TSUE przekracza swoje kompetencje. Wyrok w sprawie uznawania tzw. małżeństw jednopłciowych

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wydał wyrok stwierdzający, że Polska ma obowiązek uznać zawarte w Niemczech tzw. małżeństwo dwóch mężczyzn.Tłem sprawy jest sytuacja dwóch mężczyzn, obywateli Polski, którzy zawarli związek „małżeński” w Berlinie w 2018 roku, zgodnie z tamtejszym prawem (w Niemczech tzw. małżeństwa osób tej samej płci zostały zalegalizowane w 2017 roku). Następnie mężczyźni złożyli wniosek do polskiego Urzędu Stanu Cywilnego dla miasta stołecznego Warszawy o transkrypcję aktu zawarcia „małżeństwa”, czyli o urzędowe przeniesienie treści zagranicznego dokumentu aktu „małżeństwa” do polskich ksiąg stanu cywilnego. Jako że polskie prawo nie zna instytucji „małżeństwa osób tej samej płci”, a transkrypcja naruszałaby podstawowe zasady polskiego porządku prawnego (art. 18 Konstytucji RP z 1997 roku, zgodnie z którym małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny znajduje się pod ochroną Rzeczypospolitej), kierownik Urzędu Stanu Cywilnego wydał decyzję odmowną.

Droga sądowa w Polsce

W związku z tym, mężczyźni zdecydowali się złożyć odwołanie do wojewody mazowieckiego, który jednak utrzymał w mocy decyzję kierownika Urzędu Stanu Cywilnego. Wojewoda uzasadniając swoją decyzję wskazał, iż w przypadku transkrypcji niemieckiego aktu „małżeństwa” kierownik urzędu stanu cywilnego musiałby wpisać imiona i nazwiska dwóch mężczyzn, przy czym dane jednego z nich w rubryce „kobieta”. Ponadto wskazał on, iż w Polsce małżeństwo mogą zawrzeć tylko mężczyzna i kobieta, dlatego też niedopuszczalne jest wpisanie do aktów stanu cywilnego danych dwóch mężczyzn jako małżonków.

Sprawa trafia do TSUE

Następnie Polacy zdecydowali się złożyć skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który jednak ją oddalił. Następnie wnieśli oni skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego w ramach której sformułowali wniosek o skierowanie pytania prejudycjalnego w sprawie wykładni art. 7 i art. 21 ust. 1 Karty Praw Podstawowych (odpowiednio prawa do poszanowania życia prywatnego oraz zakaz dyskryminacji) oraz art. 21 Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej (swoboda przemieszczania się). Naczelny Sąd Administracyjny postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z pytaniem prejudycjalnym w trybie art. 267, sformułowanym następująco: „Czy przepisy art. 20 ust. 2 [lit. a)] i art. 21 ust. 1 TFUE odczytywane w związku z art. 7 i art. 21 ust. 1 Karty oraz art. 2 pkt 2 dyrektywy 2004/38 należy interpretować w ten sposób, że stoją na przeszkodzie temu, by właściwe organy państwa członkowskiego, którego przynależność państwową posiada obywatel Unii, który zawarł małżeństwo z innym obywatelem Unii (osobą tej samej płci) w jednym z państw członkowskich zgodnie z ustawodawstwem tego państwa, mogły odmówić uznania i przeniesienia w drodze transkrypcji do krajowego rejestru stanu cywilnego tego aktu małżeństwa, uniemożliwiając tym osobom przebywanie w tym państwie w takim stanie cywilnym i pod tym samym nazwiskiem rodowym, z tej przyczyny, że prawo państwa przyjmującego nie przewiduje małżeństwa osób tej samej płci?”.

Wyrok TSUE

W wydanym dziś orzeczeniu ( C-713/23) TSUE stwierdził, że „odmowa uznania przez organy państwa członkowskiego, którego przynależność państwową posiada dwóch obywateli Unii tej samej płci, małżeństwa zawartego przez nich zgodnie z prawem na podstawie procedur przewidzianych w tym celu w innym państwie członkowskim, w którym ci obywatele Unii skorzystali z przysługującej im swobody przemieszczania się i pobytu, może stanowić przeszkodę w wykonywaniu prawa ustanowionego w art. 21 TFUE, ponieważ taka odmowa może spowodować dla nich poważne niedogodności na płaszczyźnie administracyjnej, zawodowej i prywatnej.” TSUE powoływał się przy tym na okoliczność, iż odmowa uznania małżeństwa zawartego w innym państwie członkowskim rodzi ryzyko napotkania poważnych utrudnień w organizacji życia rodzinnego. Dlatego też, w ocenie TSUE, brak uznania organy państwa członkowskiego tzw. małżeństwa dwóch obywateli Unii tej samej płci, zawartego podczas ich pobytu w innym państwie członkowskim, stanowi przeszkodę w wykonywaniu ustanowionego w art. 21 ust. 1 TFUE prawa tych obywateli Unii do swobodnego przemieszczania się i przebywania na terytorium państw członkowskich.

Orzeczenie wbrew kompetencjom

Instytut Ordo Iuris zwraca uwagę na dwie kwestie. Po pierwsze, dyrektywa o swobodzie przepływu osób została przyjęta przed akcesją Polski do UE, a polscy negocjatorzy zwyczajnie nie przewidzieli, że przepis taki może zostać wykorzystany do narzucenia Polsce konieczności uznawania tzw. małżeństw jednopłciowych zawartych za granicą.

Co więcej, pojęcie „współmałżonka” z art. 2 pkt 2 dyrektywy nie powinno być definiowane autonomicznie, skoro UE nie ma kompetencji do regulacji materialnego prawa rodzinnego (w tym definiowania małżeństwa), lecz zgodnie z rozumieniem przyjętym w krajowym prawie rodzinnym. Instytut wskazuje tu choćby na art. 9 Karty Praw Podstawowych UE, który gwarantuje prawo do zawarcia małżeństwa, ale nie definiuje go, wyraźnie odsyłając w tym zakresie do „ustaw krajowych”.

Pozostawiając niejako na marginesie kwestię braku kompetencji UE do regulacji prawa rodzinnego, Ordo Iuris zwraca uwagę, że ewentualna ustawa instytucjonalizująca związki jednopłciowe, mająca odpowiadać na rzekomy obowiązek państw w tym względzie, byłaby w oczywisty sposób niezgodna z art. 18 Konstytucji, który stanowi o małżeństwie jako związku pomiędzy kobietą a mężczyzną. W 2013 roku zresztą głosowano już w Sejmie nad projektem takiej ustawy (druk Sejmu VII kadencji nr 552), jednak została ona odrzucona po przypomnieniu w debacie przez przedstawiciela ówczesnego ministra sprawiedliwości, że „z art. 18 wynika w zasadzie a contrario zakaz takiej instytucjonalizacji związków hetero- i homoseksualnych, które będą zbliżone w swej istocie do małżeństwa (…)”.

W ocenie Ordo Iuris, dzisiejsze orzeczenie TSUE stanowi kolejny przykład przekroczenia kompetencji przyznanych w traktatach i będzie jednocześnie paliwem napędowym do tworzenia niepotrzebnych konfliktów na linii UE-państwa członkowskie.