1
Ordo Iuris złożyło do Biura Wysokiego Komisarza ONZ ds. Praw Człowieka stanowisko w ramach badania ONZ na dwudziestolecie Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych.
2
Instytut wskazuje, że najbardziej nierozwiązanym wyzwaniem dla prawa do życia osób z niepełnosprawnościami stała się ekspansja prawa do wspomaganego samobójstwa opartego – bezpośrednio lub pośrednio – na przesłance niepełnosprawności.
3
Komitet CRPD wielokrotnie krytykował państwa za regulacje zezwalające na eutanazję w oparciu o niepełnosprawność, w tym Kanadę w 2025 r. i Hiszpanię w 2019 r.
4
Dane z Oregonu, Holandii i Belgii pokazują, że decyzje o śmierci wynikają częściej z samotności, ubóstwa i depresji niż z niekontrolowanego bólu.
5
Ordo Iuris rekomenduje, aby OHCHR uznało problem wspomaganego samobójstwa za odrębne wyzwanie tematyczne oraz wezwało państwa do wprowadzenia zakazu tej praktyki.
Komitet krytykuje Kanadę i Hiszpanię
Instytut Ordo Iuris złożył do Biura Wysokiego Komisarza ONZ ds. Praw Człowieka (OHCHR) formalne stanowisko w ramach przygotowywanego przez ONZ badania tematycznego na dwudziestolecie Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych (CRPD). Instytut dowodzi, że w ciągu pierwszych dwudziestu lat obowiązywania Konwencji najbardziej dotkliwym i najmniej zwalczanym zagrożeniem dla prawa do życia osób z niepełnosprawnościami — gwarantowanego w art. 10 CRPD — stało się pojawianie się i rozszerzanie w kolejnych państwach ustawowych regulacji dopuszczających eutanazję i wspomagane samobójstwo w oparciu o przesłanki powiązane z niepełnosprawnością.
Podstawą stanowiska ekspertów Instytutu są przede wszystkim ustalenia samych mechanizmów ONZ. Komitet CRPD – organ niezależnych ekspertów monitorujący wykonywanie Konwencji – wielokrotnie i wobec różnych państw wyrażał tę samą obawę. W uwagach końcowych wobec Kanady z 2025 r. Komitet określił się jako „skrajnie zaniepokojony” nowelizacją kanadyjskiego kodeksu karnego z 2021 r., która usunęła wymóg „racjonalnie przewidywalnej” śmierci naturalnej, tworząc tzw. „ścieżkę 2” (Track 2) wspomaganego umierania. Komitet zalecił Kanadzie uchylenie tej ścieżki i wskazał, że pojęcie „wyboru” tworzy tu „fałszywą alternatywę” – pozwala państwu umożliwić śmierć, nie zapewniwszy wpierw wsparcia, na tle systemowych zaniedbań w obszarze ubóstwa, dostępnego mieszkalnictwa i wsparcia psychicznego. Komitet odnotował także, że dane wskazują na nieproporcjonalnie częste korzystanie ze „ścieżki 2” przez kobiety z niepełnosprawnościami oraz osoby w sytuacji marginalizacji, a także brak niezależnego mechanizmu nadzoru.
Podobne obawy Komitet wyraził wobec Hiszpanii już w 2019 r. Rok później, 25 stycznia 2021 r., troje niezależnych ekspertów ONZ – specjalny sprawozdawca ds. praw osób niepełnosprawnych, specjalny sprawozdawca ds. skrajnego ubóstwa oraz niezależny ekspert ds. praw osób starszych – wydało wspólne oświadczenie, w którym stwierdzili, że „niepełnosprawność nigdy nie powinna być podstawą ani uzasadnieniem zakończenia czyjegoś życia” i że takie rozwiązania „instytucjonalizują i legalizują ableizm [niechęć do osób niepełnosprawnych – przyp. red.] oraz wprost naruszają art. 10” Konwencji. To ustalenie potwierdza również raport ówczesnego sprawozdawcy ONZ ds. praw osób niepełnosprawnych z 2019 r., poświęcony wpływowi ableizmu na praktykę medyczną i naukową.
Nie ból, lecz samotność, ubóstwo i nieleczona depresja
Obawy organów ONZ nie są spekulacją – potwierdza je recenzowana literatura kliniczna oraz dane, które publikują same państwa prowadzące takie rejestry. Badania pokazują, że personel medyczny systematycznie zaniża ocenę jakości życia osób z ciężką niepełnosprawnością w porównaniu z tym, jak swoje życie oceniają sami pacjenci. Inne badania wskazują, że pragnienie przyspieszenia śmierci koreluje najsilniej z depresją i poczuciem beznadziei – stanami poddającymi się leczeniu – a nie z niekontrolowanym bólem fizycznym.
Potwierdzają to dane urzędowe. W Oregonie, jurysdykcji z najdłuższym rejestrem, wśród deklarowanych powodów sięgnięcia po wspomagane samobójstwo dominują utrata autonomii, spadek zdolności do udziału w czynnościach dających radość oraz lęk przed byciem ciężarem dla najbliższych – a nie niedostateczna kontrola bólu, która jest jedną z najrzadziej wskazywanych obaw. W Holandii w 2023 r. odnotowano 9 068 zgłoszeń eutanazji i wspomaganego samobójstwa (ok. 5,4% wszystkich zgonów w kraju), w tym 138 przypadków, w których cierpienie wynikało w całości lub w przeważającej mierze z zaburzeń psychicznych. W Belgii nowelizacja z 2014 r. zniosła dolną granicę wieku dla małoletnich zdolnych do rozeznania, czyniąc ją jedynym państwem na świecie bez ustawowego progu wiekowego dla eutanazji; rośnie tam także udział przypadków, w których śmierć pacjenta nie była bliska.
Twarde orzecznictwo: Strasburg o granicach nadzoru
Argumentację wzmacnia orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. W wyroku Mortier przeciwko Belgii z 4 października 2022 r. (skarga nr 78017/17) Trybunał jednomyślnie stwierdził naruszenie proceduralnego aspektu prawa do życia (art. 2 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka). Powodem był brak niezależności belgijskiej komisji nadzorującej eutanazję – lekarz, który wykonał zabieg współprzewodniczył komisji oceniającej jego własne działanie. Trybunał uznał zarazem, że reżim wspomaganego umierania nie jest sam w sobie sprzeczny z Konwencją, o ile istnieją realne zabezpieczenia i niezależna kontrola następcza. Sprawa dotyczyła kobiety cierpiącej na przewlekłą depresję i wprost potwierdza, że brak niezależnego nadzoru, taki jak ten wytknięty Kanadzie, może naruszać prawo do życia.
Ordo Iuris rekomenduje, aby OHCHR uznało regulacje wspomaganego samobójstwa za odrębne wyzwanie tematyczne, zaleciło państwom gromadzenie i publikowanie danych o statusie niepełnosprawności wnioskodawców tego procederu i o deklarowanych powodach, zarekomendowało państwom podjęcie kroków do wprowadzenia zakazu wspomaganego samobójstwa oraz zaoferowania realnego wsparcia społecznego, finansowego, psychologicznego osobom z orzeczeniem o niepełnosprawności, a także, aby państwa powstrzymały się od rozszerzania kryteriów na osoby, których jedyną przesłanką jest niepełnosprawność.
Zobacz też:
- Aborcja eugeniczna dyskryminacją osób niepełnosprawnych. Opinia Ordo Iuris dla ONZ
- Komitet ONZ interweniuje w sprawie legalizacji „pomocy w umieraniu” we Francji
- Europejski Trybunał Praw Człowieka: eutanazja 64-letniej kobiety z powodu depresji jest dozwolona
- Europa wobec eutanazji: rosnąca presja, rosnący opór. Jak kraje Europy regulują „prawo do śmierci”?
- Zabić zamiast leczyć. W Kanadzie osoby uzależnione wkrótce mogą stać się kolejnymi ofiarami eutanazji
Źródło zdjęcia okładkowego: iStock
