prawa i możliwa jest również bardziej prowychowawcza wykładnia przepisów prawa. Aby zmniejszyć ryzyko skutecznego zakwestionowania postanowień odnoszących się do wyglądu ucznia, można bezpośrednim adresatem odnośnych zapisów statutu uczynić rodziców uczniów – jako element organizacji i form współdziałania szkoły z rodzicami (zob. art. 98 ust. 2 pkt 2 Prawa oświatowego).

Zgoda rodzica jako warunek udziału w zajęciach światopoglądowo wrażliwych

Osobnej uwagi wymaga inny rodzaj postanowień statutowych wzmacniających realną kontrolę rodzica nad tym, z jakimi treściami styka się jego dziecko w szkole. Chodzi o kwestię zajęć, warsztatów i spotkań dotyczących tematów szczególnie wrażliwych światopoglądowo lub wchodzących w obszar wychowania. Zajęcia takie mogą być prowadzone zarówno przez nauczycieli zatrudnionych w szkole, ale także przez podmioty zewnętrzne, działające na podstawie art. 86 ust. 1 Prawa oświatowego.

Należy jednak pamiętać, że o ile z art. 86 ust. 2 Prawa oświatowego, w szkołach publicznych prowadzonych przez jednostki samorządu terytorialnego wynika wprost obowiązek pozyskania pozytywnej opinii rady rodziców przed dopuszczeniem do działalności w szkole podmiotów zewnętrznych, o tyle brak jest jednoznacznego zapisu stanowiącego o obowiązku pozyskania indywidualnej zgody rodzica na udział jego dziecka w takich zajęciach.

Chociaż obowiązek taki można wywieść z innych przepisów, stanowiących o pierwszeństwie wychowawczym rodziców – począwszy od Konstytucji RP, poprzez Kodeks rodzinny i opiekuńczy, skończywszy na przepisach stricte oświatowych, stanowiących m. in. o obowiązku współpracy szkoły z rodzicami – to warto wyartykułować go wprost w statucie szkoły.

Edukacja zdrowotna a prawo rodziców do informacji

Przy okazji prac nad statutem warto również zwrócić uwagę na dość istotną nierówność, która ma pojawić się od 1 września 2026 r. wraz z reformą przedmiotu edukacja zdrowotna. Przedmiot ten ma zostać podzielony na dwa osobne przedmioty: ogólny – „edukacja zdrowotna”, który ma być w pełni obowiązkowy (bez możliwości wypisania dziecka przez rodziców czy złożenia rezygnacji przez ucznia pełnoletniego) oraz „edukacja zdrowotna – zdrowie seksualne”, obejmujący treści dotyczące aktywności seksualnej, z których uczeń niepełnoletni będzie mógł zostać wypisany przez rodziców, a uczeń pełnoletni złożyć rezygnację samodzielnie. Edukacja zdrowotna – zdrowie seksualne nie będzie podlegała ocenie ani miała wpływu na promocję do klasy programowo wyższej. Co więcej, nauczyciel prowadzący ten moduł, wspólnie z wychowawcą, będzie miał obowiązek zorganizować co najmniej jedno spotkanie informacyjne dla rodziców – nie później niż miesiąc przed rozpoczęciem zajęć – przedstawiając im termin, cele i treści programu oraz materiały edukacyjne, z których będą korzystać uczniowie.

Rzecz w tym, że żaden analogiczny obowiązek informacyjny nie został przewidziany wobec ogólnego przedmiotu edukacja zdrowotna – mimo że i on, w swojej pozostałej, obowiązkowej części, porusza zagadnienia wchodzące w obszar wychowania w istotnych kwestiach, a nie tylko czystej wiedzy biologicznej czy medycznej. Rodzice dowiedzą się zawczasu, czego dotyczyć będą zajęcia fakultatywne o zdrowiu seksualnym, ale mogą pozostać nieświadomi, jakie treści, mogące mieć wpływ na przyszłe decyzje życiowe ich dzieci – np. dotyczące zawarcia związku małżeńskiego, posiadania dzieci, rozwodu, separacji – pojawią się na obowiązkowych zajęciach, z których dziecka wypisać już nie można.

Tę lukę może wypełnić statut szkoły. Warto rozważyć wprowadzenie do niego zapisu zobowiązującego dyrektora szkoły lub nauczyciela prowadzącego zajęcia edukacji zdrowotnej do zorganizowania spotkania informacyjnego dla rodziców, analogicznego do tego przewidzianego dla modułu „zdrowie seksualne”, przed omówieniem zagadnień wchodzących w obszar wychowania w ramach obowiązkowej części przedmiotu. Podobny obowiązek można rozszerzyć również na podobne treści poruszane na innych zajęciach prowadzonych przez nauczycieli lub podmioty zewnętrzne.

Takie rozwiązanie ma solidne oparcie w obowiązujących przepisach. Statut szkoły musi określać organizację i formy współdziałania szkoły z rodzicami w zakresie nauczania, wychowania, opieki i profilaktyki (art. 98 ust. 2 pkt 2 Prawa oświatowego), a spotkanie informacyjne dotyczące konkretnych treści programowych jest właśnie jedną z takich form. Wprowadzenie takiego zapisu wpisuje się też w systemową rolę szkoły, która, jak wspomniano we wstępie, ma wspomagać, a nie zastępować wychowawczą rolę rodziny. Przedstawienie rodzicom z wyprzedzeniem zakresu i sposobu prezentacji zagadnień mających istotny wpływ wychowawczy pozwoli im na rzeczywistą realizację konstytucyjnego prawa do wychowania dzieci zgodnie z własnymi przekonaniami, umożliwiając uzgodnienie i w miarę możliwości ujednolicenie przekazu, jaki uczeń otrzymuje w kwestiach wychowawczych w szkole i w domu.

Tego rodzaju postanowienie stanowiłoby dobrą praktykę budowania przejrzystości działań szkoły i poszanowania autonomii wychowawczej rodziców, niezależnie od tego, czy dane zajęcia formalnie zaliczono do części obowiązkowej, czy fakultatywnej.

Przykładowe postanowienia statutowe

Szkoły, które będą pracować nad statutem, mogą rozważyć wprowadzenie lub doprecyzowanie następujących postanowień.

§ [X]. Cele wychowawcze i dydaktyczne Szkoły

1. Szkoła prowadzi kształcenie i wychowanie w duchu poszanowania prawdy jako fundamentalnej wartości poznawczej i moralnej, rozwijając u uczniów sprawności intelektualne niezbędne w jej poszukiwaniu, w szczególności zdolność logicznego rozumowania, krytycznej analizy źródeł oraz formułowania i uzasadniania własnych sądów.
2. Szkoła kształtuje u uczniów postawę rzetelnego wysiłku w zdobywaniu pogłębionej wiedzy, odrzucając podejście nastawione wyłącznie na osiąganie wyników bez pracy własnej ucznia.
3. Szkoła realizuje edukację prorodzinną opartą na wartości małżeństwa kobiety i mężczyzny, rodziny, macierzyństwa i rodzicielstwa oraz wartości życia ludzkiego od poczęcia do naturalnej śmierci.
4. Szkoła realizuje edukację patriotyczną opartą na dziedzictwie narodowym, kształtując u uczniów poczucie tożsamości narodowej i przywiązania do polskiego dziedzictwa kulturowego i historycznego, zgodnie z konstytucyjnym zobowiązaniem do przekazania przyszłym pokoleniom tego, co cenne w ponadtysiącletnim dorobku Narodu.
5. Program wychowawczo-profilaktyczny Szkoły uwzględnia treści wymienione w pkt 1-4 jako stały element pracy wychowawczej na wszystkich etapach edukacyjnych.
6. Nauczyciel korzysta z autonomii w doborze metod dydaktycznych i wychowawczych, o ile pozostają one zgodne z przepisami prawa oraz z uwzględnieniem charakteru wychowawczego Szkoły określonego w niniejszym Statucie.

§ [X]. Wspólnota szkolna – wzajemny szacunek i autorytet nauczyciela

1. Nauczyciele, uczniowie oraz rodzice (prawni opiekunowie), tworzący wspólnotę szkolną, mają obowiązek odnosić się do siebie z szacunkiem, przestrzegając zasad kultury osobistej i godności drugiego człowieka. Powinni dbać o piękno mowy ojczystej, w szczególności powstrzymywać się od używania wulgaryzmów oraz słów powszechnie uznawanych za obraźliwe – zarówno w wypowiedziach ustnych, jak i pisemnych.
2. Wzajemny szacunek, o którym mowa w ust. 1, urzeczywistnia się odpowiednio do funkcji pełnionej przez daną osobę we wspólnocie szkolnej.
3. Uczeń okazuje nauczycielowi szacunek w szczególności poprzez wykonywanie jego poleceń wydawanych w ramach realizacji zadań Szkoły oraz przyjmowanie jego wskazówek i ocen dotyczących nauki i zachowania. Szacunek dla nauczyciela wyraża się również w niepodważaniu publicznie, w obecności innych uczniów, jego decyzji podjętych w ramach przysługujących mu kompetencji.

§ [X]. Współpraca z rodzicami w obszarze wychowawczym

1. Rodzice, zapisując dziecko do Szkoły, akceptują zasady określone w niniejszym Statucie. Szkoła, uznając rodziców za pierwszych i naturalnych wychowawców ich dzieci, uwzględnia, w miarę możliwości, ich sugestie i wnioski w procesie wychowawczym.
2. Udział ucznia w zajęciach, warsztatach lub spotkaniach prowadzonych przez nauczycieli zatrudnionych w szkole lub przez inne podmioty, w tym podmioty, o których mowa w art. 86 ust. 2 ustawy – Prawo oświatowe, jeżeli miałyby być poruszane na nich tematy:

• edukacji seksualnej, profilaktyki ciąż i chorób przenoszonych drogą płciową,
• związane z tematyką małżeństwa oraz związkami nieformalnymi, w tym w zakresie separacji, rozwodu, wejścia w nowe związki,
• związane z życiem rodzinnym, w tym omawianiem praw i obowiązków dziecka i rodziców,
• dotykające pojęć płci psychicznej, kulturowej lub społecznej (gender), tożsamości płciowej, problemów równości, tolerancji, stereotypów płciowych, różnorodności w odniesieniu do seksualności i płciowości, przeciwdziałania tzw. mowie nienawiści,

a ponadto udział w wyjściach do kina, teatru, udział w badaniach (w tym w szczególności w badaniach ankietowych, w których w pytaniu o płeć możliwe do wyboru są więcej niż dwa warianty) lub umożliwienie uczniowi zapoznania się w inny sposób z treściami, o których mowa w pkt 4, wymaga każdorazowo uprzedniego poinformowania rodziców ucznia i przedstawienia im informacji o celach i treściach realizowanych działań, podręcznikach, wykorzystywanych materiałach edukacyjnych, materiałach ćwiczeniowych, metodach i środkach dydaktycznych, z zachowaniem prawa do uzyskania dodatkowych wyjaśnień, a w przypadku zajęć i aktywności nieobowiązkowych – dodatkowo odebrania odrębnej, pisemnej zgody rodzica.

3. Rodzice ucznia niepełnoletniego zobowiązani są do dbania, aby wygląd ich dziecka na terenie Szkoły odpowiadał charakterowi wychowawczemu Szkoły, w szczególności poprzez:

• niestosowanie przez dziecko makijażu innego niż dyskretny i naturalny;
• niefarbowanie włosów dziecka na kolory nienaturalne (inne niż występujące naturalnie u ludzi);
• niedopuszczanie do noszenia przez dziecko kolczyków lub innej biżuterii wprowadzanej przez przekłucie skóry w miejscach innych niż płatki uszu;
• niewyrażanie zgody na wykonanie dziecku tatuażu oraz niedopuszczanie do posiadania przez nie widocznego tatuażu na terenie Szkoły.

4. Uczeń, który ukończył 18. rok życia, przestrzega samodzielnie zasad określonych w pkt 3, składając w tym zakresie pisemne oświadczenie o zapoznaniu się z zasadami wynikającymi z charakteru wychowawczego Szkoły – przy rozpoczęciu nauki w Szkole albo, jeżeli uzyskuje pełnoletność w trakcie nauki, w terminie 30 dni od dnia ukończenia 18. roku życia.

§ [X]. Strój ucznia

1. Uczeń zobowiązany jest do noszenia na terenie Szkoły stroju codziennego oraz stroju galowego, zgodnie z zasadami określonymi w niniejszym paragrafie.
2. Strój codzienny musi być schludny (czysty, wyprasowany, wolny od uszkodzeń) oraz spełniać następujące warunki:

1. górna część ubioru zakrywa ramiona, dekolt oraz brzuch;
2. tkanina ubioru jest nieprzezroczysta;
3. długość spódnicy, sukienki lub spodenek sięga co najmniej do kolan;
4. obuwie jest schludne (czyste, w dobrym stanie technicznym) oraz zamienne, przeznaczone do użytku wewnątrz budynku szkolnego.
5. Strojem galowym jest:

5. w przypadku dziewcząt – biała bluzka, ciemna spódnica lub ciemna sukienka spełniająca warunki określone w ust. 2 pkt 1–3, oraz schludne obuwie;
6. w przypadku chłopców – biała koszula, ciemne spodnie oraz schludne obuwie.
7. Strój galowy obowiązuje podczas uroczystości szkolnych i państwowych wskazanych przez Dyrektora Szkoły w kalendarzu na dany rok szkolny.

Nie bądźmy bierni

Weto Prezydenta Karola Nawrockiego nie rozwiązało wszystkich problemów polskiej szkoły, ale ocaliło coś istotnego – przestrzeń, w której szkoła, we współpracy z rodzicami, może samodzielnie decydować o tym, czego wymaga od swoich uczniów.

Dobry statut szkolny to taki, który sprzyja kształtowaniu szacunku dla autorytetów, wdraża uczniów do przestrzegania pewnej dyscypliny i zasad, a jednocześnie daje rodzicom realny wpływ na to, w jakim duchu wychowywane są ich dzieci. Taki kierunek zmian, a nie ustawowy katalog uchwalany bez porozumienia ze środowiskiem szkolnym, służy rzeczywistemu dobru uczniów.

r.pr. Marek Puzio – starszy analityk Ordo Iuris

Zobacz też:

• Dzieci ukarane za odmowę zapisania na „edukację zdrowotną”
• Reforma26: Kompas bez Północy. Ku ostatecznej destrukcji polskiej szkoły
• „Reforma26. Kompas Jutra” kompasem ku destrukcji polskiej szkoły
• Ordo Iuris broni prawa szkół do samodzielnego ustalania zasad wyglądu uczniów
• Opinia prawna w przedmiocie zgodności z prawem regulowania zasad dotyczących wyglądu uczniów w szkole w drodze postanowień statutów szkół

[1]Zob. A. Górecki, Założenia reformy polskiej edukacji „ab imisfundamentis”, ordoiuris.pl/analiza/zalozenia-reformy-polskiej-edukacji-ab-imis-fundamentis, M. Puzio, Ideologiczna transformacja polskiej edukacji – kluczowy projekt MEN po pierwszym czytaniu ordoiuris.pl/analiza/ideologiczna-transformacja-polskiej-edukacji-kluczowy-projekt-men-po-pierwszym-czytaniu

[2]A. Górecki, Więcej procedur, mniej wychowania – szkodliwy projekt rządowej ustawy, ordoiuris.pl/analiza/wiecej-procedur-mniej-wychowania-szkodliwy-projekt-rzadowej-ustawy

[3]A. Górecki, M. Puzio, Edukacja zdrowotna wbrew rodzicom. Minister Nowacka forsuje ideologiczny projekt, ordoiuris.pl/komentarz/edukacja-zdrowotna-wbrew-rodzicom-minister-nowacka-forsuje-ideologiczny-projekt

Źródło zdjęcia okładkowego: iStock