Informujemy, że Pani/Pana dane osobowe są przetwarzane przez Fundację Instytut na Rzecz Kultury Prawnej Ordo Iuris z siedzibą w Warszawie przy ul. Zielnej 39, kod pocztowy 00-108 (administrator danych) w ramach utrzymywania stałego kontaktu z naszą Fundacją w związku z jej celami statutowymi, w szczególności poprzez informowanie o organizowanych akcjach społecznych. Podstawę prawną przetwarzania danych osobowych stanowi art. 6 ust. 1 lit. f rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (RODO).

Podanie danych jest dobrowolne, niemniej bez ich wskazania nie jest możliwa realizacja usługi newslettera. Informujemy, że przysługuje Pani/Panu prawo dostępu do treści swoich danych osobowych, ich sprostowania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania, prawo do przenoszenia danych, prawo wniesienia sprzeciwu wobec ich przetwarzania, a także prawo do wniesienia skargi do organu nadzorczego.

Korzystanie z newslettera jest bezterminowe. W każdej chwili przysługuje Pani/Panu prawo do wniesienia sprzeciwu wobec przetwarzania danych osobowych. W takim przypadku dane wprowadzone przez Pana/Panią w procesie rejestracji zostaną usunięte niezwłocznie po upływie okresu przedawnienia ewentualnych roszczeń i uprawnień przewidzianego w Kodeksie cywilnym.

Do Pani/Pana danych osobowych mogą mieć również dostęp podmioty świadczące na naszą rzecz usługi w szczególności hostingowe, informatyczne, drukarskie, wysyłkowe, płatnicze. prawnicze, księgowe, kadrowe.

Podane dane osobowe mogą być przetwarzane w sposób zautomatyzowany, w tym również w formie profilowania. Jednak decyzje dotyczące indywidualnej osoby, związane z tym przetwarzaniem nie będą zautomatyzowane.

W razie jakichkolwiek żądań, pytań lub wątpliwości co do przetwarzania Pani/Pana danych osobowych prosimy o kontakt z wyznaczonym przez nas Inspektorem Ochrony Danych pisząc na adres siedziby Fundacji: ul. Zielna 39, 00-108 Warszawa, z dopiskiem „Inspektor Ochrony Danych” lub na adres poczty elektronicznej iod@ordoiuris.pl

Przejdź do treści
PL | EN
Facebook Twitter Youtube

Problem anonimowości dawców w procedurze in vitro

Data publikacji: 08.07.2015

Procedowana w Senacie ustawa i leczeniu niepłodności zakłada niemal całkowitą anonimowość dawców komórek rozrodczych uczestniczących w procedurze zapłodnienia in vitro. Tymczasem w Europie obserwować można narastającą krytykę tego rozwiązania i odchodzenie od niej. Poniżej przedstawione zostały wypowiedzi dotyczące omawianego zjawiska, jego oceny oraz próby uregulowania w zakresie ujawnienia dzieciom poczętym in vitro informacji dotyczących ich przyszłych rodziców.

 

Standardy ustawowe oraz praktyka orzecznicza


Dla miarodajnej oceny zagadnienia jawności dawców w procedurze wspomaganego rozrodu warto zwrócić uwagę na rozwiązania prawne obowiązujące w Szwecji oraz Wielkiej Brytani. W Szwecji do 2002 r. kryminalizowany był proceder transferu do organizmu kobiety zarodka powstałego z obcej komórki rozrodczej. Ekspert w zakresie legislacji, Jan Lipski wskazuje, że obecnie „Dopuszczalny jest wyłącznie import nasienia – pod warunkiem uzyskania zezwolenia Narodowej Rady Zdrowia i Opieki (the National Board of Health and Welfare). Przepisy nie przewidują eksportu gamet. Po zmianie przepisów nie przewiduje się już anonimowości dawców. Lekarze (ośrodki dokonujące zapłodnienia in vitro) zobowiązani są do utrwalania danych pozwalających na ustalenie osoby, od której wykorzystano gamety do poczęcia konkretnego dziecka i umożliwienie mu, po osiągnięciu odpowiedniego wieku, zapoznania się z tymi danymi.” Odnosząc się do zagadnienia jawności dawcy wskazuje się najczęściej obecną sytuację prawną, jaka istnieje w Wielkiej Brytanii, gdzie dawstwo komórek rozrodczych uregulowane zostało przez Human Fertilisation and Embriology Authority. „Do 2005 r. dawstwo miało charakter anonimowy, od tej daty jednak niezbędne jest podanie informacji identyfikacyjnych. Informacje te obejmują dane osobowe (imię i nazwisko, datę i miejsce urodzenia, płeć), ostatni znany adres, informacje dotyczące grupy etnicznej dawcy, posiadanych przez niego dzieci (ich płci), opis wyglądu fizycznego dawcy, dane o rodzicach dawcy, jego statusie małżeńskim, wynikach badań zdrowotnych i przebytych chorobach, oraz fakultatywnie: zawodzie, wyznaniu, wykształceniu i zainteresowaniach dawcy a także innych wiadomości, które chciałby przekazać osobie urodzonej z jego komórki rozrodczej. Dane (gromadzone w specjalnym rejestrze) będą mogły być przedstawione dziecku na jego żądanie, gdy osiągnie wiek 18 lat. Ujawnienie ich osobie niepowołanej rodzi odpowiedzialność karną. Niezgromadzenie wymaganych danych należy natomiast traktować jako przestępstwo „nieautoryzowanego używania gamet”[1]. Odnosząc się do powyższych zmian w brytyjskim prawie, ówczesny minister zdrowia , Stephen Ladyman stwierdził, że: „Uznaliśmy rację ludzi poczętych z anonimowej komórki jajowej lub nasienia, którzy od lat proszą, by umożliwiono im poznanie ich genetycznych korzeni. Niektórzy z nich całe życie spędzają na poszukiwaniu i identyfikacji swojego ojca czy matki”[2].


Na wagę powyższego zjawiska zaczęli zwracać uwagę psycholodzy. Członkowie organizacji Children's Society zwrócili uwagę, że: „Szykujemy sobie poważny problem, który trzeba będzie rozwiązać za kilkanaście lat. Oto rodzi nam się generacja ludzi, którzy nie będą wiedzieli, kim są i skąd pochodzą”. Coraz częściej dostrzec można wypowiedzi osób poczętych in vitro którzy zwracają uwagę na istotę prawa do uzyskania biologicznej tożsamości. Jak dodaje w tym kontekście jedna z osób poczętych in vitro, Zannah Merricks: „Ta niewiedza jest jak brakujący element w układance. I to w jej najważniejszej części. Ja nie szukam swojego ojca. Już mam jednego, ale gdybym mogła stworzyć sobie chociaż ogólne wyobrażenie o tym, jakim człowiekiem jest mój biologiczny tata, mogłabym dowiedzieć się czegoś o tym, kim jestem ja sama.”[3]


Omawiane zagadnienie spotkało się z zainteresowaniem niemieckich sądów. W 2013 r. Sąd Krajowy w Hamm, wydał wyrok w sprawie, jaką Sara P. wytoczyła klinice leczenia niepłodności w Essen. Sąd orzekł, że osoba poczęta z nasienia dawcy ma prawo wiedzieć, kto jest jej biologicznym ojcem bowiem prawa dziecka są ważniejsze niż interes dawcy nasienia chcącego zachować anonimowość. Rozstrzygnięcie to spotkało się z bardzo dobrym przyjęciem. W "Kölner Stadtanzeiger" podkreślano, że „Wiele dzieci, które przyszły na świat dzięki osiągnięciom medycyny, przeżywa poważne problemy emocjonalne, dowiadując się z czasem, że tata nie jest ich tatą. Teraz, jeśli zechcą, dowiedzą się, od kogo pochodzą”. Sama skarżąca podkreślała: „Czuję się, jakbym nie była kompletna. Wyobrażam sobie, że gdy dotrę do ojca, będzie to jak znalezienie mojej drugiej połowy” [4].


Jednocześnie, Wielka Izba Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w wyroku dotyczącym sprawy S.H. i innych przeciwko Austrii ostatecznie potwierdziła kompetencje państw do wprowadzania zakazu używania komórek jajowych lub spermy pochodzących od dawców w procedurach in vitro [5].

 

Postulaty oraz perspektywa społeczna


Warto też przytoczyć kilka wypowiedzi prezentowanych przez polskie środowiska dążące do instytucjonalizacji zabiegów wspomaganej prokreacji. Przykładowo, Anna Krawczak, kierująca pracami „Stowarzyszeniem na Rzecz Leczenia Niepłodności i Wspierania Adopcji NASZ BOCIAN” wskazuje, jako na mankamenty rządowej ustawy o leczeniu niepłodności, utajnienie przed osobami poczętymi in vitro istotnych danych. Jak podkreśla w tym kontekście wspomniana działaczka: „Nie dowiemy się jednak tego, czy w jego rodzinie występowały nowotwory jamy brzusznej, cukrzyca, schizofrenia albo choroba Alzheimera. Rzeczy, na które bardzo często nie zwracamy uwagi w życiu codziennym, bo stały się dla nas transparentne – przecież doskonale wiemy, dlaczego umarła ciocia Kazia, a dlaczego dziadek Zdzisio. Jest to naturalna część naszej wiedzy społecznej, do której często nie przywiązujemy wagi. Osoby, które się urodzą dzięki dawstwu, dostaną taką wiedzę w bardzo okrojonej postaci, a informacja o tym, że dawca urodził się w roku 1978 w Kaliszu, nie urealnia go w żaden sposób. Wiedza o tym, kim był dawca, jak się nazywał, jak wyglądał, co lubił, jakie miał wykształcenie, czym się zajmował, może być dla dzieci istotna”. Jak wskazuje Krawczak, „Choć w polskim prawie nie ma czegoś takiego jak rodzicielstwo genetyczne, to niezależnie od tego, co będzie mówić polski ustawodawca, każdy z nas jest sumą DNA swoich rodziców genetycznych. Nawet jeśli zostaliśmy adoptowani, historia naszego życia nie zaczęła się wtedy, kiedy nasi rodzice adopcyjni przynieśli zawiniątko z ośrodka adopcyjnego. Pomysł, że państwo wmówi nam, że nie będzie dla nas ważne, czyje geny nosimy, bo istotne ma być dla nas tylko to, kto jest naszym społecznym rodzicem (czyli kto nas wychował), jest pomysłem co najmniej wątpliwym”[6].


Prezentowane stanowisko wcześniej wyrażone zostało w krytycznej opinii, jaką ww. Stowarzyszenie sformułowało wobec projektu ustawy o leczeniu niepłodności. Jak podkreślono: „Z możliwości wyboru jawnego dawcy nasienia korzysta już wiele polskich par za pośrednictwem komercyjnych, zagranicznych banków nasienia oferujących możliwość wyboru między dawcą jawnym i anonimowym. Jest to więc zjawisko istniejące w Polsce, które potwierdzają również wyniki naszych konsultacji społecznych przeprowadzonych w maju 2014 r., gdzie na prośbę o ocenę rozwiązania „możliwość wyboru między dawcą/dawczynią jawną i anonimowym/ową” w skali od 1- bardzo ważne do 5- nieważne, 81% pacjentów wskazało to rozwiązanie jako bardzo ważne oraz ważne (odpowiednio: 58% i 23 %, wielkość próby n-722). Naszym zdaniem nie istnieje zatem powód, dla którego należałoby zignorować tę potrzebę pacjentów korzystających z dawstwa niepartnerskiego i wskazać jedynie dawstwo anonimowe jako dopuszczalne w polskim prawie.”[7] W tym kontekście dodano, że „…przy obecnym zapisie wskazującym na możliwość dawstwa wyłącznie anonimowego tworzy się asymetria pomiędzy prawami dziecka przysposobionego i prawami dziecka poczętego w wyniku dawstwa niepartnerskiego, zwanego również adopcją prenatalną (podkreśl. BK). Dzieci poczęte in vitro będą mieć istotnie ograniczone prawo wynikające bezpośrednio z art. 8 Konwencji o prawach dziecka”[8]. Jak konkludują autorzy omawianych uwag: „Ustanowienie wyłącznie anonimowego dawstwa niepartnerskiego wydaje się zatem być również zignorowaniem głosu samych dorosłych dzieci i ich rodziców, i realizacją paradygmatu biomedycznego, który - jako jedyny rozstrzygający w kwestiach bioetycznych - jest od początku lat dwutysięcznych powszechnie kwestionowany również przez grona eksperckie naukowych instytucji zajmujących się medycyną wspomaganego rozrodu takich jak Europejskie Towarzystwo Ludzkiego Rozrodu i Embriologii ESHRE”[9].

 

 

Dr Błażej Kmieciak


1. J. Lipski Warunki i zasady dokonywania dyspozycji materiałem genetycznym (dawstwa gamet) w wybranych krajach europejskich, „Zeszyty Prawnicze- Biuro Analiz Sejmowych”, Nr 1, 2008r., s. 77-78 Zob. także: M. Gałązki, Prawo karne wobec prokreacji pozaustrojowej, Wydawnictwo KUL, Lublin 2005.s., 262.
2. M. Kossobudzka, Dawcy spermy przestają być anonimowi, Gazeta Wyborcza 19-04-2005.
3. Ibidem
4. B. T. Wieleński, Kobieta poczęta z nasienia dawcy ma prawo wiedzieć, kto jest ojcem, „Gazeta Wyborcza”, 07.02.2013.
5. Cyt. za. M. Łaszewska-Hellriegel, ETPCz, in vitro i problem dawców komórek rozrodczych, „Prawo Europejskie w praktyce”, Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 2012r., źródło: http://pewp.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=62
6. A. Ziółkowska, A. Krawczak, Po kim masz oczy? Po in vitro., „Tygodnik opinii, Krytyka polityczna,”, 05.04.2015, źródło: http://www.krytykapolityczna.pl/artykuly/zdrowie/20150403/krawczak-vitro-nie-jest-tylko-kwestia-medyczna-rozmowa
7. Uwagi Stowarzyszenia na Rzecz Leczenia Niepłodności i Wspierania Adopcji NASZ BOCIAN do projektu Ustawy o leczeniu niepłodności z dnia 16 lipca 2014 roku, Warszawa 2014r. źródło: http://www.nasz-bocian.pl/node/47053
8. Ibidem
9. Ibidem

Wspieram
Ochrona życia

16.09.2019

WHO dąży do promowania aborcji i edukacji seksualnej, a Polska milczy

Światowa Organizacja Zdrowia od lat dąży do wprowadzenia międzynarodowego prawa do aborcji oraz podważenia pierwszoplanowej roli rodziców w wychowaniu i edukacji swoich dzieci. Pretekstem do tego może się okazać organizowane pod koniec września Spotkanie Wysokiego Szczebla w sprawie powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego. Służyć temu ma także listopadowy szczyt ONZ w Nairobi. Te działania międzynarodowych organizacji nie spotkały się, jak na razie, z reakcją władz Polski. 

Czytaj Więcej
Ochrona życia

06.09.2019

Program dotyczący in vitro w Krakowie budzi liczne wątpliwości. Analiza Ordo Iuris

11 września Rada Miasta Krakowa będzie głosować nad projektem uchwały wprowadzającej program, który zakłada dofinansowanie z publicznych środków zapłodnienia pozaustrojowego. Rodzi on liczne wątpliwości prawne i każe postawić pytanie o gospodarność wydawania pieniędzy publicznych przez władze Krakowa.

Czytaj Więcej
Ochrona życia

28.08.2019

Komitet ONZ uznaje ochronę życia za torturę - komentarz Ordo Iuris

W ubiegłym miesiącu odbył się okresowy przegląd wykonywania postanowień Konwencji przeciwko torturom przez Polskę. Na początku sierpnia Komitet przeciwko torturom, odpowiedzialny za monitoring przestrzegania Konwencji, wydał Uwagi Końcowe w których wskazał obszary jakie jego zdaniem wymagają poprawy, jeśli chodzi o realizację postanowień Konwencji oraz rekomendacje co do przyszłych działań Polski.

Czytaj Więcej
Ochrona życia

23.08.2019

Sądy wciąż po stronie prawdy o aborcji. Działacze pro-life uniewinnieni

Zapadły kolejne dwa wyroki uniewinniające wolontariuszy Fundacji Pro-Prawo do Życia. Tym razem o braku winy działaczy pro-life orzekł Sąd Okręgowy w Lublinie oraz Sąd Rejonowy w Rzeszowie.

Czytaj Więcej