Walka z surogacją niezależnie od jej przyczyn. Ordo Iuris w międzynarodowej koalicji

W Trzecim Komitecie Zgromadzenia Ogólnego ONZ (do spraw społecznych, humanitarnych i kulturalnych), który w ramach 81. sesji rozpatruje punkt porządku obrad poświęcony awansowi kobiet, trwają negocjacje projektu rezolucji „Handel kobietami i dziewczętami” (Trafficking in women and girls). Dokument jest przyjmowany co dwa lata, a prace nad nim od 1995 r. koordynuje Stałe Przedstawicielstwo Filipin przy ONZ. W tegorocznym projekcie odniesienie do macierzyństwa zastępczego ograniczono do jego „wyzyskującej komercyjnej” postaci (exploitative commercial surrogacy). Kilka państw zaproponowało poprawkę skreślającą oba kwalifikatory. Poprawkę poparła koalicja organizacji pozarządowych, do której dołączył Instytut Ordo Iuris.

Rezolucja jest jednym z podstawowych dokumentów Zgromadzenia Ogólnego dotyczących zwalczania handlu ludźmi. W ostatniej edycji Zgromadzenie ponownie stanowczo potępiło handel ludźmi, zwłaszcza kobietami i dziećmi, oraz wezwało rządy do przeznaczania środków na programy fizycznego, psychicznego i społecznego powrotu ofiar do normalnego życia. Tekst obejmuje m.in. zapobieganie, ściganie sprawców, identyfikację i ochronę ofiar oraz współpracę międzynarodową, a także odnosi się do zjawisk, które mogą sprzyjać wykorzystywaniu kobiet i dziewcząt. W tym kontekście rezolucja z 2024 r. odniosła się również do macierzyństwa zastępczego.

Wspólny list do Filipin

Z inicjatywy Deklaracji z Casablanki na rzecz powszechnego zakazu macierzyństwa zastępczego oraz Alliance Defending Freedom International powstał wspólny list organizacji pozarządowych skierowany do Stałego Przedstawicielstwa Filipin przy ONZ, które jako państwo prowadzące negocjacje odpowiada za kształt kolejnych wersji projektu. Sygnatariusze popierają wniosek o usunięcie z tekstu słów „wyzyskujące” i „komercyjne”, tak aby rezolucja odnosiła się do macierzyństwa zastępczego jako takiego, a nie tylko do jednej z jego form. Ordo Iuris podpisało list jako organizacja współpracująca z Deklaracją z Casablanki i ADF International na forum ONZ w sprawach dotyczących surogacji.

Deklaracja z Casablanki to międzynarodowa grupa prawników, lekarzy, psychologów i badaczy, której dokument założycielski, ogłoszony 3 marca 2023 r., wzywa państwa do zakazania macierzyństwa zastępczego we wszystkich jego postaciach, niezależnie od tego, czy kobieta formalnie otrzymuje za nie wynagrodzenie. Do deklaracji dołączono projekt międzynarodowej konwencji o powszechnym zakazie surogacji. ADF International, organizacja prawnicza posiadająca status konsultacyjny przy ONZ, w czerwcu 2026 r. moderowała w Genewie wydarzenie, podczas którego grupa państw z Włochami i Chile na czele przedstawiła deklarację polityczną wzywającą do międzynarodowego moratorium na surogację.

Dwa słowa, które zawężają ochronę

Sformułowanie zawarte w obecnym projekcie nie jest nowe. Rezolucja 79/154, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne bez głosowania 17 grudnia 2024 r., wezwała państwa do podejmowania środków zapobiegawczych wobec „wyzyskującego komercyjnego macierzyństwa zastępczego”. Polska znalazła się wówczas wśród ponad 80 państw współwnioskodawców projektu (A/C.3/79/L.16/Rev.1). Tegoroczny projekt przenosi ten język do nowej edycji dokumentu.

Organizacje popierające poprawkę wskazują, że przymiotniki „wyzyskujące” i „komercyjne” działają jako dwa nakładające się filtry. Pierwszy zakłada, że istnieje surogacja niebędąca wyzyskiem, drugi – że wyzysk dotyczy jedynie umów, w których kobieta otrzymuje zapłatę. W konsekwencji poza zakresem środków przeciwdziałania handlowi ludźmi pozostaje zarówno tzw. surogacja altruistyczna, jak i każda forma komercyjna, której nie uznano za wyzyskującą. Na poziomie języka ONZ oznaczałoby to pośrednie uznanie, że takie formy macierzyństwa zastępczego są dopuszczalne i wymagają jedynie regulacji.

Granica między surogacją komercyjną a „altruistyczną” była przedmiotem analizy specjalnego sprawozdawcy ONZ ds. przemocy wobec kobiet i dziewcząt. W raporcie przedstawionym Zgromadzeniu Ogólnemu w październiku 2025 r. (A/80/158) Specjalny Sprawozdawca Reem Alsalem wskazała, że rozróżnienie to w praktyce często się zaciera, a „zwrot kosztów” otrzymywany przez matki zastępcze bywa w rzeczywistości wynagrodzeniem. Raport zalecił państwom dążenie do eliminacji macierzyństwa zastępczego we wszystkich jego formach oraz przyjęcie prawnie wiążącego instrumentu międzynarodowego, który by je zakazywał.

Co mówią wiążące traktaty?

Zwolennicy poprawki odwołują się do umów międzynarodowych, które – w przeciwieństwie do rezolucji Zgromadzenia Ogólnego – wiążą państwa-strony. Podstawowym z nich jest Protokół o zapobieganiu, zwalczaniu oraz karaniu za handel ludźmi, w szczególności kobietami i dziećmi (tzw. Protokół z Palermo), uzupełniający Konwencję Narodów Zjednoczonych przeciwko międzynarodowej przestępczości zorganizowanej. Zgodnie z jego art. 3 lit. b zgoda ofiary na zamierzone wykorzystanie jest bez znaczenia, jeżeli zastosowano którykolwiek ze wskazanych w definicji środków, w tym nadużycie władzy lub wykorzystanie bezbronności albo wręczenie lub przyjęcie płatności lub korzyści w celu uzyskania zgody osoby sprawującej kontrolę nad inną osobą. Protokół nie różnicuje ochrony w zależności od tego, czy wyzysk ma charakter zarobkowy po stronie ofiary.

Drugim instrumentem jest Protokół fakultatywny do Konwencji o prawach dziecka w sprawie handlu dziećmi, dziecięcej prostytucji i dziecięcej pornografii. Jego art. 1 zobowiązuje państwa do zakazania handlu dziećmi, a art. 2 lit. a definiuje go jako każde działanie lub transakcję, w wyniku której dziecko zostaje przekazane przez jakąkolwiek osobę lub grupę osób innej osobie lub grupie za wynagrodzeniem lub jakimkolwiek innym świadczeniem. Definicja ta nie uzależnia kwalifikacji czynu od tego, czy wynagrodzenie otrzymała matka czy pośrednik, ani od deklarowanych motywów stron. Żaden z dwóch protokołów nie przewiduje wyjątku dla surogacji określanej jako „altruistyczna”.

Protokół z Palermo zawiera również zobowiązanie skierowane wprost do strony popytowej. Na mocy art. 9 ust. 5 państwa-strony mają przyjmować lub wzmacniać środki ustawodawcze, edukacyjne, społeczne lub kulturalne, aby zniechęcać do popytu, który sprzyja wszelkim formom wyzysku osób, w szczególności kobiet i dzieci, prowadzącego do handlu ludźmi. Podobny obowiązek wynika z art. 6 Konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet, zgodnie z którym państwa podejmą wszelkie właściwe środki, w tym ustawodawcze, w celu zwalczania wszelkich form handlu kobietami. Żaden z tych przepisów nie ogranicza obowiązków państwa do sytuacji, w których kobieta otrzymuje wynagrodzenie.

Na poziomie Unii Europejskiej dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1712, zmieniająca dyrektywę 2011/36/UE w sprawie zapobiegania handlowi ludźmi, włączyła wykorzystywanie macierzyństwa zastępczego do katalogu form wyzysku objętych definicją handlu ludźmi. Państwa członkowskie były zobowiązane do wdrożenia jej przepisów do prawa krajowego do 15 lipca 2026 r. Polska nie dotrzymała tego terminu i 25 września 2026 r. Komisja Europejska wszczęła wobec niej, a także wobec 19 innych państw, postępowanie w sprawie naruszenia prawa UE.

Dlaczego język rezolucji ma znaczenie?

Rezolucje Zgromadzenia Ogólnego nie tworzą prawa wiążącego. Ich treść ma jednak znaczenie praktyczne, ponieważ uzgodnione sformułowania (agreed language) są przenoszone do kolejnych edycji tych samych dokumentów i stanowią punkt odniesienia dla agencji ONZ, procedur specjalnych Rady Praw Człowieka oraz organów traktatowych. Rezolucja „Handel kobietami i dziewczętami” jest negocjowana co dwa lata, a jej tekst w dużej mierze opiera się na brzmieniu poprzednich wersji. Jak wskazuje przykład obecnego projektu, sformułowanie przyjęte w 2024 r. stało się punktem wyjścia dla negocjacji w 2026 r.

Od rozstrzygnięcia, czy rezolucja zachowa wersję zawężoną, czy zostanie przyjęta wersja pełna, zależy, w jakich kategoriach surogacja będzie opisywana w dokumentach ONZ dotyczących handlu ludźmi: jako praktyka co do zasady sprzeczna z godnością kobiety i dziecka czy jako usługa, której nadużycia należy jedynie ograniczać. Organizacje popierające poprawkę podkreślają, że utrwalenie języka „wyzyskującej komercyjnej” surogacji w kolejnej edycji rezolucji utrudniałoby w przyszłości powoływanie się na nią przez państwa, które – jak Włochy czy Słowacja – zakazały tej praktyki.

Debata toczy się równolegle na innych forach ONZ. Deklaracja polityczna w sprawie międzynarodowego moratorium na macierzyństwo zastępcze, przedstawiona w czerwcu 2026 r. podczas 62. sesji Rady Praw Człowieka, wskazuje, że obawy związane z tą praktyką nie ograniczają się do umów komercyjnych. Ten sam wniosek sformułowała w swoim raporcie Specjalny Sprawozdawca Reem Alsalem.

W raporcie A/80/158 Specjalny Sprawozdawca zwróciła także uwagę na sytuację dzieci urodzonych w wyniku macierzyństwa zastępczego. Wskazała, że brak jakiejkolwiek weryfikacji osób zamawiających dziecko zwiększa ryzyko handlu dziećmi, porzucenia i nadużyć, a w sprawach transgranicznych dzieci często doświadczają bezpaństwowości i utraty wiedzy o własnym pochodzeniu. Z tego względu raport zaleca, by do czasu wyeliminowania tej praktyki państwa podejmowały działania zapobiegające dalszym szkodom i wzmacniające ochronę praw kobiet i dzieci zaangażowanych w umowy o macierzyństwo zastępcze.

Co dalej?

Projekt rezolucji pozostaje przedmiotem nieformalnych konsultacji prowadzonych przez Filipiny. Po ich zakończeniu państwo prowadzące przedstawi Trzeciemu Komitetowi wersję ostateczną, nad którą Komitet podejmie decyzję – w drodze konsensusu lub głosowania. Podczas poprzedniej edycji Trzeci Komitet zatwierdził projekt 14 listopada 2024 r., a Zgromadzenie Ogólne przyjęło rezolucję na posiedzeniu plenarnym 17 grudnia 2024 r. Państwa, które nie zgadzają się z poszczególnymi sformułowaniami, mogą zgłaszać poprawki do głosowania lub dystansować się od wybranych paragrafów w wyjaśnieniach stanowiska.

– Prawo międzynarodowe nie zna kategorii „dobrowolnego” handlu kobietą i dzieckiem. Protokół z Palermo stanowi, że zgoda ofiary jest bez znaczenia, gdy wykorzystano jej położenie, a Protokół fakultatywny do Konwencji o prawach dziecka zakazuje przekazywania dziecka za jakiekolwiek świadczenie, bez wyjątku dla tzw. surogacji altruistycznej. Pozostawienie w rezolucji słów „wyzyskujące” i „komercyjne” oznaczałoby, że ONZ pośrednio uznaje istnienie macierzyństwa zastępczego, które jest dopuszczalne. Tymczasem matką jest kobieta, która nosi dziecko i je rodzi, a umowa, na mocy której ma je oddać, narusza godność obojga niezależnie od jej charakteru. Liczymy, że polska delegacja, która w 2024 r. współtworzyła tę rezolucję, poprze w tym roku jej pełne brzmienie – wskazuje Julia Książek z Centrum Prawa Międzynarodowego Ordo Iuris.

Zobacz też:

• Ordo Iuris w Sejmie: surogacja to zagrożenie dla kobiet i dzieci
• Targi surogacyjne odwołane, ale walka z handlem dziećmi trwa
• Krok w stronę zakazu surogacji. Międzynarodowa koalicja apeluje o moratorium
• Surogacja to sprzedaż dzieci. Ordo Iuris w międzynarodowej koalicji apelującej do Komitetu Praw Dziecka ONZ
• Surogacja i dyskryminacja matek – ONZ publikuje polskie wersje raportów Specjalnego Sprawozdawcy