Palenie w więzieniu prawem człowieka? Wyrok Trybunału w Strasburgu

Wyrok ETPC dotyczy wprowadzonego w 2017 r. w Estonii zakazupalenia we wszystkich zakładach karnych. Przepis ten obowiązuje na mocy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości. Prohibicja tytoniowa miała przede wszystkim zwiększyć efektywność ustanowionego wcześniej zakazu palenia w celach (mającego chronić zdrowie niepalących więźniów) oraz wyeliminować zjawisko wykorzystywania papierosów jako nieoficjalnej waluty. Estonia jest po Szkocji drugim krajem w Europie, który zakazał palenia w więzieniach.

W 2018 r. czterech więźniów odbywających kary w zakładzie w Viru zaskarżyli rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości do sądu, zarzucając mu naruszenie ich konstytucyjnych praw, w tym zwłaszcza prawa do samorozwoju i autonomii osobistej. W 2019 r. Sąd Najwyższy potwierdził ostatecznie konstytucyjność zakazu. W 2021 r. wszyscy więźniowie wnieśli skargi do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, podnosząc zarzuty naruszenia zakazu tortur (art. 3 EKPC) oraz prawa do poszanowania życia prywatnego (art. 8 EKPC) oraz żądając dla każdego z nich po 10 000 euro zadośćuczynienia. W skargach pisali o swoim wieloletnim uzależnieniu od nikotyny oraz o uciążliwym dolegliwościach związanych z tzw. zespołem odstawienia, objawiającym się m.in. utratą apetytu, depresją, trudnościami z koncentracją czy bezsennością.

W 2025 r. ETPC uwzględnił skargę większością 4 do 3 głosów, stwierdzając, że Estonia pogwałciła prawo skarżących do poszanowania ich życia prywatnego. Zarazem oddalił drugi zarzut i odmówił zasądzenia zadośćuczynienia.

W uzasadnieniu wyroku Trybunał stwierdził, że z prawa do poszanowania do życia prywatnego wynika prawo do autonomii osobistej i wolność decydowania o własnym ciele i zdrowiu, a z nich – prawo decydowania o paleniu. W ocenie ETPC estoński rząd wprowadzając kwestionowany zakaz w więzieniach nadmiernie skupił się na paleniu jako formie subkultury więziennej, a za mało uwagi poświęcił paleniu jako skutku korzystania z wolności wyboru. Trybunał zaznaczył, że „z punktu widzenia więźniów, palenie może być postrzegane nie tylko jako niezdrowy nawyk, ale również jako środek zaradczy na doznawany niepokój i napięcie”. W tym kontekście absolutny zakaz palenia był nieproporcjonalnym ograniczeniem wolności wyboru więźniów.

Sędziowie Peeter Roosma (z Estonii) oraz Úna Ní Raifeartaigh (z Irlandii) w zdaniu odrębnym zarzucili Trybunałowi ogólnikowość uzasadnienia i brak określenia precyzyjnych kryteriów oceny, za pomocą których można byłoby wyważyć między wolnością wyboru więźniów a zagrożeniem dla zdrowia innych więźniów ponoszących skutki biernego palenia, a także dla bezpieczeństwa zakładu karnego. Z kolei sędzia Darian Pavli (Albania) w zdaniu odrębnym zarzucił Trybunałowi wprost, że bezpodstawnie wyprowadził z art. 8 Konwencji „prawo do palenia w więzieniu”, mimo że nie istnieje prawo do palenia gdziekolwiek. W Europie i na świecie systematycznie ogranicza się możliwość palenia w miejscach publicznych. Fakt, że w wielu więzieniach europejskich palenie więźniów jest tolerowane, nie jest dowodem na istnienie prawa człowieka do palenia papierosów, w tym w więzieniu.

Wyrok ETPC nie jest prawomocny. Rządowi estońskiemu przysługuje prawo odwołania się od niego do Wielkiej Izby Trybunału, czyli 17-osobowego składu sędziów ETPC. Ordo Iuris wskazuje, że jeśli wyrok Trybunału utrzyma się, istnieje ryzyko, że nie tylko Estonia, ale wszystkie państwa członkowskie Rady Europy – w tym Polska – zostaną zmuszone uznać palenie papierosów w więzieniu za prawo człowieka.

Wyrok ETPC z 4 listopada 2025 r., Vainik i inni v. Estonia.