Białystok trzykrotnie rozwiązuje zgromadzenia obrońców życia. Sądy wydają rozbieżne orzeczenia

1

Między 24 maja a 27 czerwca 2026 r. przedstawiciele Prezydenta Miasta Białegostoku trzykrotnie rozwiązali zgromadzenia publiczne organizowane przez wolontariusza Fundacji Pro – Prawo do Życia, każdorazowo w centrum miasta.

2

Sąd Okręgowy w Białymstoku, jako sąd pierwszej instancji, uwzględnił wszystkie trzy odwołania i uchylił decyzje prezydenta miasta, uznając je za bezprawną ingerencję w wolność zgromadzeń.

3

W przypadku jednego zgromadzenia z 24 maja – korzystne dla organizatora postanowienie sądu pierwszej instancji zostało jednak uchylone przez Sąd Apelacyjny w Białymstoku, który odwołał się do dwóch orzeczeń Sądu Najwyższego, wyłamujących się z dotychczasowej utrwalonej linii orzeczniczej w podobnych sprawach, liczącej sobie ponad 140 wyroków korzystnych dla wolontariuszy Fundacji Pro – Prawo do Życia.

4

Prezydent miasta zaskarżył również dwa pozostałe korzystne dla organizatora postanowienia w sprawie zgromadzeń z 26 i 27 czerwca, wskazując na rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego, dotyczące zgromadzenia z 24 maja, jako analogiczny precedens.

5

W tle sporu pozostaje uchwała Rady Miasta Białystok wprowadzająca zakaz prezentowania tzw. „treści drastycznych” na Rynku Kościuszki i Placu Jana Pawła II, co do której zachodzą uzasadnione wątpliwości pod względem jej zgodności z przepisami powszechnie obowiązującymi i legitymacji Rady Miasta do jej wydania.

6

Pomocy prawnej organizatorowi zgromadzeń udziela Instytut Ordo Iuris.

Trzy zgromadzenia, ten sam mechanizm rozwiązania

Sprawy dotyczą trzech zgromadzeń publicznych organizowanych przez działacza Fundacji Pro – Prawo do Życia: 24 maja, 26 czerwca oraz 27 czerwca 2026 r. Dwa z nich odbyły się przy skrzyżowaniu ulicy Henryka Sienkiewicza i Rynku Kościuszki w Białymstoku, trzecie – przy Urzędzie Miejskim. Każde z nich miało charakter pokojowy i polegało na eksponowaniu wielkoformatowych banerów przedstawiających zdjęcia pokazujące skutki aborcji, w ramach kampanii społecznej dotyczącej ochrony życia dzieci nienarodzonych.

We wszystkich trzech przypadkach mechanizm działania urzędu był analogiczny. Jeszcze przed formalnym otwarciem zgromadzenia lub w jego początkowej fazie na miejsce przyjeżdżali funkcjonariusze Straży Miejskiej, którzy interweniowali wobec osób prezentujących banery, wskazując na możliwe naruszenie przepisów Kodeksu wykroczeń. Następnie na miejscu pojawiał się upoważniony przez prezydenta miasta przedstawiciel Urzędu Miejskiego, który żądał usunięcia plakatów, dwukrotnie ostrzegał organizatora o możliwości rozwiązania zgromadzenia, a po bezskutecznym upływie czasu wydawał ustną decyzję o jego rozwiązaniu. We wszystkich trzech decyzjach powołano się na art. 25 ust. 1 ustawy Prawo o zgromadzeniach, wskazując, że przebieg zgromadzenia narusza przepisy karne – w dwóch przypadkach art. 140 Kodeksu wykroczeń (dopuszczenie się nieobyczajnego wybryku), w jednym – art. 141 Kodeksu wykroczeń (umieszczenie w miejscu publicznym nieprzyzwoitego rysunku).

Organ powoływał się przy tym każdorazowo na wcześniejszą interwencję podległej mu Straży Miejskiej oraz na opinię biegłego psychologa klinicznego sporządzoną w innej sprawie, dotyczącą możliwego wpływu ekspozycji podobnych zdjęć na zdrowie psychiczne przypadkowych odbiorców, w tym małoletnich.

Zgromadzenie z 24 maja: wygrana w pierwszej instancji, porażka przed Sądem Apelacyjnym

Decyzję o rozwiązaniu zgromadzenia z 24 maja prezydent miasta wydał na podstawie art. 140 Kodeksu wykroczeń. Organizator złożył odwołanie, w którym wskazywał na naruszenie szeregu przepisów Konstytucji RP oraz Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, a także na ugruntowaną linię orzeczniczą sądów powszechnych i Sądu Najwyższego, zgodnie z którą prezentowanie zdjęć ofiar aborcji nie wyczerpuje znamion jakichkolwiek wykroczeń.

Sąd Okręgowy w Białymstoku postanowieniem z 1 lipca 2026 r. uwzględnił odwołanie i uchylił decyzję prezydenta miasta, zasądzając na rzecz organizatora zwrot kosztów postępowania. Sąd wskazał, że decyzja została wydana z naruszeniem art. 25 ust. 1 ustawy Prawo o zgromadzeniach, ponieważ organ administracji nie wykazał, by przebieg zgromadzenia rzeczywiście wyczerpywał znamiona wykroczenia. W ustnych motywach oraz uzasadnieniu sąd podkreślił, że celem organizatora nie było wystąpienie przeciwko obyczajności publicznej, lecz zamanifestowanie poglądów przy użyciu środków wyrazu odbieranych niekiedy jako szokujące, ale jednak dopuszczalnych.

Prezydent miasta zaskarżył to postanowienie. Sąd Apelacyjny w Białymstoku 24 lipca przychylił się do zażalenia, zmienił postanowienie sądu pierwszej instancji i oddalił odwołanie organizatora, zasądzając na jego niekorzyść koszty postępowania za obie instancje. Sąd drugiej instancji odwołał się do dwóch orzeczeń Sądu Najwyższego, w tym postanowień z 16 lutego 2023 r. (sygn. I KK 471/22) oraz z 12 października 2023 r. (sygn. I KK 50/23), w których Sąd Najwyższy uznał – wbrew dotychczas ukształtowanej linii orzeczniczej sądów powszechnych i Sądu Najwyższego, liczącej ponad 140 orzeczeń – że umieszczanie w miejscu publicznym wielkoformatowych zdjęć tego typu pozostaje w sprzeczności z normami kulturowymi i godzi w obyczajność publiczną z uwagi na naruszenie godności przedstawionych na fotografiach dzieci. W konsekwencji Sąd Apelacyjny stwierdził, że taka ekspozycja może wypełniać znamię nieprzyzwoitości, mimo że pierwotna decyzja prezydenta miasta opierała się na innym przepisie – art. 140, nie art. 141 Kodeksu wykroczeń.

Zgromadzenia czerwcowe: Sąd Okręgowy po stronie wolności zgromadzeń

Odmiennie zakończyły się na razie dwie sprawy dotyczące zgromadzeń czerwcowych. W przypadku zgromadzenia z 26 czerwca decyzję o rozwiązaniu oparto na art. 141 Kodeksu wykroczeń. Sąd Okręgowy w Białymstoku postanowieniem z 30 lipca uwzględnił odwołanie organizatora i uchylił decyzję prezydenta miasta. Sąd wskazał, że pojęcie „nieprzyzwoitości” użyte w art. 141 Kodeksu wykroczeń wiąże się ze sferą seksualności i fizjologii człowieka, a jego rozciąganie na drastyczne, lecz niewulgarne fotografie, stanowi wykładnię rozszerzającą, niedopuszczalną w prawie represyjnym. Sąd podkreślił również, że skoro na miejscu zgromadzenia obecni byli funkcjonariusze Policji i Straży Miejskiej, mogący zapewnić bezpieczeństwo i porządek publiczny, prewencyjne rozwiązanie zgromadzenia było środkiem nieproporcjonalnym.

Podobnie zakończyła się sprawa zgromadzenia z 27 czerwca, w którym decyzję o rozwiązaniu oparto na art. 140 Kodeksu wykroczeń. Sąd Okręgowy w Białymstoku postanowieniem z 6 sierpnia 2026 r. również uwzględnił odwołanie, uznając, że zachowanie organizatora – którego celem było wyłącznie zamanifestowanie poglądów w ramach debaty publicznej o doniosłym znaczeniu społecznym – nie wyczerpywało znamion „nieobyczajnego wybryku”. Sąd zwrócił uwagę, że skuteczną metodą ochrony bezpieczeństwa i porządku publicznego jest działanie służb odpowiedzialnych za te wartości, a nie prewencyjne rozwiązywanie zgromadzenia w oparciu o niejasne przesłanki.

Prezydent miasta zaskarżył jednak oba postanowienia. W zażaleniu dotyczącym zgromadzenia z 27 czerwca pełnomocnik organu powołał się wprost na rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 24 lipca w sprawie zgromadzenia majowego jako – w jego ocenie – analogiczne rozstrzygnięcie tego samego sądu odwoławczego, dotyczące tego samego organizatora, miejsca i sposobu ekspozycji banerów. Sprawa czeka na rozpoznanie przez Sąd Apelacyjny.

Miejska uchwała ograniczająca ekspozycję „treści drastycznych”

W tle wszystkich trzech spraw pozostaje uchwała Rady Miasta Białystok z 22 kwietnia 2026 r. w sprawie ustanowienia regulaminu korzystania z Rynku Kościuszki oraz Placu Jana Pawła II. Regulamin ten w § 8 zakazuje na tym obszarze „umieszczania banerów, zdjęć, wystaw oraz innych obiektów, na których eksponowane są treści drastyczne, wulgarne, noszące znamiona publicznego dopuszczenia się nieobyczajnego wybryku”, a także „eksponowania i wygłaszania treści wywołujących zgorszenie”, powołując się na troskę o osoby małoletnie. Co więcej, § 3 pkt 3 regulaminu stanowi, że obszar ten może być wykorzystywany do organizowania zgromadzeń publicznych, lecz za zgodą zarządzającego. Taka regulacja pozostaje niezgodna z ustawą Prawo o zgromadzeniach, której przepisy nie wymagają zgody właściwego organu na organizację zgromadzenia publicznego, a wymagają jedynie jego zawiadomienia.

Przedstawiciele prezydenta miasta powoływali się na ten regulamin w toku ustnych decyzji o rozwiązaniu zgromadzeń, choć – co zwraca uwagę pełnomocników organizatora – nie zawsze konsekwentnie: w pisemnym uzasadnieniu decyzji dotyczącej zgromadzenia z 27 czerwca odstąpiono od powołania się na uchwałę, mimo że była ona przywoływana w decyzji ustnej wydanej tego samego dnia. Organizator, wspierany przez prawników Ordo Iuris, podkreśla, że akt prawa miejscowego nie może samodzielnie modyfikować ustawowych przesłanek ograniczenia wolności zgromadzeń określonych w Prawie o zgromadzeniach, ani rozszerzać katalogu wykroczeń określonego wyczerpująco w Kodeksie wykroczeń. Powołuje się przy tym na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego (wyrok z 28 czerwca 2023 r., sygn. III OSK 1013/22), które uznało za bezprawne analogiczne rozstrzygnięcie nadzorcze wobec podobnej uchwały innej gminy. Prawnicy reprezentujący organizatora zapowiadają skargę na uchwałę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego.

Rozbieżności w orzecznictwie źródłem niepewności prawnej

Opisane sprawy obnażają istniejącą w orzecznictwie sądów powszechnych i Sądu Najwyższego rozbieżność co do kwalifikacji prawnej publicznej ekspozycji fotografii przedstawiających skutki aborcji. Z jednej strony liczne orzeczenia z lat 2021–2023 (m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 22 października 2021 r., sygn. IV KK 247/21, 28 października 2022 r., sygn. akt V KK 690/21, 30 czerwca 2022 r., sygn. II KK 116/22, 5 października 2022 r., sygn. akt V KK 484/21 oraz 4 stycznia 2023 r., sygn. akt I KK 419/22) konsekwentnie uznawały, że tego rodzaju fotografie – nawet drastyczne i szokujące – nie wypełniają znamion „nieprzyzwoitości” w rozumieniu art. 141 Kodeksu wykroczeń, gdyż pojęcie to wiąże się tradycyjnie ze sferą seksualności, a nie z drastycznością obrazu jako takiego. Z drugiej strony, w postanowieniach z 16 lutego 2023 r. (sygn. I KK 471/22) i 12 października 2023 r. (sygn. I KK 50/23) Sąd Najwyższy przyjął odmienny kierunek wykładni, uznając, że wielkoformatowa ekspozycja takich zdjęć w miejscu publicznym godzi w obyczajność publiczną z uwagi na naruszenie godności przedstawionych na fotografiach dzieci.

Taka niejednolitość linii orzeczniczej rodzi poważne ryzyko dla przewidywalności prawa i pewności korzystania z konstytucyjnej wolności zgromadzeń. Organy administracji publicznej, powołując się wybiórczo na korzystną dla siebie linię orzeczniczą, mogą w praktyce w sposób arbitralny rozwiązywać legalne, pokojowe zgromadzenia w zależności od tego, jaką kwalifikację prawną – opartą na art. 140 czy art. 141 Kodeksu wykroczeń – akurat przyjmą. Co istotne, zarówno Trybunał Konstytucyjny, jak i Europejski Trybunał Praw Człowieka wielokrotnie podkreślały, że wolność zgromadzeń ma rangę konstytucyjną, a wszelkie jej ograniczenia mogą wynikać jedynie z przepisów ustawowych, które muszą być interpretowane wąsko i opierać się na konkretnych, a nie hipotetycznych okolicznościach istniejących w chwili podejmowania decyzji.

Zobacz też:

Źródło zdjęcia okładkowego: iStock